نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

4. دخالت حكومت اسلامى در حریم مالكیت خصوصى

یكى از مواردى كه اسلام در حریم ملك شخصى و خصوصى افراد وارد مى‌شود روابط اقتصادى ربوى است. معامله یا قرض ربوى از نظر اسلام حرام است و این حرمت، هم رباگیرنده و هم ربا دهنده را شامل مى‌شود. بر این اساس افراد نمى‌توانند با این استدلال كه «مى‌خواهند در اموال شخصى خودشان تصرف كنند»، معامله ربوى انجام دهند. مطابق قوانین اسلامى كسى نمى‌تواند بگوید، من خودم رضایت دارم كه این پول را قرض بگیرم و با 30 درصد سود بازگردانم. این‌جا رضایت فرد مطرح نیست، بلكه خداوند اساساً چنین كارى را باطل و مردود دانسته و ممنوع كرده است: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا ما بَقِیَ مِنَ الرِّبا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ. فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْب مِنَ اللّهِ وَ رَسُولِهِ...(151)= اى كسانى كه ایمان آورده‌اید، از خدا پروا كنید؛ و اگر مؤمنید، آنچه را از ربا باقى مانده است واگذارید. و اگر چنین نكردید، بدانید به جنگ با خدا و فرستاده وى، برخاسته‌اید...
این كه چه مصلحتى در حكم حرمت ربا وجود دارد و اساساً چه اسرارى در میان است فعلا موضوع بحث ما نیست و اگر هم در صدد آن برآییم شاید نتوانیم به اسرارى كه خداوند در این رابطه مدّ نظر داشته احاطه پیدا كنیم.(152) امروزه اقتصاددانان دنیا ثابت كرده‌اند كه رباخوار
﴿ صفحه 234 ﴾
موجب بزرگ‌ترین ظلم‌هاى اجتماعى مى‌گردد و مفاسد اقتصادى و اجتماعى فراوانى را در پى دارد. بحران‌هاى اجتماعى و اقتصادى كشورهاى مختلف ناشى از این امر است. ناآرامى‌هاى اخیر كشور آرژانتین و برخى كشورهاى دیگر، به رباخوارى و روابط اقتصادى ربوى باز مى‌گردد. صندوق بین المللى پول، بانك جهانى(153) و سایر مؤسسات پولى و بانكى بر سر دولت و ملتى منّت گذاشته و وام‌هایى با بهره‌هاى نسبتاً سنگین به آنها مى‌دهند. این وام‌هاى بهره‌دار كه همان قرض‌هاى ربوى است بسیارى از ملت‌ها را به خاك سیاه نشانده و به جاى آن كه مشكلات آنها را حل كند روز به روز آنها را بدهكارتر و فقیرتر كرده است. آرژانتین كه اخیراً در ظرف یك ماه چند رئیس جمهور عوض كرده و هر روز در آن ناآرامى، زد و خورد، غارت اموال و دستبرد به بازارها صورت مى‌گیرد، از جمله همین كشورها است.
بانك جهانى: مقر این بانك در واشنگتن و بالغ بر 180 كشور عضو آن هستند. هدف بانك جهانى كمك به توسعه اقتصادى، كشاورزى، صنعتى، فنى و آموزش و پرورش كشورهاى عضو است. براى نیل به این هدف، بانك به كشورهاى عضو، مؤسسات دولتى و نیز شركت‌هاى خصوصى وام یا خدمات فنى اعطا مى‌نماید و آنها را تشویق به سرمایه گذارى خارجى مى‌كند.
﴿ صفحه 235 ﴾
در جامعه اسلامى گرچه مردم اموال خصوصى خویش را با كدّ یمین و عرق جبین به دست آورده‌اند، ولى نمى‌توانند هر طور كه مى‌خواهند در آنها تصرف كنند، بلكه باید داد و ستد در چارچوب قوانین اسلام باشد. هم‌چنین با تغییر اسم هم نمى‌شود احكام اسلام را تغییر داد. اگر اسم «ربا» را به «كارمزد» تغییر دهند ، آیا اشكال آن برطرف شده و حلال مى‌گردد؟! آیا با تغییر نام ، مصالح یك حكم تغییر مى‌كند؟! باید گفت : این كار در واقع، بازى با دین خدا است كه قرآن كریم شدیداً نسبت به آن هشدار مى‌دهد. قرآن كریم داستان «اصحاب سبت» مربوط به قوم بنى‌اسراییل را بیان مى‌كند كه به صورت میمون مسخ شده و در نهایت از بین رفتند. در میان حیوانات، میمون سمبل بازى است و در فرهنگ اسلامى «اصحاب سبت» به عنوان «بازى‌گران» معرفى شده‌اند. شاید به همین دلیل آنان به صورت میمون در آمدند.
در شریعت حضرت موسى(علیه السلام) صید ماهى در روز شنبه حرام بود. مردم باید در این روز دست از كار كشیده و در معابد مشغول عبادت و نیایش مى‌شدند. گویا ماهى‌ها هم این مطلب را متوجه شده بودند. روزهاى شنبه ماهیان زیادى به ساحل مى‌آمدند، در حالى كه روزهاى دیگر كنار ساحل تردد نمى‌كردند و از این رو صید آنها در غیر روز شنبه بسیار سخت بود. قرآن كریم در این باره مى‌فرماید: وَ سْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْیَةِ الَّتِی كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ یَعْدُونَ فِی السَّبْتِ إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَ یَوْمَ لا یَسْبِتُونَ لا تَأْتِیهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا یَفْسُقُون(154)= و از اهالى آن شهرى كه كنار دریا بود، از ایشان جویا شو: آن‌گاه كه به حكم روز شنبه تجاوز مى‌كردند؛ آن‌گاه كه روز شنبه آنان، ماهى‌هایشان روى آب مى‌آمدند، و روزهاى غیر شنبه به سوى آنان نمى‌آمدند. این گونه ما آنان را به سبب آن كه نافرمانى مى‌كردند، مى‌آزمودیم.
از این رو بنى اسراییل بر سر دوراهى مانده بودند؛ از یك سو، صید در روز شنبه حرام بود، ولى اگر در این روز صید نمى‌كردند منافع مادى آنان بسیار كم مى‌شد و چشم‌پوشى از این همه منفعت كار مشكلى بود؛ از سوى دیگر، صید كردن در روزهاى دیگر بسیار سخت بود. از این رو عده‌اى از آنان به فكر یك حیله شرعى افتادند! این عده در كنار دریاچه، حوضچه‌هایى ایجاد كردند و از طریق آب‌راه‌هایى آن را به دریا متصل ساختند. هنگام تردد ماهیان در روز شنبه راه‌ها را باز مى‌كردند و ماهیان زیادى وارد این حوضچه‌ها مى‌شدند. هنگامى كه ماهى‌ها مى‌خواستند به دریا بازگردند، راه‌ها را مسدود مى‌ساختند.
﴿ صفحه 236 ﴾
مردم بنى‌اسراییل، ماهیان را روز شنبه حبس كرده و در روز یكشنبه به راحتى همه آنها را صید مى‌نمودند. اگر به آنها گفته مى‌شد: چرا روز شنبه صید مى‌كنید؟! مى‌گفتند ما روز شنبه صید نكردیم! صید آن است كه ماهى را از آب خارج كرده و از گوشت آن استفاده كنیم. این حیله باعث شد عذاب خداوند بر آنها نازل گردد و همه گناه‌كاران به صورت میمون مسخ شدند:فَلَمّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِین(155)= و چون از آنچه از آن نهى شده بودند سرپیچى كردند، به آنان گفتیم: بوزینگانى باشید رانده شده.
اصل داستان «اصحاب سبت» در قرآن كریم آمده و در روایات اسلامى توضیحات بیشترى در این باره وارد شده است. اصحاب سبت سه گروه بودند: گروه اول، كسانى كه قانون الهى را نقض كرده و به صید ماهى پرداختند؛ گروه دوم، كسانى كه ماهى نمى‌گرفتند، ولى ساكت بودند و به گروه اول اعتراض نمى‌كردند؛ گروه سوم، كسانى كه نه تنها صید نمى‌كردند بلكه به گناه‌كاران اعتراض كرده و از آنان مى‌خواستند با دین خدا بازى نكنند. البته نصیحت آنان تأثیرى نداشت و گناه‌كاران دست از صید بر نداشتند. در این میان، عده‌اى به گروه اخیر اعتراض كرده و مى‌گفتند: خودتان را خسته نكنید، موعظه و نهى از منكر بى‌تأثیر است: وَ إِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیدا(156)= و آن گاه كه گروهى از ایشان گفتند: براى چه قومى را كه خدا هلاك كننده ایشان است، یا آنان را به عذابى سخت عذاب خواهد كرد، پند مى‌دهید؟
پاسخ گروه سوم این بود كه: قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُون(157)= گفتند: تا معذرتى پیش پروردگارتان باشد، و شاید كه آنان پرهیزگارى كنند.
این عده گفتند: ما علاوه بر این كه وظیفه داریم خودمان احكام الهى را رعایت كنیم و از صید در روز شنبه بپرهیزیم، موظف به امر به معروف و نهى از منكر هستیم. این كار دو فایده دارد: اولا، حجت الهى بر گروه گناه‌كاران تمام شده و ما در پیشگاه خداوند عذر داریم؛ ثانیا، احتمال ضعیفى در میان است كه گناه‌كاران دست از گناه برداشته و تحت تأثیر امر به معروف و نهى‌از منكر متنبّه گردند. درصد هر یك از این سه گروه، در روایات اسلامى تعیین نشده است؛
﴿ صفحه 237 ﴾
ولى به هر حال، گروه اخیر اندك بودند. آن‌گاه كه عذاب الهى نازل گشت، هم صیادان گرفتار عذاب شدند و هم كسانى كه نهى از منكر را ترك كردند.
این داستان براى عبرت ما است كه بیاموزیم: اولا، با دین خدا بازى نكنیم و بدانیم تغییر اسم، ماهیت حرام را تغییر نمى‌دهد. اگر نام «ربا» را به «بهره» یا «كارمزد» تغییر دهیم، مشكل حل نمى‌شود. این كلاه شرعى و همان بازى «اصحاب سبت» است. كسانى كه «بازى‌گرى» كنند، مستحق مسخ هستند، همان عذابى كه بنى‌اسراییل گرفتار آن شدند؛ و ثانیا، نهى از منكر را جدّى بگیریم. صرف این كه خود را از گناهان و منكرات دور نگه داریم تكلیف ساقط نمى‌شود، بلكه تا آن‌جا كه احتمال ضعیفى هم در تأثیرگذارى وجود دارد، باید نهى از منكر كرد؛ در غیر این صورت، ترك كنندگانِ نهى از منكر با مرتكبان گناه شریك هستند.

5. حد و مرز تصرف در ملك خصوصى

همان‌طور كه گذشت، یكى از وظایف دولت اسلامى، نظارت بر رعایت احكام و ارزش‌هاى اسلامى در زمینه فعالیت‌هاى اقتصادى افراد، حتى در اموال خصوصى خودشان است؛ مثلا نظام اسلامى اجازه مصرف مسرفانه، حتى در اموال شخصى را نمى‌دهد، هم‌چنین افراد مجاز نیستند اموال خویش را آتش بزنند. این در حالى است كه در كشورهاى دیگر، گاهى براى حفظ قیمت، هزاران تن گندم و سایر محصولات كشاورزى را به دریا مى‌ریزند یا مى‌سوزانند! اسلام شدیداً با این تصرف‌هاى مسرفانه و احمقانه مخالف است و دولت اسلامى موظف به جلوگیرى از اسراف‌ها است؛ اگر چه افراد در ملك شخصى خویش تصرف كنند.
هم‌چنین دولت اسلامى مانع فعالیت‌هاى اقتصادى و تصرفاتى مى‌شود كه مستلزم و موجب ظلم بر دیگر افراد است؛ مثلا در سابق هر كس در صورت توانایى مى‌توانست خانه‌اى وسیع و با كیفیت دل‌خواه خویش داشته باشد و مقررات خاصى در میان نبود؛ ولى امروزه به دلیل زندگى اجتماعى و مجاورت خانه‌ها با یكدیگر، مقررات و دستورالعمل‌هاى خاصى وجود دارد. خانه نباید آن‌قدر بلند باشد كه مانع نور و هواى خانه همسایه گردد و دولت اسلامى موظف است در مواردى كه ساختمان سازى باعث اِشراف و مزاحمت براى همسایگان گردد دخالت كرده و جلوى آن را بگیرد.
وقتى در مورد تصرف در اموال شخصى افراد، با آنان این‌گونه برخورد مى‌شود، تكلیف
﴿ صفحه 238 ﴾
سوء استفاده از اموال عمومى و تضییع بیت‌المال روشن است. از بزرگ‌ترین وظایف دولت اسلامى این است كه جلوى رانت‌خوارى‌ها، مفاسد اقتصادى و تخلفات مالى را بگیرد. گفتنى است وظیفه دولت اسلامى در مورد این گونه تخلفات «بالاصاله» است؛ چون در حیطه اموال دولتى یا اموال عمومى تخلف شده است. در حال حاضر، متأسفانه ما شاهد تخلفات و سوء استفاده‌هاى متعدد اقتصادى در كشورمان هستیم، كه بحمدالله مسؤولان امر درصدد مبارزه جدّى با این پدیده شوم و خطرناك برآمده‌اند. البته كسانى نیز در این راه مانع‌تراشى مى‌كنند كه امیدواریم با عنایت خداوند، مسؤولان نظام اسلامى آنان را ناامید كنند و متخلفان اقتصادى و خائنان به اموال عمومى و دولتى را به سزاى اعمال خویش برسانند.
﴿ صفحه 239 ﴾

جلسه چهل و دوم: حقوق و وظایف اقتصادى حكومت اسلامى