نظریه حقوقی اسلام جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی کریمی‌نیا

1. روش استقرایى و تحلیلى در بیان وظایف حكومت

در مورد این پرسش كه وظایف اصلى حكومت چیست، دو راه براى پاسخ وجود دارد: روش استقرایى و روش تحلیلى. در روش اول، جوامع امروز دنیا مورد بررسى قرار گرفته و نیازهاى آنها را مورد توجه قرار مى‌دهند. بدین وسیله، شمارى از نیازها شناخته مى‌شود و دولت در فعالیت‌هاى خویش موظف به تأمین آنها مى‌گردد. در روش دوم «زندگى اجتماعى انسان» مورد تحلیل قرار مى‌گیرد. هر چند این روش به نوعى متوقف بر استقرا است، ولى این استقرا با تحلیل‌هاى عقلى همراه است. براى مثال، ما در وجود خویش و از طریق وجدان، نیازهاى شخصى خویش را درك مى‌كنیم و هر فردى در زندگى خود در پى تأمین این نیازها است. شناخت این گونه نیازها، محتاج دلیل و برهان نیست؛ چون امرى است وجدانى و براى همه كس قابل درك است؛ مانند: نیاز به غذا، لباس، مسكن، همسر و امنیت. هر چند نیاز انسان به غذا، آب، پوشاك و مانند آنها با وضوح، قابل درك است، ولى در باره چگونگى تأمین این نیازها، اعم از فردى یا اجتماعى، دیدگاه‌هاى گوناگونى وجود دارد. برخى معتقدند بشر اولیه در جنگل‌ها و غارها به صورت «فردى» زیست مى‌كرده است. در آن هنگام، هنوز «زندگى اجتماعى» شكل نگرفته بود و طبیعتاً براى رفع گرسنگى خویش از آنچه در طبیعت مانند: گیاه و میوه وجود داشت، استفاده مى‌كرد. او براى فرار از سرما و گرما به جنگل و كوه پناه مى‌برد و هرگاه باران یا برف مى‌بارید، غارها جایگاه امنى براى او محسوب مى‌شد. آن‌گاه كه زندگى اجتماعى شكل گرفت نوع تأمین نیازمندى‌ها متفاوت گشت؛ براى مثال، تهیه خوراك و لباس از حالت بسیط آن خارج شد، تا این كه امروزه فعالیت‌هاى پیچیده و متعددى براى تهیه غذا و لباس صورت مى‌گیرد. كشاورزان براى كاشت و برداشت، زحمات زیادى متحمل مى‌شوند. محصول زحمات آنان، پس از طى چند واسطه و انجام عملیات گوناگون به دست ما مى‌رسد.
﴿ صفحه 210 ﴾
به عبارت دیگر، كشاورزى چندین نوع فعالیت علمى و صنعتى را به خودش اختصاص داده و وضعیت آن از حالت ساده خارج شده است و این نشان‌دهنده توسعه كشاورزى و در عین حال پیچیدگى آن است. براى حفظ و نگهدارى محصولات كشاورزى نیازمند صنایعى مانند: صنایع تبدیلى، بسته‌بندى، سردخانه و غیره، و نیز خدمات فرعى دیگر مانند: بازاریابى و صادرات هستیم. در مناطقى از زمین، محصولات كشاورزى خاصى به عمل مى‌آید كه چون بیش از مقدار نیاز و مصرف داخلى است، محصولات به خارج آن منطقه صادر مى‌شود و بدین صورت، مسأله تجارت مطرح مى‌شود.
از آنچه كه گفته شد روشن مى‌گردد، براى تأمین خوراك و تغذیه انسان‌ها لااقل سه نوع فعالیت در جامعه به صورت گسترده وجود دارد: كشاورزى، صنعت و تجارت؛ در حالى كه زندگى انسان‌هاى نخستین، به صورت فردى بود. آنان از گیاه روى زمین، میوه جنگل و آب رودخانه‌ها استفاده مى‌كردند و براى استراحت به غارها و مناطق دیگر پناه مى‌بردند. روابط پیچیده و گوناگون انسان‌ها با یكدیگر در زندگى اجتماعى شكل گرفته و به تدریج گسترده‌تر و عمیق‌تر گشته است و در نهایت روابط بین‌الملل به وجود آمد. امروزه شاهدیم كه در دنیا حتى براى «رستوران‌ها» شركت‌هاى بین المللى و چندملیتى(135) تأسیس مى‌شود. این شركت‌ها براى عرضه مواد غذایى در بیشتر كشورها داراى شعبه هستند و از این طریق مواد غذایى خویش را به بازار مصرف مى‌رسانند. البته این مثال، تنها بیان یك نمونه بسیار كوچك از پیچیدگى و گستردگى زندگى انسان‌ها در حالت اجتماعى آن است. امروزه مشاغل گوناگونى ایجاد شده كه فعالیت‌هاى علمى، صنعتى، تجارى و مدیریتى خاصّى را مى‌طلبد. وجود همه این فعالیت‌ها، براى برطرف ساختن نیاز انسان‌ها ضرورى است. حتى گروه‌هاى كوچك انسان و جوامع محدودتر نیز نیازمند برنامه‌ریزى، مدیریت، و نظارت هستند. در این ارتباطات گسترده و پیچیده اجتماعى، عده‌اى سلطه‌طلب و سودجو هیچ‌گاه به منافع و حق خویش بسنده نمى‌كنند و همیشه در صدد تجاوز به حقوق دیگران هستند.
﴿ صفحه 211 ﴾
بر این اساس، جامعه انسانى نیازمند دستگاهى مافوق به نام «حكومت» یا «دولت» است تا بر فعالیت‌هاى اجتماعى نظارت داشته باشد. این نظارت از آن جهت مهم و ضرورى است كه نتیجه دست‌آوردهاى جامعه و فرآورده‌هاى علمى، صنعتى و كشاورزى در مسیر صحیح خویش قرار گیرد. به عبارت دیگر، لازم است این فرآورده‌ها به گونه درست تحصیل و در دسترس انسان‌ها قرار گیرد و در این فرایند پیچیده و گسترده حقوق افراد از بین نرود. هدایت این فعالیت‌ها و تأمین امنیت لازم براى آن، تنها با كار افراد یا گروه‌هایى كه هر كدام براى خودشان كار مى‌كنند فراهم نمى‌گردد، بلكه در داخل هر جامعه‌اى نیازمند دستگاه ناظر هستیم تا هر گاه كمبود و كاستى از نظر مواد غذایى و سایر خدمات پدیدار گشت، فعالیت‌هاى اجتماعى را به گونه‌اى هدایت نماید كه نیاز افراد و جامعه برطرف شود. در این میان، گاه لازم است مثلا به كشاورزى توسعه داده شود یا مواد غذایى از خارج وارد گردد، و در واردات مواد غذایى، مثلا، لازم است تدبیرى اندیشیده شود تا بیشترین سود و كمترین هزینه لازم را در پى داشته باشد.
در مرحله بعد، جامعه انسانى نیازمند توزیع مناسب و عادلانه است، و در نهایت لازم است بر عملكرد متصدیان نظارت شود تا از سوء استفاده‌ها و اجحاف‌ها جلوگیرى گردد. مثلا كشاورز براى كشاورزى نیازمند زمین، آب، كود و مواد و ابزار دیگر است. اكنون این سؤال مطرح است كه «زمین» به عنوان یكى از اساسى‌ترین نیازهاى یك كشاورز، چگونه و بر اساس چه معیارى در اختیار كشاورزان قرار گیرد؟ اگر ملاك و مبنا در توزیع زمین و سایر منابع اولیه، قدرت و تبلیغات باشد، تنها عده‌اى خاص از این منبع اولیه بهره خواهند برد و اكثریت مردم در تنگنا قرار مى‌گیرند. ما امروزه شاهد گسترش ظلم و ستم تحت عنوان: عدالت، صلح و حقوق بشر هستیم. فاصله فقیر و غنى بیشتر شده و روز به روز بر تعداد كسانى كه از گرسنگى و بیمارى مى‌میرند افزوده مى‌شود؛ در حالى كه میلیون‌ها تُن گندم و مواد غذایى دیگر توسط كشورهاى ثروتمند به دریا ریخته مى‌شود! آنان به آزادى مطلق در امر اقتصاد معتقد بوده و حق خود مى‌دانند قیمت مواد غذایى را در سطح بالا نگه دارند، گرچه در این راستا هزاران انسان از گرسنگى تلف گردند!
با توجه به آنچه گذشت یكى از دلایل ضرورت حكومت براى جامعه، جلوگیرى از ظلم و ستم، احقاق حق افراد و تأمین نیازهاى عمومى است. براى شناخت این نیازها و تعداد آنها،
﴿ صفحه 212 ﴾
مى‌توان در ابتدا نیازهایى را مد نظر قرار داد كه در زندگى فردى قابل درك است. سپس این نیازها را در سطحى وسیع‌تر، یعنى زندگى اجتماعى، در نظر گرفت، و در نهایت این مسأله را مورد تحلیل قرار داد كه اساساً چه نوع فعالیت‌هاى اجتماعى بایستى در راستاى تأمین این نیازمندى‌ها شكل گیرد، و در چه مواردى به «حكومت» و «دولت» احتیاج داریم.

2. اختلاف نگرش دینى و لاییك در شناخت انسان

از جمله نیازهایى كه به طور طبیعى براى همگان قابل تشخیص است «گرسنگى» است. نوزاد انسان به محض تولد و در ساعات اولیه زندگى نیاز به غذا را درمى‌یابد. انسان با رشد تدریجى خویش نیازهاى دیگرى را نیز درك مى‌كند؛ مانند: پوشاك، مسكن و همسر. عموم نیازهاى مادى از این قبیل هستند؛ یعنى یا از ابتداى زندگى قابل احساس و درك‌اند و یا با رشد تدریجى بشر شناخته مى‌شوند. علم هم تاكنون بسیارى از راه‌هاى لازم براى پاسخ‌گویى به این نیازها را شناخته و آنها را در اختیار بشر قرار داده است. در این كه دولت‌ها باید براى تأمین نیازهاى مادى مردم و جامعه تلاش كنند تقریباً هیچ اختلافى نیست. از این رو تمام دولت‌ها تأمین نیازهاى مادى مردم را وظیفه خود مى‌دانند. هر دولت و هر سیستم حكومتى در دنیا وزارت‌خانه‌هایى هم‌چون: كشاورزى، صنعت، مسكن، نیرو، راه، تجارت، بهداشت و غیره دارد. نیاز به این گونه امور كاملا براى مردم ملموس و محسوس است.
اما آیا نیازهاى انسان در «نیازهاى مادى» خلاصه مى‌شود یا نیازهاى دیگرى نیز در میان است؟ این جا است كه اختلافى اساسى بین حكومت‌هاى دینى و حكومت‌هاى مادى و لاییك پیدا مى‌شود. حكومت‌هاى دینى در پى اجراى احكام دینى و ارزش‌هاى الهى در جامعه هستند؛ در حالى كه این امر در حكومت‌هاى مادى و لاییك هیچ جایگاهى ندارد. این اختلاف به اختلاف در شناخت انسان بازمى‌گردد.
به طور كلى دو نوع نگرش در باره «انسان» وجود دارد كه تنها مربوط به دوره‌هاى اخیر هم نیست، بلكه از گذشته بسیار دور نیز این دو نگرش كلى وجود داشته است. یك گرایش این است كه انسان تنها همین بدن مادى است و حیات انسان با تولد از مادر آغاز و با مردنش پایان مى‌پذیرد! زندگى جز همین زندگى در دنیا نیست و وجود ما در همین چند سال بین تولد و مرگ خلاصه مى‌شود.
﴿ صفحه 213 ﴾
كسانى كه این گونه مى‌اندیشند، طبعاً نیازمندى‌هاى انسان را در امور مادى خلاصه مى‌كنند و همّ آنان نیز تأمین نیازها و منافع فردى است. صبح كه از خواب برمى‌خیزند در اندیشه سیر كردن شكم گرسنه خویش هستند، ظهر نیز در فكر سیر كردن خودند و تا شب نیز همین اندیشه را در سر مى‌پرورانند. در مورد سایر احتیاجات، مانند: پوشاك، مسكن، تفریح، بهداشت و همسر نیز همین‌گونه است. انسان مادى تنها امور مادى را مدنظر قرار مى‌دهد و به جز آن نمى‌اندیشد: وَ قالُوا إِنْ هِیَ إِلاّ حَیاتُنَا الدُّنْیا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِین(136)= و گفتند: جز زندگى دنیاى ما (زندگى دیگرى) نیست و برانگیخته نخواهیم شد.
در چنین تفكرى هر مسأله دیگرى نیز مطرح شود در راستاى تأمین نیازهاى بدن است؛ چیزهایى از قبیل: امنیت، رفاه، كار و نظایر آنها. به تصور این عده، این گونه امور و حتى «احترام اجتماعى» از توابع و لواحق بدن مادى است. انسان احتیاج به «احترام» دارد، به موقعیت اجتماعى در جامعه علاقه داشته و مایل است كسى او را تحقیر نكند. به گمان این گروه، «احترام» نیز از «شؤونات بدن مادى»‌است.
گرایش دیگر در مورد «حیات انسان» گرایش الهى و دینى است كه انبیاى عظام آن را براى ما به ارمغان آورده‌اند. پیامبران سخن دیگرى را مطرح ساختند كه درست مقابل اعتقاد مادیون است. پیامبران گفتند: انسان تنها این بدن نیست، زندگى‌اش با مرگ خاتمه نمى‌یابد و نیازهایش نیز تنها نیازهاى مادى نیست. این سخن پیامبران همیشه در ابتدا براى مردم عجیب بود و عكس‌العمل‌هاى شدیدى را در پى داشت. اگر چه در صدد توضیح مفصل این مطلب نیستیم، ولى باید تأكید كنیم كه مشكل‌ترین امرى كه انبیا در مقام ابلاغ رسالت خویش با آن روبه‌رو بوده‌اند و سرسختانه‌ترین مقاومت‌ها را به دنبال داشته، مسأله «حیات پس از مرگ» است. آیا به راستى پس از مرگ خبرى است؟! آیا زندگى دیگرى در پى زندگى دنیا وجود دارد؟! آیا ما دوباره زنده مى‌شویم؟! مردم زمان پیامبران دور یكدیگر مى‌نشستند و خبرهایى را كه به نظرشان داغ، عجیب و خنده‌دار بود بازگو مى‌كردند. یكى از خبرهاى عجیب و خنده‌دار نزد آنان این بود كه مى‌گفتند یك نفر آمده و مى‌گوید انسان پس از مرگ، در حالى كه استخوان‌هایش خاك شده است، دوباره زنده مى‌شود. با گفتن این سخن، همه حضّار با صداى بلند مى‌خندیدند!! وَ قالَ الَّذِینَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُل یُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّق إِنَّكُمْ لَفِی خَلْق
﴿ صفحه 214 ﴾
جَدِید. أَفْتَرى عَلَى اللّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ...(137)= و كسانى كه كفر ورزیدند، گفتند: آیا مردى را به شما نشان دهیم كه شما را خبر مى‌دهد كه چون كاملا متلاشى شدید (باز) قطعاً در آفرینشى جدید خواهید بود؟ آیا (این مرد) بر خدا دروغ بسته یا جنونى در او است؟ به اعتقاد آنان این كه خدا چنین سخنى را گفته باشد كذب بوده و افترا بر خدا است و احتمالاً گوینده سخن دیوانه شده است! «جِنّة» به معناى دیوانگى است. از نظر آنان هرگز انسان عاقل چنین مطلبى را اظهار نمى‌كند!
آرى! رسالت پیامبران در ابلاغ مسأله «حیات پس از مرگ» بسیار دشوار بود. آنان زحمات فراوانى براى ایجاد این باور در ذهن مردم متحمل مى‌شدند. در تعالیم پیامبران، زندگى هفتاد هشتاد ساله یك انسان در این دنیا حكم یك «زندگى جنینى» را داشته و مقدمه‌اى براى یك زندگى اصلى و جاودانه است.
آنچه بیان شد، یعنى ایجاد باورِ «حیات پس از مرگ»، تنها یك بُعد رسالت پیامبران بوده است، كه معمولا هم عده بسیار كمى به آنان ایمان مى‌آوردند و در اكثر موارد با انكار، تمسخر، نسبت جنون، كذب و نظایر آن روبه‌رو مى‌شدند. بُعد دیگر سخن پیامبران مربوط به همین دنیا است؛ این كه زندگى دنیا منحصر به این «بدن» نیست، بلكه شما داراى «روح» نیز هستید كه آن قابل دیدن نیست و ارزش و شرف شما نیز به همان روح شما است. هم‌چنین روح نیز همانند بدن داراى نیازمندى‌هایى است و نیازهایش با بدن متفاوت است.
بنابراین تلاش پیامبران براى ایجاد دو نوع شناخت براى انسان بود: یكى حیات پس از مرگ؛ و دیگرى مربوط به «حقیقت انسان». انبیا مى‌فرمودند غیر از این بدن، چیز دیگرى در وجود شما هست و آن عبارت از «روح الهى» است: فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِین(138)= پس وقتى آن را درست كردم و از روح خود در آن دمیدم، پیش او به سجده در افتید.
تعالیم دینى مى‌گوید شرف و انسانیت انسان وابسته به «روح» است و اهمیت آن به مراتب بیش از «بدن» است. نسبت «بدن» به «حقیقت انسان» همانند «لباس» است. انسان لباس خویش را در مى‌آورد ولى انسانیتش هم‌چنان محفوظ است. «بدن» نیز ابزارى براى فعالیت‌هاى «روح» و جامه‌اى براى روح به شمار مى‌رود، و مردن در واقع كندن این جامه است. «انسان» با مرگ از بین نمى‌رود، بلكه باقى است تا بار دیگر در عالمى دیگر كه ابدى است برانگیخته شود.
﴿ صفحه 215 ﴾
انسان غیر از بدن، داراى عنصرى دیگر به نام «روح» است و بلكه عنصر اصلى وجود انسان همان روح او است. روح الهى در انسان دمیده شده و او را اشرف مخلوقات كرده است. آن گاه كه خداوند روح خویش را در انسان دمید، فرمود: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِین(139)= آن‌گاه آفرینشى دیگر پدید آوردیم، فرخنده است خدا كه بهترین آفرینندگان است.
اكنون این پرسش مطرح مى‌شود كه روح چه نیازهایى دارد؟ آیا احتیاجات روح همان نیازهاى بدن است؟ آیا هدف، تنها سیر كردن شكم است یا هدفى فراتر وجود دارد؟ پاسخ این است كه گرچه هدف اصلى خلقت انسان تكامل روح او است، اما خلقت انسان به گونه‌اى است كه این تكامل در سایه تعامل روح با بدن حاصل مى‌شود. فطرت الهى اقتضا كرده كه روح به بدن تعلق گیرد تا بتواند با اراده و اختیار خویش، وجود خود را به كمال برساند. شرف انسان بر تمام موجودات حتى بر فرشتگان، در این جهت است كه با اراده خویش خود را بسازد و سرنوشتش را تعیین سازد. این سخن انبیا است و پس از آن بسیارى از حكما و بزرگان نیز این سخن را قبول كرده‌اند.
همان‌گونه كه گذشت، نیازهاى مادى و فیزیكى انسان در زندگى اولیه بسیار ساده بود و آن‌گاه كه این نیازها در ظرف «جامعه» و «زندگى اجتماعى» قرار گرفت، گسترده و پیچیده گردید. از این رو نهادهاى اجتماعى پدید آمد. یكى از این نهادها نهاد دولت و حكومت بود. اولین دولت‌ها و حكومت‌ها نسبتاً ساده و بسیط بودند و پیچیدگى چندانى نداشتند. اما به مرور با پیشرفت‌ها و تغییراتى كه در عرصه جامعه و زندگى اجتماعى بشر به وجود آمد، لازم بود تا دولت در شكل سازمان‌ها و وزارت‌خانه‌ها با تشكیلاتى گسترده و پیچیده ایجاد گردد تا بتواند تمام نیازهاى انسان را در ظرف زندگى اجتماعى تأمین كند. اكنون با توجه به این كه روشن شد انسان داراى روح است و نیازهایى دارد كه تأمین آنها ضرورى است، این سؤال مطرح مى‌شود كه آیا دولت و حكومت در این راستا وظیفه‌اى به عهده ندارد؟! آیا وظیفه دولت تنها تأمین رفاه و امنیت است؟!

3. دولت انسانى و دولت حیوانى

اگر تعالیم دینى را مد نظر قرار دهیم، باید بگوییم، دولتى كه تنها نیازمندى‌هاى حیوانى و مادى انسان را برطرف مى‌سازد «دولت حیوانات» است. دولت آن‌گاه «دولت انسانى» است كه
﴿ صفحه 216 ﴾
نیازهاى ویژه «انسان» را مدّ نظر داشته، در صدد تأمین آن برآید. تأمین نیازهاى مادى در قالب كار جمعى و گروهى و بر اساس تشكیلات و نظم و قانون، مایه فخر و مباهات براى انسان نیست. در میان حیوانات موجوداتى وجود دارند كه بسیار بهتر از جوامع انسانى نیازهاى مادى خویش را تأمین مى‌كنند، با این تفاوت كه ظلم و ستم در میان آنان وجود ندارد و یا بسیار نادر است. تحقیقاتى كه درباره زندگى «موریانه» و «زنبور عسل» شده نشان مى‌دهد كه این حیوانات بسیار كوچك داراى زندگى اجتماعى بسیار پیشرفته و متكاملى هستند. حشره كوچكى همانند «زنبور عسل» از گُل، یعنى از لذیذترین، لطیف‌ترین و زیباترین اشیا ارتزاق كرده و آن را به صورت بهترین غذاى طبیعى در اختیار انسان قرار مى‌دهد. این حشره كوچك در زندگى خویش كه یك زندگى اجتماعى است، داراى تشكیلاتى بسیار منظم است. در این زندگى جمعى، نیازهاى همه زنبورها تأمین مى‌شود و چنانچه عده‌اى از وظایف خود تخلف كنند، بلافاصله مجازات مى‌شوند. زندگى «موریانه» حتى از زندگى «زنبور عسل» نیز پیچیده‌تر است.
پس، این كه انسان تنها نیازهاى مادى و امنیت خویش را تأمین كند افتخار نیست؛ چه این كه در نهایت یك «زندگى حیوانى منظم» خواهد داشت. زندگى انسان آن گاه شایسته نام انسانیت است كه بُعد معنوى و روحى‌اش رشد كند، وگرنه تأمین نیازهاى مادى بین همه حیوانات مشترك است. اگر حقیقت انسان همان روح است و شرف او به روح الهى است، بنابراین مهم‌ترین نیازمندى‌هایش نیز نیازهاى روحى است. بهترین خدمت به انسان، پاسخ‌گویى به این نیازها است. دولتى شایسته نام یك «دولت انسانى» است كه همّ خویش را در راه نیازهاى معنوى انسان مصروف دارد؛ وگرنه خادم شكم و شهوت انسان‌ها خواهد بود.
بسیارى از اختلاف‌نظرها بین «مكتب انبیا» و «مكتب‌هاى مادى» به اختلاف دیدگاه آنها در انسان‌شناسى بازمى‌گردد؛ اختلافى كه در تمام مسایل علوم انسانى و از جمله حقوق و سیاست تأثیرگذار است. اگر كسى باور داشته باشد كه انسان فقط این بدن مادى نیست، بلكه حقیقت انسان روح او است و نیازهاى روحى و معنوى او است كه اصالت دارد؛ چنین كسى اگر به یك منصب اجتماعى برسد، براى تأمین نیازهاى معنوى جامعه تلاش مى‌كند. اما كسانى كه باور ندارند كه انسان داراى چنین حقیقتى است، یا اگر باور دارند، فكر مى‌كنند رشد آن فقط در سایه فعالیت‌هاى فردى است و ربطى به مسایل اجتماعى ندارد؛ در آن صورت، وظیفه حكومتى خویش را مربوط به امور معنوى نمى‌دانند.
﴿ صفحه 217 ﴾
یك دولت آن‌گاه «دولت انسانى» و به طریق أولى «دولت اسلامى» خواهد شد كه دو مطلب را قبول داشته باشد: یكى این كه انسان تنها این بدن مادى نیست، بلكه جزء اصلى و جزء اشرف انسان، روح او است و بالاترین نیازمندى‌هاى انسان، نیازهاى روحى و معنوى است؛ دوم این كه رشد معنوى انسان و تأمین نیازهاى روحى او در سایه زندگى اجتماعى بهتر و بیشتر تأمین مى‌گردد و اصلا یكى از افتخارات زندگى اجتماعى این است كه بتواند كمكى به رشد انسان‌ها كند. اگر دولت و حكومتى این دو امر را باور داشته باشد، طبیعتاً اهتمامش به امور معنوى و روحى بیش از امور مادى خواهد بود و شاخصه «دولت انسانى و اسلامى» را خواهد داشت.