نظریه حقوقی اسلام جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی‌نیا

2. مسأله آزادى بیان و مطبوعات

یكى از آزادى‌هایى كه موضوع آن بیشتر در عصر مدرنیته پیدا شده و این روزها نیز زیاد بر آن تأكید مى‌شود. مسأله «آزادى بیان» و «آزادى مطبوعات» است. قبل از رنسانس و دوران
﴿ صفحه 344 ﴾
مدرنیته امكانات چاپ و نشر وجود نداشت و وسایل ارتباط جمعى نظیر رادیو و تلویزیون پیدا نشده بود. انتشار مطبوعات و روزنامه‌ها مربوط به همین دو، سه قرن اخیر است. در هر حال صنعت ارتباطات روز به روز پیشرفته‌تر مى‌شود و امروز با امكاناتى نظیر رایانه، ماهواره و اینترنت مى‌توان هر مطلبى را با سرعتى بسیار بالا و در زمانى بسیار كوتاه در همه جهان نشر داد.
از آن‌جا كه بسیارى بر این تصورند كه این آزادى نسبت به سایر آزادى‌ها متفاوت است و تقریباً این تلقّى عمومى وجود دارد كه مى‌خواهند هیچ حد و حصرى براى آن قایل نشوند و آن را كاملا آزاد و بى‌قید و شرط بدانند، لازم است درباره این موضوع بحثى داشته باشیم. مسأله دیگرى كه بحث پیرامون این موضوع را ضرورى مى‌كند این است كه برخى مى‌پندارند چون این موضوع از مسایلى است كه جدیداً پیدا شده و قبلا نبوده است، از این روى اسلام نیز درباره آن سخنى نگفته و نظر خاصى ندارد؛ بنابر این براى روشن شدن بحث آزادى رسانه‌ها و مطبوعات باید به افكار عمومى مراجعه نمود. بحثى كه در ادامه طرح خواهیم كرد صحت و سقم این ادعا را روشن خواهد كرد.
قبل از آن كه وارد اصل این بحث شویم نكته‌اى كه باید ابتدا به آن توجه كنیم این است كه گاهى ما در این مورد صرفاً مى‌خواهیم بحث نظرى و علمى داشته باشیم و كارى به واقعیت خارجى و آنچه در دنیا مى‌گذرد، نداریم؛ و گاهى بحث ما در این باره ناظر به واقعیت خارجى است. بین این دو نوع بحث تفاوت وجود دارد. نمونه شبیه این مورد، بحث دموكراسى است كه در مقام سخنرانى و تئورى‌پردازى و روى كاغذ خیلى حرف‌ها مطرح است و شعارهاى زیادى داده مى‌شود، ولى در واقعیت خارجى اثرى از آنها یافت نمى‌شود. شما امروز در هیچ كجاى دنیا دموكراسى به معناى واقعى كلمه و آن‌چنان كه روى كاغذها نوشته و در سخنرانى‌ها گفته‌اند، مشاهده نمى‌كنید. در مورد آزادى بیان و مطبوعات نیز در غرب شعارهاى زیادى داده مى‌شود كه به آنها عمل نمى‌شود. در مقام حرف، چنین وانمود مى‌كنند كه در غرب و كشورهاى پیشرفته دنیا مطبوعات كاملا آزادند و نویسندگان هر چه بخواهند، مى‌توانند بى‌هیچ محدودیت و مشكلى بنویسند. هم‌چنین رسانه‌هاى خبرى مى‌توانند آزادانه هر خبرى را منتشر كنند و هیچ محدودیت و سانسورى بر رادیو، تلویزیون و اینترنت اِعمال نمى‌شود. امّا اگر شما اندكى مطالعه و تحقیق كنید، درمى‌یابید كه واقعیت غیر از این است، كه در یكى از جلسات
﴿ صفحه 345 ﴾
قبل نیز نمونه‌هایى از آن را ذكر كردیم. در هر حال در این جا نمى‌خواهیم به سراغ نمونه‌هاى عینى و واقعیت خارجى برویم و فقط منظور این است كه متذكر این نكته باشیم كه ما فعلا صرف نظر از این كه واقعیت خارجى چیست، مى‌خواهیم در مقام بحث علمى ببینیم آیا اولا رسانه‌ها باید كاملا آزاد باشند و هیچ حد و مرز و شرط و قیدى در مورد فعالیت آنها نباید وجود داشته باشد؟ و ثانیاً آیا واقعاً اسلام در این باره هیچ نظرى ندارد و چون از مسایلى است كه تازه پیدا شده و در زمان ظهور اسلام نبوده، هیچ حكمى در مورد آن داده نشده و ما باید در این باره به عرف و افكار عمومى مراجعه كنیم؟ یا این كه مى‌توان از اصول و قواعد فقه و معارف اسلام حكم این مسأله را استخراج نمود؟

3. بیان نظر اسلام درباره آزادى بیان و مطبوعات

اما در مورد سؤال اول باید بگوییم این بحث كه آیا مطبوعات و رسانه‌هاى جمعى «باید» آزادباشند یا «نباید» آزاد باشند از گروه قضایاى «باید و نباید» و از سنخ قضایاى ارزشى است. بنابر این بحث از این مسأله بازمى‌گردد به یك بحث اساسى دیگر در مورد ملاك و منشأ تعیین ارزش‌ها كه قبلا به تفصیل درباره آن بحث كرده‌ایم. كسانى معتقدند ارزش‌ها تابع خواست و سلیقه مردم هر جامعه هستند و به همین دلیل نمى‌توان از «باید و نبایدها» و «ارزش»هاى كلى و ثابت و هر زمانى و هر مكانى سخن گفت. طبیعى است كه بر چنین مبنایى باید تعیین كنیم در چه زمانى و در چه جامعه‌اى قرار داریم تا ببینیم بر اساس خواست و سلیقه مردم آن زمان و آن جامعه چه باید بگوییم. اما هم‌چنان كه قبلا اشاره كردیم این مبنا از نظر ما مردود است و ما معتقدیم كه همه ارزش‌هاى اجتماعى را نمى‌توان با نظرسنجى و مراجعه به خواست عمومى تعیین كرد؛ بلكه بسیارى از ارزش‌ها بر اساس مصالح واقعى انسان‌ها تعریف مى‌شود. علاوه بر آن كه همه ارزش‌هاى اجتماعى یك جامعه نیز بالاخره باید مبنایى عقلانى داشته باشند و از یك نظام منسجم و منطقى برخوردار باشند. بر این اساس، در مورد سؤال دوم نیز طبعاً به این نتیجه خواهیم رسید كه باید و نبایدهایى كه ما در زمینه آزادى مطبوعات مطرح مى‌كنیم تابع نظام ارزشى اسلام خواهد بود؛ همان‌گونه كه این مسأله در هر نظام ارزشى دیگرى هم مطرح شود تابع همان نظام ارزشى خواهد بود.
اجمالا درباره نظام ارزشى اسلام بارها اشاره شد كه نظامى است هرمى شكل كه یك نقطه
﴿ صفحه 346 ﴾
مركزى در بالا دارد و سطوح پایین آن به ترتیب طورى روى هم چیده مى‌شوند كه از كنار هم قرار گرفتن و روى هم قرار گرفتن آنها به آن نقطه رأس هرم برسیم. آن نقطه نهایى ارزش‌ها كه در رأس هرم قرار دارد همان چیزى است كه ما از آن با تعبیر «قرب الى الله» یاد مى‌كنیم. به تعبیر فلسفى، ما «كمال نهایى» انسان را «قرب الى الله» مى‌دانیم. همه ارزش‌ها در اسلام به گونه‌اى طراحى و تنظیم مى‌شوند كه در جهت نیل به كمال نهایى انسان، یعنى قرب الى الله مؤثر باشند. به این ترتیب ملاك و معیار ارزش‌ها نیز مشخص مى‌شود. با قبول این مبنا، هر چیزى كه نقشى در رسیدن به آن كمال داشته باشد ارزش مثبت پیدا مى‌كند و هر چه كه مانع رسیدن به آن كمال باشد ضد ارزش محسوب مى‌گردد. هر چیزى كه انسان را به سمت خداگونه شدن ببرد امرى است «خوب» و مطلوب و هر آنچه كه انسان را از خدا بازدارد و وى را به سمت مادیت و حیوانیت سوق دهد «بد» و داراى ارزش منفى خواهد بود. حكومت و دولت اسلامى نیز موظف است در جهت حفظ و تقویت ارزش‌ها و نفى و ممانعت از رشد و گسترش ضد ارزش‌ها تلاش نماید.
پس یگانه ملاك براى تعیین «باید و نباید»، «خوب و بد»، «ارزش و ضد ارزش» و به تعبیر فلسفى، «حسن و قبح» عبارت از این است كه آیا در مسیر كمال نهایى انسان و قرب الى الله قرار دارد یا خیر. آزادى مطبوعات و رسانه‌ها نیز با همین ضابطه مورد ارزیابى قرار مى‌گیرد.
اگر مطبوعات و رسانه‌ها در جهت تكامل و نزدیكى انسان به خدا مؤثر باشند امرى مطلوب و داراى ارزش مثبت خواهد بود و اگر موجب دورى انسان از خدا و بازماندن از پیمودن راه كمال او شوند ضد ارزش تلقى خواهند شد و در مواردى بر حكومت لازم است كه جلوى آنها را بگیرد؛ همان‌گونه كه براى حفظ سلامت و بهداشت جسمانى افراد، از توزیع گوشت آلوده و مواد غذایى یا دارویى مسموم و خطرناك جلوگیرى مى‌كند.
اگر از دیدگاه فلسفى به مسأله نظر كنیم، بیان و گفتار از جمله رفتارهاى انسان هستند. گر چه در عرف عام و فرهنگ عمومى ممكن است گاهى رفتار را در مقابل گفتار به كار بریم، اما از نظر فلسفى گفتار هم در واقع نوعى رفتار است. رفتار از دیدگاه فلسفى یعنى هر حركتى كه انسان با اراده و اختیار خود انجام دهد. به عبارت خلاصه: رفتار = حركت اختیارى. با چنین نگاهى، رفتار گاهى با دست انجام مى‌شود گاهى با زبان گاهى با مغز و گاهى با سایر اندام‌ها صورت مى‌پذیرد. اكنون آن ضابطه كلى كه در مورد ارزش‌ها گفتیم، در این جا تطبیق مى‌شود؛
﴿ صفحه 347 ﴾
یعنى رفتارهاى انسان اعم از فردى و اجتماعى، باید در چارچوب نظام ارزشى اسلام قرار گیرد و با حركت انسان به سوى رأس هرم (قرب الى الله) تنافى نداشته باشد.
البته همان‌طور كه تا به حال چندین بار در طول این سلسله مباحث تكرار كرده‌ایم، همه ارزش‌ها مربوط به «حقوق» به معناى خاص آن نمى‌شود و یك سلسله ارزش‌ها را اصطلاحاً «ارزش‌هاى اخلاقى» مى‌نامند كه خارج از حوزه حقوق است. به ارزش‌هاى اخلاقى گاه «ارزش‌هاى دینى» نیز گفته مى‌شود؛ گرچه در یك اصطلاح نیز ارزش‌هاى دینى خود به دو گروه ارزش‌هاى حقوقى و ارزش‌هاى اخلاقى تقسیم مى‌شوند. تفاوت مهم اخلاق و حقوق را نیز گفتیم در این است كه اخلاق مربوط به حوزه زندگى شخصى، خصوصى و فردى انسان‌ها است و قوانین حقوقى در زمینه رفتار اجتماعى انسان‌ها وضع مى‌شوند و مسؤولیت تنظیم روابط اجتماعى را برعهده دارند. بنابراین ارزش‌هاى اخلاقى، یعنى ارزش‌هاى فردى و ارزش‌هاى حقوقى، یعنى ارزش‌هاى اجتماعى. به عبارت دیگر تا مادامى كه یك رفتار (با تعریف فلسفى آن كه اخیراً ذكر كردیم) كاملا در حوزه شخصى و خصوصى فرد انجام شود و هیچ اثر اجتماعى بر آن مترتب نگردد مشمول قوانین حقوقى نیست و دولت و حكومت (كه ضامن اجراى قوانین حقوقى است) به آن كارى ندارد. اما به محض این كه یك رفتار جنبه اجتماعى پیدا كند و به نحوى ارتباطى با دیگران پیدا نماید قوانین حقوقى بر آن سایه خواهند افكند و نظام سیاسى و دولت به عنوان ضامن اجراى قوانین حقوقى به آن نظر خواهد داشت. پیش از این یك بار دیگر نیز اشاره كردیم كه مثلا «آزادى اندیشه» و «آزادى عقیده» اصلا تابع قوانین حقوقى نیست؛ چرا كه عقیده و فكر امرى كاملا درونى و قلبى و شخصى است. بلى، اگر عقیده و اندیشه بخواهد بر زبان بیاید یا در روزنامه و مجله و كتاب نگاشته شود این دیگر آزادى عقیده نیست بلكه وارد حوزه آزادى بیان مى‌شود كه بحث فعلى ما است.
و اما در مورد آزادى بیان و مطبوعات باید بگوییم بدیهى است كه مشمول قوانین حقوقى هستند؛ چرا كه گفتن و نوشتن دو رفتارى هستند كه فقط مربوط به خود شخص نمى‌شوند و مى‌توانند به سایر افراد جامعه نیز ارتباط پیدا كنند، كه در چنین فرضى رفتارهاى اجتماعى هستند و مشمول قوانین حقوقى مى‌گردند. مگر این كه فرض كنیم كسى مطلبى را فقط براى خودش مى‌نویسد یا براى خودش سخنرانى مى‌كند، كه البته روشن است منظور بحث و به اصطلاح محل نزاع در آزادى بیان و آزادى مطبوعات هیچ گاه چنین فرض‌هایى نیستند.
﴿ صفحه 348 ﴾
گفتار و نوشتار نه تنها در جامعه تأثیر دارند و از این جهت رفتار اجتماعى محسوب مى‌شوند، بلكه باید گفت گاهى گفتار و نوشتار از چنان تأثیر اجتماعى برخوردارند كه هیچ رفتار دیگرى آن تأثیر را ندارد. بزرگ‌ترین تحولات اجتماعى، چه در بعد مثبت و چه در بعد منفى، نتیجه تأثیر همین دو رفتار بوده است. پیامبرانى كه در طول تاریخ بزرگ‌ترین تحول‌آفرینان در عرصه زندگى اجتماعى بشر بوده‌اند مهم‌ترین ابزارشان بیان و گفتار بوده است. بسیارى از هرج و مرج‌ها و اخلال‌هاى سیاسى و اجتماعى نیز در نتیجه تأثیر گفتار و نوشتار ایجاد مى‌شوند. امروزه نقش روزنامه‌ها و مطبوعات در عرصه‌هاى مختلف جوامع انسانى قابل انكار نیست. بنابراین شكى نیست كه گفتار و نوشتار را باید دو رفتار اجتماعى مهم به حساب آورد كه دولت و حكومت حق دارد در مجموعه قوانین حقوقى، مقررات خاصى را براى آنها در نظر بگیرد. به همین دلیل كه گفتار یك رفتار بسیار مهم و اثرگذار است و به هیچ وجه رفتارى ساده نیست، اسلام نیز براى گفتار حساب خاصى باز كرده و احكام و تعالیم زیادى درباره زبان و سخن گفتن بیان داشته است.

4. بیان غیرگفتارى و رسانه‌اى

مطلبى كه باید به آن توجه داشت این است كه كتاب، مطبوعات، رسانه‌ها، فیلم، اینترنت و خلاصه هر چیزى كه به نحوى كار انتقال پیام را انجام مى‌دهد، همه در واقع انواع مختلفى از بیان و گفتار هستند. انسان براى آن كه افكار، عقاید، تمایلات و آن‌چه را كه در ذهن و قلب او مى‌گذرد به دیگران انتقال دهد از زبان و گفتار و از نوشته استفاده مى‌كند. همان‌گونه كه گاهى نیز براى انتقال پیام خود به دیگران از سایر اعضاى بدن مانند چشم، ابرو، پا و دست خود استفاده مى‌كند. گاه نیز این كار را به وسیله نقاشى و رسم تصاویر انجام مى‌دهد. همه اینها ابزارهایى هستند كه براى انجام یك كار واحد، یعنى انتقال پیام فرد به دیگران به كار رفته‌اند. با چنین نگاهى به روشنى معلوم است كه روزنامه، مجله، كتاب، تئاتر، فیلم، كاریكاتور، رادیو، تلویزیون، اینترنت و... همگى در واقع «گونه‌هاى مختلف بیان» هستند و هر حكم حقوقى كه بیان و گفتار داشته باشد مى‌توان به آنها نیز سرایت داد. بنابراین مثلا اگر اسلام گفته، تهمت زدن یا ریختن آبروى دیگران یا بیان اسرار زندگى شخصى و خصوصى افراد از طریق زبان و گفتار جایز نیست و در مواردى قابل منع و تعقیب است و مجازات حقوقى دارد، انجام این
﴿ صفحه 349 ﴾
اعمال از طریق فیلم، روزنامه، كتاب و كاریكاتور نیز همین حكم را دارد و فرقى نمى‌كند. چه تفاوتى مى‌كند كه كسى با زبان به دیگران تهمت بزند و آبروى آنها را بریزد یا با نوشتن در كتاب و روزنامه این كار را انجام دهد؟ برخى فكر مى‌كنند كاغذ روزنامه قداست دارد، كه با زبان نمى‌شود بى‌دلیل نسبت ناروایى به كسى داد اما بدون سند و مدرك و فقط بر اساس این كه «گفته مى‌شود» یا «شنیده شده» مى‌توان یك صفحه كامل روزنامه را پر از تهمت‌هاى ناروا بر علیه یك فرد كرد!
شما گاهى از نزدیك و رودررو با كسى صحبت مى‌كنید و به او اظهار محبت و ارادت مى‌نمایید و گاهى نیز همان اظهار محبت و علاقه و ارادت را در نامه مى‌نویسید و براى آن شخص مى‌فرستید. مگر اینها با هم فرق دارند و آن‌كه رودررو بوده اظهار محبت است و آن‌كه در كاغذ نوشته‌اید اظهار نفرت؟! وقتى مطلب یكى است، چه با زبان گفته شود و چه با قلم بر روى كاغذ نوشته شود هیچ تفاوتى نمى‌كند. بلى این فرق را دارد كه شما وقتى آن را در كتاب و روزنامه مى‌نویسید و منتشر مى‌كنید اثرش ده‌ها و صدها و هزارها برابر مى‌شود. اگر فحش و ناسزا گفتن و تهمت زدن با زبان و رویاروى به كسى بد است، نوشتن آن در نامه یا بیان آن به وسیله فیلم و نمایشنامه هم بد و ناپسند است و هیچ تفاوتى ندارد. اگر در حضور چند نفر و با زبان آبروى كسى را بردن بد است، بردن آبروى او نزد هزاران و میلیون‌ها نفر از طریق چاپ یك مطلب در كتاب و روزنامه به مراتب بدتر است، نه این كه به یك باره حكم عوض شود و چون روزنامه شده نه تنها بد نباشد بلكه بسیار هم مقدس تلقى شود!
بنابراین، رسانه‌ها در اسلام حكمى جداى از بیان گفتارى ندارند. اگر جایى «گفتارى» اخلاقاً مذموم دانسته شده، بیان آن از طریق رسانه‌هاى دیگر نیز اخلاقاً مذموم است. اگر جایى گفتارى حرام شده، بیان آن از هر طریق دیگر نیز حرام است. اگر جایى براى گفتارى، قانونى حقوقى بیان گردیده و قابل منع و پى‌گرد دانسته شده و مجازاتى براى آن تعیین گردیده، حكم بیان آن از طریق سایر رسانه‌ها نیز همان است. اگر هم به عكس، در جایى گفتن یك مطلب و عكس‌العمل گفتارى واجب دانسته شده، در صورت داشتن امكانات، بیان آن به وسیله رسانه‌هاى ارتباطى دیگر نیز واجب است.