نظریه حقوقی اسلام جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی‌نیا

4. «حق كرامت» انسان در اعلامیه جهانى حقوق بشر

مسأله «كرامت انسان» از موضوعاتى است كه در اعلامیه جهانى حقوق بشر مورد تأكید واقع
﴿ صفحه 248 ﴾
شده است. امروزه این مسأله، در فرهنگ جهانى مورد توجه بوده و اساس دموكراسى و آزادى انسان تلقى مى‌گردد. در مقدمه این اعلامیه به این مطلب اشاره شده و موادى از این اعلامیه نیز بر رعایت كرامت انسان تأكید دارد. یكى از توصیه‌هاى اكید اعلامیه این است كه تدوین و اجراى قوانین كشورها نباید در ضدیت با كرامت انسان باشد؛ مثلا مجازات «موهن»، «خشونت‌آمیز» و «ظالمانه» مطلقاً ممنوع است.
این تعبیرات داراى ابهام است. وقتى مى‌گوید قوانین نباید موهن باشد، چه مرجع و یا چه فردى باید موهن بودن یا نبودن را تفسیر و تعیین نماید؟ این اعلامیه كه باید مورد استناد همه حقوق‌دان‌هاى دنیا واقع گردد و همه كشورهاى دنیا از آن اطاعت نمایند، لازم است به قدرى شفاف و گویا باشد كه بتوان به راحتى بدان استناد نمود. كلى‌گویى و به‌كار بردن واژه‌هایى هم‌چون: «موهن» و «ظالمانه» مشكلى را حل نمى‌كند. اگر تفسیر این اصطلاحات به مجالس قانون‌گذارى هر كشورى واگذار گردد، در آن صورت دستگاه قانون‌گذارى هر دولتى، یك سرى مجازات را براى مجرمان و متخلفان وضع مى‌نماید كه از نظر آن دولت، چنین مجازاتى به خاطر تأمین نظم و امنیت عمومى، عادلانه است.
یكى از چیزهایى كه همه انسان‌ها براى آن ارزش قایلند و آن را قبول دارند «عدل» و «عدالت» است. هر انسانى فطرتاً طالب عدالت است و براى شخص عادل احترام قایل است. حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) مظهر عدل و عدالت بود. از این رو همه انسان‌ها براى آن حضرت احترامى خاص قایلند. «حُسنِ عدالت»، وجه جامع همه نژادها، اقوام و مذاهب است؛ امّا با این حال، در مصادیق و جزئیات این مفهوم آن‌قدر اختلاف دیدگاه وجود دارد كه كمتر مى‌توان دو مكتب حقوقى را یافت كه در تشخیص مصادیق عدالت با یكدیگر توافق داشته باشند. تأكید بر این‌كه قوانین كشورها باید عادلانه باشد و مجازات‌ها نباید ظالمانه باشد، امرى است كه همه عقلا بدان معترف بوده و براى آن احترام قایلند؛ امّا مهم این است تشخیص دهیم چه نوع مجازاتى عادلانه است. كدام مرجعى مى‌تواند مصداق عدالت را تعیین كند تا مورد اتفاق همه قرار گیرد و در آن اشتباهى صورت نپذیرد. متأسفانه امروزه ما شاهد حضور برخى جریان‌هاى فرهنگى و علمى در داخل كشورمان هستیم كه به دلیل وجود ابهامات در این زمینه، سخنان كم‌عمق و غیر عملى بر زبان جارى مى‌سازند كه باعث شرمندگى دانشمندان مى‌گردد. این مسأله، خود داستان غم‌انگیزى دارد كه فعلا مورد نظر ما نیست.
﴿ صفحه 249 ﴾
اعلامیه جهانى حقوق بشر براى كرامت و آزادى انسان ارزش زیادى قایل است. از نظر این اعلامیه، چون انسان داراى كرامت، حرمت و احترام است داراى یك سرى حقوق اساسى و بنیادى است؛ ولى این پرسش مطرح است كه آیا كرامتى كه براى انسان ثابت است، باید همیشه و در همه جا رعایت گردد یا این كه حد و مرزى دارد؟ تاریخ بشرى شاهد افراد جنایت‌كارى بوده است كه زمین را از خون انسان‌هاى بى‌گناه سیراب نموده‌اند. «نرون» كه در خون‌ریزى ضرب‌المثل تاریخ است، مى‌گفت: «اى كاش! همه انسان‌ها یك گردن داشتند تا من با یك ضربه شمشیر، همه آنان را از بین مى‌بردم!» كشور ما نیز افرادى هم‌چون «چنگیز» را به خود دیده است. نقل شده او در شهر نیشابور حدود یك میلیون انسان را به قتل رسانید. حتى به حیوانات هم رحم نكرد و سگ‌ها و گربه‌ها را از دم تیغ گذراند!! حال آیا چنین انسان‌هایى، داراى كرامت بشرى و احترام هستند؟! اگر به چنین افرادى دست‌رسى پیدا كنیم، آیا براى حفظ كرامت انسانى باید ابتدا به آنان تعظیم و احترام نماییم و سپس حداكثر آنان را به مجازاتِ حبس محكوم سازیم؟! آیا به عنوان «پرهیز از مجازات موهن» باید جنایت‌كاران جنگىِ اسراییلى، از اجراى قانون عدالت معاف باشند؟! آیا به عنوان پرهیز از مجازاتِ موهن و خشونت‌آمیز، جنایت‌كاران تنها مى‌بایستى به زندان محكوم گردند و در زندان هم باید براى آنان بهترین وسایل رفاهى و تفریحى فراهم آید؟! منظور تدوین‌كنندگان اعلامیه جهانى از كرامت، چه نوع كرامتى است؟ آیا این حق با این وسعت و اطلاقش قابل قبول است یا باید استثناهایى را بر آن پذیرفت؟ بدیهى است كه اطلاق و عموم كرامت بشرى با هیچ منطق و برهانى قابل پذیرش نیست و حتماً استثنا دارد. بحث این است كه چه كسى باید این موارد استثنا را مشخص نماید و مرجع تصمیم‌گیرى و تعیین مصادیق آن كیست؟ اگر این مهم به قانون اساسى یا قانونِ عادى هر كشورى سپرده شود، تعبیر و تفسیرهاى مختلفى از آن پدید مى‌آید و هر كشورى قانون خویش را عادلانه و موافق با كرامت انسانى خواهد دانست. اگر مجازات اعدام، خشونت‌آمیز تلقى شده و با «حق حیات» منافى دانسته شود، در این حالت افرادى مانند: نرون و چنگیز از این مجازاتِ به اصطلاح موهن و خلافِ شئون انسانى در امان خواهند بود و براى حفظ كرامت ایشان تنها باید چند سالى به مجازات حبس محكوم گردند!!
به هر حال در موارد متعددى از اعلامیه جهانى حقوق بشر ابهاماتى وجود دارد كه تفسیرهاى متفاوت و گاه متضادى را برمى‌تابد. شاید این ابهام‌ها عمداً در این اعلامیه گنجانده
﴿ صفحه 250 ﴾
شده باشد؛ چه در این حالت، افراد مغرض بهتر مى‌توانند از تعابیر مبهم و كلى، به سود خویش استفاده نمایند؛ مثلا شاهدیم كه جمهورى اسلامى ایران را به دلیل اعدام مجرمان و جنایت‌كاران محكوم مى‌نمایند و برخى دیگر از احكام حقوقى اسلام را خشونت‌آمیز و غیر انسانى معرفى مى‌نمایند!!
احتمال دیگر در وجود این تعابیر مبهم این است كه این امر ناشى از ناتوانى تدوین‌كنندگان این اعلامیه است و آنان نتوانسته‌اند تعابیرى روشن و مشخص ارایه دهند.
اگر تفسیر مواد اعلامیه جهانى حقوق بشر بر عهده حقوق‌دانان گذارده شود ممكن است در ظاهر امرى پسندیده تلقى گردد، ولى اشكال مهم و اساسى آن این است كه تفسیر حقوق‌دانان یكسان نخواهد بود. علاوه بر آن، خود اعلامیه مى‌گوید با برداشت‌ها و تفسیرهاى گوناگون نمى‌توان مواد این اعلامیه را نقض كرد. ماده 30 اعلامیه مى‌گوید: «هیچ یك از مقررات اعلامیه حاضر نباید طورى تفسیر شود كه متضمن حقى براى دولتى یا جمعیتى یا فردى باشد كه به موجب آن بتواند هر یك از حقوق و آزادى‌هاى مندرج در این اعلامیه را از بین ببرد و یا در آن راه فعالیتى بنماید.»
بر اساس ماده 29 (بند 2)، آزادى‌هاى اساسى انسان نباید با مبانى اخلاقى مخالف باشد. منظور از مبانى اخلاقى چیست؟ هر قومى براى خود داراى یك سلسله ارزش‌ها است. بنابراین، با توجه به گرایش‌هاى پوزیتیویستى كه بر جهان امروز حاكم است، ارزش‌هاى اخلاقى متفاوت هستند. بر اساس این گرایش، اخلاق تابع پسند مردم بوده، و قابل تغییر است. به استناد چه اصولى، ثابت مى‌كنید كه فلان رفتار موافق اخلاق است یا مخالف؟ یكى از دوستان من كه مدتى در كانادا مقیم بوده، نقل مى‌كرد: دوستى داشتم لهستانى الاصل، كه مى‌گفت: چهل سال است كه به كانادا آمده‌ام. سال اول اقامتم یك روز در فلان پارك قدم مى‌زدم و چون هوا گرم بود، كت خویش را درآوردم. فوراً پلیس اسب‌سوار كانادا حاضر شد و دستور داد كه كتم را بپوشم. به او گفتم: هوا گرم است و من مجبورم كت خود را درآورم. پلیس در جواب گفت: این كار تو خلاف عفت عمومى است!
چهل سال پیش درآوردن كت، خلاف عفت عمومى تلقى مى‌شود و اكنون در همان پارك مرد و زن نیمه عریان ظاهر مى‌گردند و این عمل، غیر اخلاقى و خلاف عفت عمومى محسوب نمى‌شود!! اعلامیه جهانى حقوق بشر كه مى‌گوید آزادى‌هاى بشر نباید با اخلاق و عفت عمومى مخاف باشد، كدام اخلاق مراد است؟
﴿ صفحه 251 ﴾
بنابراین باید از كلى‌گویى دست برداریم و قوانین مشخص و روشن بیان نماییم. به همین دلیل، معتقدیم ما نیازمند قوانین آسمانى و الهى هستیم.

5. كرامت انسان در قرآن

پرسش اساسى در این زمینه این است كه منشأ كرامت انسان چیست؟ «انسان» با «حیوانات» داراى تفاوت‌هاى اساسى است. چیزهایى در «انسان» یافت مى‌شود كه در سایر حیوانات یافت نمى‌شود؛ اما در عین حال، حیوانات نیز داراى برخى صفات و ویژگى‌هایى هستند كه انسان فاقد آن است؛ براى مثال، سگ‌ها داراى شامه بسیار قوى هستند كه مى‌توانند به پلیس در كشف مواد مخدر مخفى شده كمك نمایند. نیز بعضى حیوانات دیگر مثل گاو، گوسفند، گربه، مرغ و خروس مى‌توانند وقوع زلزله را از پیش درك نمایند. لرزه‌هاى اولیه، كه قبل از وقوع زلزله پدید مى‌آید، براى این حیوانات قابل درك است. بنابراین، بعضى حیوانات از نظر طبیعى داراى برترى‌هایى بر انسان هستند. حال به چه علت باید این حیوانات در تسخیر و خدمت انسان باشند؟ چرا حیوانات نباید داراى كرامت و احترام باشند؟! مكاتب انسانى‌شناسىِ غربى كه تفسیرى مادى‌گرایانه از انسان ارائه مى‌كنند چه دلیلى بر كرامت و امتیاز انسان نسبت به سایر حیوانات دارند؟ اگر چه حقوق مندرج در اعلامیه جهانى حقوق بشر، مبتنى بر كرامت و اصالت آزادى‌هاى انسان است، اما هیچ تبیین عقلانى یا تبیین اخلاقى براى آن ارایه نداده‌اند و البته در صدد بیان این مطلب هم نبوده‌اند.
دیدگاه اسلام در مورد كرامت و منشأ آن چیست؟ آیا كرامت عام و فراگیر است یا قابل استثنا است؟ در قرآن كریم، آیات مختلفى درباره كرامت انسان وجود دارد؛ از جمله مى‌فرماید: وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِى ءَادَمَ وَ حَمَلنَهُمْ فِى الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْنَهُمْ مِنَ الطَّیِّبَتِ وَ فَضَّلْنَهُمْ عَلَى كَثِیر مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلا(202)؛ و به راستى ما فرزندان آدم را گرامى داشتیم، و آنان را در خشكى و دریا [بر مركب‌ها]برنشاندیم، و از چیزهاى پاكیزه به ایشان روزى دادیم، و آن‌ها را بر بسیارى از آفریده‌هاى خود برترى آشكار دادیم.
آدمى‌زادگان را تكریم نمودیم و دلیل آن این كه آنان را هم در خشكى و هم در دریا بر مركب‌ها قرار دادیم، و در حالى كه حیوانات از چیزهاى كثیف و آلوده مى‌خورند، روزى انسان
﴿ صفحه 252 ﴾
را از غذاهاى پاكیزه و طیّب قرار دادیم و او را بر بسیارى از مخلوقات برترى بخشیدیم. با توجه به ابتداى آیه فوق (لقد كرّمنا بنى‌آدم)، این كرامت، كرامتى تكوینى و موهبتى الهى است كه مثلا از جمله آثارش این است كه انسان مى‌تواند هم در خشكى و هم در دریا حركت نماید. در گذشته از مركب‌هاى ساده مانند: اسب، شتر و قاطر براى حركت در خشكى استفاده مى‌كرد و امروزه با قدرت فكرى كه خدا به انسان بخشیده است، از خودروها، هواپیماها و سفینه‌هاى فضایى بهره مى‌برد. در گذشته از كِشتى‌هاى بادى براى حركت در دریاها استفاده مى‌نمود و امروزه عظیم‌ترین كِشتى‌ها و اقیانوس‌پیماها در اختیار بشر است. در گذشته از ابزارهاى ساده و نیروى بدنى استفاده مى‌كرد، ولى امروزه در سایه پیشرفت‌هاى علمى و فنّى، از ابزارها و وسایل بسیار پیشرفته استفاده مى‌نماید. این‌ها همه، راه‌هاى برترى انسان بر حیوانات و سایر موجودات است و این تفوق و برترى، هم در گذشته و هم امروزه براى بشر وجود دارد و چنین چیزى مقتضاى «كرامت» انسان است.
اما آیا این كرامت، یك كرامت مطلق است؟ آیا به این عنوان كه انسان داراى چنین كرامت و برترى نسبت به سایر موجودات است، نباید مجازاتى نسبت به او صورت پذیرد؟! آیا چنان‌چه انسان از مسیر هدایت و تكامل خارج گردد و مرتكب هزاران جنایت گردد، نباید رفتار خشونت‌آمیزى نسبت به او صورت پذیرد؟! به نظر ما هیچ‌گاه چنین ملازمه‌اى وجود ندارد. خداى متعال بر انسان منت گذاشت و توان استفاده از نعمت‌هاى فراوان را بدو بخشید. چنین امرى شكر و سپاس انسان را مى‌طلبد. ظاهر این آیه شریفه این است كه در مقام بیان برترى قوا و استعدادهاى وجودى انسان نسبت به سایر موجودات است نه این كه بخواهد حقى را براى انسان اثبات نماید؛ بلكه حتى به عكس، در صدد بیان این نكته است كه ما نعمت‌هاى بى‌شمارى را در اختیار انسان قرار دادیم و بشر در مقابل مى‌باید وظیفه بندگى خویش را انجام دهد. بر فرض هم كه از این كرامتى كه به انسان بخشیده شده است بتوان یك «حق قانونى» براى انسان استنباط نمود، ولى به هیچ وجه، به این معنا نیست با ارتكاب هر جنایتى، هم‌چنان حرمتش محفوظ باشد. گاهى انسان با رفتار اختیارى خویش از هر حیوانى پست‌تر مى‌گردد؛ از جمله اینان، كسانى هستند در مقام سوء استفاده از آیات آسمانى برمى‌آیند: هُوَ الَّذِى أَنْزَلَ عَلَیْكَ الْكِتَبَ مِنْهُ ءَایَتٌ مُحْكَمَتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَبِ وَ أُخَرُ مُتَشَبِهَتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِى قُلُوبِهِم زَیغٌ فَیَتَّبِعُونَ مَا تَشَبَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغَاءَ تَأْوِیلِهِ وَ مَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّسِخُونَ فِى
﴿ صفحه 253 ﴾
الْعِلْمِ یَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَ مَا یَذَّكَّرُ إِلاَّ أُولُوا الاَْلْبَب(203)؛ اوست كسى كه این كتاب (قرآن) را بر تو فرو فرستاد. پاره‌اى از آن، آیات محكم (= صریح و روشن) است. آنها اساس كتابند؛ و (پاره‌اى) دیگر متشابهاتند (كه تأویل پذیرند). امّا كسانى كه در دل‌هایشان انحراف است براى فتنه‌جویى و طلب تأویل آن (به دلخواه خود،) از متشابه آن پیروى مى‌كنند، با آن‌كه تأویلش را جز خدا و ریشه‌داران در دانش كسى نمى‌داند. (آنان كه) مى‌گویند: «ما بدان ایمان آوردیم، همه (چه محكم و چه متشابه) از جانب پروردگار ماست»، و جز خردمندان كسى متذكّر نمى‌شود.

6. انسان پست‌تر از حیوان

همین انسانى كه خداوند بدو كرامت بخشیده است گاهى آیات الهى را فراموش مى‌كند و با تحریف و تأویل آنها درصدد فریب مردم و سوء استفاده از آراى ایشان برمى‌آید. همین خدایى كه آیه «وَ لَقَدْ كَرَّمْنَا...» را نازل فرموده، در جاى دیگر درباره همین انسان دو پا مى‌فرماید: وَ لَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الاِْنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَ یَفْقَهُونَ بِهَا وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لاَ یُبْصِرُونَ بِهَا وَ لَهُمْ ءَاذَانٌ لاَ یَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالاَْنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغفِلونَ(204)؛ و در حقیقت، بسیارى از جنّیان و آدمیان را براى دوزخ آفریده‌ایم. (چرا كه) دل‌هایى دارند كه با آن (حقایق را) دریافت نمى‌كنند، و چشمانى دارند كه با آن نمى‌بینند، و گوش‌هایى دارند كه با آنها نمى‌شنوند، آنان همانند چهارپایان بلكه گمراه‌ترند. (آرى،) آنها همان غافل ماندگانند. این عده از راز زندگى، هدف آفرینش و فرجام زندگىِ خویش غافل هستند و تنها در اندیشه ارضاى شهوات و تمایلات حیوانى بوده، و همانند حیوان سر در آخور دارند! آنها به فكر دنیاى خویشند و هیچ گاه در اندیشه آینده خود و جهان ابدى نمى‌باشند: إنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِینَ كَفَرُوا فَهُمْ لاَ‌یُؤْمِنُونَ(205)؛ بى‌تردید، بدترین جنبندگان پیش خدا كسانیند كه كفر ورزیدند و ایمان نمى‌آورند.
آن كسانى كه از نعمتى بزرگ مانند نعمت «عقل» بهره‌مند هستند و از نعمت‌هاى بى‌شمار خداوند استفاده مى‌كنند و با این وجود، چشمان خویش را بر روى حقایق بسته، و از انجام وظیفه نسبت به خداى آفریننده كوتاهى نموده و با اهل حق و حقیقت عناد مىورزند، از هر
﴿ صفحه 254 ﴾
جنبنده‌اى بدتر، و همانند چهارپایان هستند: وَالَّذِینَ كَفَروا یَتَمَتَّعُونَ وَ یَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الاَْنعَمُ وَ النَّارُ مَثْوًى لَهُم(206)؛ و كسانى كه كافر شده‌اند، (در ظاهر) بهره مى‌برند و همان‌گونه كه چارپایان مى‌خورند، مى‌خورند، و جایگاه آنها آتش است.
افرادى كه تنها در پى پر كردن شكم خویشند، با حیواناتى مانند: گاو و گوسفند چه فرقى دارند؟ تعبیر قرآن كریم در مورد افراد غافل دو گونه است: گاهى آنان را «همانند حیوان» معرفى مى‌نماید، دیگر بار، آنان را «بدتر از حیوان» مى‌داند. دلیل این امر آن است كه حیوان فاقد عقل و شعور است و انتظارى از او نمى‌رود، ولى انسان با وجود برخوردارى از این نعمت بزرگ غفلت مىورزد و راه كفر و انكار در پیش مى‌گیرد: لَقَدْ خَلَقْنَا الاِْنْسَانَ فِى أَحْسَنِ تَقْوِیم ثُمَّ رَدَدْنَهُ أَسْفَلَ سَفِلِینَ، إِلاَّ الَّذِینَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّلِحَتِ فَلَهُم أَجْرٌ غَیرُ مَمْنُون(207)؛ به راستى انسان را در نیكوترین اعتدال آفریدیم. سپس او را به پَست‌ترین (مراتب) پستى بازگردانیدیم؛ مگر كسانى را كه گرویده و كارهاى شایسته كرده‌اند، كه پاداشى بى‌منت خواهند داشت. انسان‌ها در بهترین موقعیت‌ها آفریده شده‌اند، امّا عده‌اى از ایشان به پست‌ترین حالت برمى‌گردند؛ چه این كه آنان قدر نعمت الهى را نمى‌دانند و در حفظ آن كوشا نیستند: ألَمْ تَرَ إلَى الَّذِینَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ. جَهَنَّمَ یَصْلَوْنَهَا وَ بِئْسَ الْقَرَار(208)؛ آیا به كسانى كه (شُكر) نعمت خدا را به كفر تبدیل كردند و قوم خود را به سراى هلاكت آوردند ننگریستى؟ (در آن سراى هلاكت كه) جهنم است (و) در آن وارد مى‌شوند، و چه بد قرارگاهى است.