نظریه حقوقی اسلام جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی‌نیا

1. مرورى بر مباحث پیشین

موضوع سخن «حقوق از دیدگاه اسلام» بود. در مباحث گذشته، مطالبى را درباره فلسفه حقوق بیان كردیم. گفتیم بنیادى‌ترین مسأله در «فلسفه حقوق» این پرسش است كه اساساً حق از كجا پیدا مى‌شود؟ در میان همه جوامع بشرى با وجود اختلاف فرهنگ‌ها، دین‌ها و مكتب‌ها این اتفاق نظر وجود دارد كه «انسان» داراى حقوقى است. سؤال این است كه این «حق» از كجا پیدا مى‌شود؟ اساس آن چیست و چه چیزى در آن تعیین كننده است؟
تا آن‌جا كه ما اطلاع داریم، در هیچ یك از مكاتب فلسفه حقوق، از قدیم و جدید، بیان قانع كننده‌اى در این باره وجود ندارد. همان طور كه گفتیم، بر اساس آیات قرآن كریم و بیانات نورانى ائمه اطهار(علیهم السلام)نظر اسلام در این مسأله این است كه اصل همه حق‌ها به حق خداى متعال بازمى‌گردد. تنها یك حق ذاتى و اصیل وجود دارد و آن، حق خداوند است و سایر حقوق از حق الهى نشأت مى‌گیرد. این ادّعاى ما در فلسفه حقوق اسلامى است. اما این سخن مبهم و مجمل است و نیازمند توضیح بیشتر است.
این كه مى‌گوییم اولین و ریشه‌اى‌ترین حق، حق خداوند است، از دو راه عقلى و نقلى قابل اثبات است:
یك راه این است كه از دیدگاه درون دینى و با ادّله شرعى و تعبدى حق خدا را اثبات كنیم؛ یعنى به منابع و متون دینى مراجعه كنیم و از آیات و روایات پیشوایان دین، این مطلب را به دست آوریم. در جلسه گذشته به فرمایشى از امام سجاد(علیه السلام) در رساله آن حضرت، معروف به «رساله حقوق» اشاره كردیم كه در كتاب «تحف العقول» و دیگر كتب روایى آمده است. در این كلام، تصریح شده است كه اصل همه حقوق، حق خدا است و سایر حقوق از حق الهى نشأت مى‌گیرد.
﴿ صفحه 126 ﴾

2. بیانى از حضرت على(علیه السلام) در بازگشت همه حقوق به حق خداوند

مشابه مضمون رساله حقوق، در روایات دیگر هم هست. حضرت امیرالمؤمنین در نهج البلاغه درباره حق خداوند مى‌فرماید: وَ لكِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَى الْعِبَادِ اَنْ یُطِیعُوهُ وَ جَعَلَ جَزاءَهُم عَلَیهِ مُضاعَفَةَ الثَوابِ تَفَضُّلا مِنهُ وَ تَوَسُّعاً بِما هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُه(95)؛ لكن خداوند حق خود را بر بندگان، اطاعت خویش قرار داده، و پاداش آن را دو چندان كرده است، از روى بخشندگى و گشایشى كه خواسته به بندگان عطا فرماید.
از نظر آن حضرت، خدا است كه اولین حق را براى خویش، و بر عهده بندگان قرار داد و آن حق این است كه او را اطاعت كنند و در مقابل این حق، حقى هم براى بندگانش قرار داد و آن این كه هنگامى كه او را اطاعت كردند، پاداشى مضاعف به آنها مرحمت كند. این دو حق در برابر هم است؛ از یك طرف حق خدا بر مردم و آن این كه از او اطاعت كنند، و در مقابل حق مردم بر خدا و آن این كه اگر او را اطاعت نمایند، پاداش مضاعف به آنها مرحمت نماید. البته این پاداش هم تفضّلى از ناحیه خدا است و گرنه انسان خود به خود حقى در گرفتن پاداش ندارد و اگر خود او از روى تفضّل و بخشندگى این حق را قرار نداده بود، ما بندگان طلب‌كار نبودیم.
حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) در ادامه خطبه مى‌فرماید: ثُمَّ جَعَلَ ـ سُبحانَهُ ـ مِن حُقوقِهِ حُقوقًا افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلى بَعْض... وَ أَعظَمُ مَا افْتَرَضَ ـ سُبْحانَهُ ـ مِن تِلْكَ الْحُقُوقِ حَقُّ الوَالى عَلىَ الرَّعِیَّةِ، وَ حَقُّ الرَّعِیَّةِ عَلىَ الوَالِى. فَریضَةٌ فَرَضَهَا اللّهُ ـ سُبحَانَهُ ـ لِكُلٍّ عَلى كُلٍّ(96)؛پس خداى سبحان برخى از حقوق خود را براى بعضى از مردم بر علیه بعضى دیگر واجب كرد... و در میان حقوق الهى، بزرگ‌ترین حق، حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است؛ حق واجبى كه خداى سبحان، بر هر دو گروه لازم شمرد. پس از این كه چنین حقى را براى خودش قرار داد كه مردم مطیع او باشند، از این حق، حقوق بعضى بندگان بر بعضى دیگر را مشتق نمود. پس ریشه این حقوق، همان حقى است كه خدا دارد و آن این كه به مردم دستور دهد و مردم او را اطاعت نمایند. از جمله حقوق بعضى بندگان بر بعضى دیگر، حقى است كه خداى متعال براى والى و فرمانرواى جامعه نسبت به مردم قرار داد، و در مقابل آن، حقى را براى مردم بر عهده والى قرار داد. اگر با ذهن خالى از شبهات در این عبارت دقت كنیم به خوبى درك مى‌كنیم كه نظر حضرت
﴿ صفحه 127 ﴾
امیرالمؤمنین(علیه السلام) این است كه هر حقى، كه در جایى، به نفع كسى و علیه دیگرى ثابت شود، باید از «حق الهى» نشأت گرفته باشد. در بینش اسلامى هیچ كس ذاتاً حقى بر افراد دیگر ندارد، مگر خداوند كه ذاتاً و اصالتاً بر همه بندگان داراى حق است و اوست كه بر اساس این حق، حقوقى را براى دیگران قرار داده است.
در این بیان ما از روش استدلال تعبّدى سود جستیم؛ یعنى گفتیم اسلام چنین دیدگاهى دارد و دلیل آن، سخن حضرت امام سجاد و سخن حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام)است. البته این‌گونه استدلال فقط براى كسانى خوب است كه قبلا امامت و عصمت این بزرگواران را پذیرفته باشند. پس از حجیّت كلام آنان، این استدلال براى ایشان معتبر خواهد بود.

3. برهان عقلى بر فرع بودن سایر حقوق نسبت به حق خداوند

اگر كسى بخواهد با صرف نظر از آیات و روایات و به اصطلاح با یك نگاه برون دینى به این مسأله توجه نماید، باید ببیند عقل در این باره چه مى‌گوید. آیا ما مى‌توانیم با دلیل عقلى كه براى هر عاقل منصفى قابل قبول باشد، اثبات كنیم كه اولین حق، حق خدا است و همه حقوق دیگر باید از حق او نشأت بگیرد؟ در این‌جا به طور طبیعى هر دلیل عقلى‌اى اقامه شود، لااقل داراى یك پیش‌فرض است و آن این كه وجود خدا را بپذیریم. اگر كسى بگوید: من اصلا خدا را قبول ندارم، و با این حال بخواهد كه برایش اثبات كنیم همه حق‌ها به حق خدا بر مى‌گردد، این خواسته او منطقى نیست؛ چون وقتى ادّعا مى‌كنیم همه حقوق ریشه‌اش به حق خدا بازمى‌گردد، این بدان معناست كه پذیرفته‌ایم اولا خدا وجود دارد و ثانیاً داراى حق نیز مى‌باشد؛ آن گاه مى‌خواهیم ثابت كنیم كه سایر حقوق از حق خدا سرچشمه مى‌گیرد.
در هر حال، بحث اثبات خدا را باید در جاى خود دنبال كرد. در این‌جا فرض ما این است كه پذیرفته‌ایم خدایى كه آفریننده جهان و انسان است وجود دارد. اكنون مى‌خواهیم با دلایل عقلى ثابت كنیم كه اولا خداوند بر بندگانش حق دارد و ثانیاً ریشه تمام حقوق به حق خداوند بازمى‌گردد و هیچ حقى معتبر نیست جز آنچه خداوند قرار داده باشد.
الف) تحلیل مفهوم حق
براى آن كه به روش عقلى و با صرف نظر از ادّله تعبدى و نقلى ثابت كنیم كه خدا بر بندگان
﴿ صفحه 128 ﴾
داراى حق است، باید از مقدماتى استفاده كنیم. براى این كار ابتدا باید مفهوم حق را تحلیل كنیم. اساساً این حقى كه در مباحث حقوقى و سیاسى مطرح مى‌شود از چه مقوله‌اى است؟ مفهوم این حق چگونه به دست مى‌آید و ملاك آن چیست؟ این‌گونه مباحث و مقدماتش از پیچیده‌ترین و ظریف‌ترین مباحث عقلى است كه ما در این جا سعى مى‌كنیم تا آن‌جا كه ممكن است با زبانى ساده آن را طرح نماییم.
در اثبات این مطلب كه اساساً حق از چه مقوله‌اى است، باید گفت: حق از مفاهیم اعتبارى است. توضیح این كه: مفاهیمى كه ما با آنها سر و كار داریم و از آنها استفاده مى‌كنیم دو گونه هستند: گاهى در مقابل آنها یك موجود عینى و خارجى وجود دارد، و گاهى نه. مفاهیمى نظیر زمین، آسمان، انسان و مانند آنها، به یك موجود عینىِ خاص در خارج اشاره دارد. این‌گونه مفاهیم را طبق یك اصطلاح «مفاهیم حقیقى» و طبق اصطلاح دیگر «مفاهیم ماهوى» مى‌گویند. در مقابل، یك سلسله مفاهیم دیگرى داریم كه یك شىءِ خاصِ خارجى را نشان نمى‌دهد، بلكه قوام این‌گونه مفاهیم به اعتبارات عقلى و ذهنى مى‌باشد؛ براى مثال وقتى مى‌گوییم: نماز واجب است؛ «نماز» یك حركت عینى خارجى است، امّا «واجب» یعنى چه؟ آیا كلمه «واجب» به یك شىء عینى در خارج، یا صفتى از یك موجود خارجى اشاره مى‌كند؟ آیا داراى رنگ و شكل است؟ كلمه «واجب» به یك موجود خارجى یا صفتى مربوط به موجودات خارج اشاره نمى‌كند، بلكه این معنایى است كه فقط عقل آن را درك مى‌كند.
ب) تسلسل در مفهوم حق
از خواص مفاهیم اعتبارى این است كه به گونه‌اى قابل تسلسل است. براى مثال، ما مى‌گوییم: هر كسى زحمت بكشد و روى ماده خام كارى انجام دهد، حق تملك آن كالا را داراست. اگر چوبى از جنگل بریده است، همان بریدن درخت، كارى است كه روى آن انجام داده است. سپس ممكن است آن را به صورتى خاص مانند: در، پنجره و یا یك اثر هنرى زیبا در آورد. به خاطر كارى كه روى این ماده خام انجام داده است، مى‌گوییم: این شخص نسبت به این كالا داراى «حق مالكیت» است. «مالكیت» یك امر اعتبارى است؛ یعنى در خارج، جز انسان، چوب و كارهایى كه روى آن انجام شده است، چیز دیگرى به نام «مالكیت» نداریم. از خواص این مفهوم اعتبارى (مالكیت) آن است كه مفاهیم اعتبارى متعدد دیگرى، پى در پى، از آن
﴿ صفحه 129 ﴾
قابل اخذ است؛ مثلا كارگر یا هنرمندى كه روى چوب كار كرده، مالك این چوب و یا اثر هنرى مى‌شود. در این حالت، مالك «حق» دارد در مملوك خویش تصرف كند. بنابراین، در این‌جا غیر از مفهوم اعتبارى «مالكیت»، مفهوم دیگرى هم به نام «حق» پیدا شد؛ یعنى چون «مالك» است حق دارد كه در این مملوك خویش تصرف كند.
در بررسى و تحلیل «حق» این پرسش مطرح مى‌شود كه آیا این شخص مى‌تواند «حق» خود را به دیگرى واگذار كند؛ مثلا در مقابل دریافت مالى آن را بفروشد یا ببخشد؟ پاسخ مثبت است. ممكن است انسان برخى حقوق خود را مبادله یا واگذار نماید. در این حالت، مالكِ تصرف در مِلك خویش نیز مى‌باشد. به عبارت دیگر وقتى «مالك» شد، «حق» دارد از این مالكیت خویش استفاده نماید. پس مفهوم دیگرى غیر از «حق» روى این مالكیت به وجود آمد كه عبارت است از: حق تصرف و مبادله این شىء. این زایش مفهومى همین طور تسلسل پیدا مى‌كند. این حالت تسلسل، از خواص مفاهیم اعتبارى است؛ در حالى كه مفاهیم حقیقى، مانند انسان، این‌گونه نیستند، و انسان دیگرى در درون آن انسان و یا محمول آن قرار نمى‌گیرد. وقتى مى‌گوییم: انسان حق دارد فلان كار را انجام دهد و سپس مى‌گوییم: حق دارد كه این حق خویش را واگذار كند، این جا یك حق به حقى دیگر تعلق و وابستگى پیدا مى‌كند؛ یعنى چون آن حق اوّل را داراست، مالك حق دوم است. به این ترتیب، حق دوّم، كه خود نیز یك مفهوم اعتبارى است، به حق اوّل وابسته مى‌شود. یكى از نشانه‌هاى این كه «مفهوم حق» یك مفهوم اعتبارى و نه ماهوى است، همین است كه در آن، حالت تسلسل و تعلقِ یكى به دیگرى وجود دارد.
اولین فیلسوفى كه به تسلسلى بودن اعتبارات عقلى و مفاهیم اعتبارى توجه نموده، شیخ اشراق است. او در كتاب «حكمة الاشراق» و دیگر كتاب‌هایش، فصل مهمى به چگونگى شناسایى اعتبارات عقلى اختصاص داده است. فیلسوفان دیگر هم‌چون صدرالمتألهین این مطلب را از او اخذ نموده‌اند.
اكنون دانستیم كه «حق» یك مفهوم اعتبارى است كه عقل آن را ابداع كرده، نه آن‌كه از یك شیىء خارجى مستقل گرفته شده باشد. از سوى دیگر، روشن است كه «خلق كردن» به معناى «ایجاد هستى» و «ایجاد شیئى در خارج» است. با توجه به این دو مطلب، روشن مى‌شود كه به مفاهیم اعتبارى، و از جمله حق، خلق و ایجاد مستقلى تعلق نمى‌گیرد؛ یعنى مفاهیم اعتبارى،
﴿ صفحه 130 ﴾
وجودى مستقل از موجودات خارجى ندارند. با این حساب وقتى مى‌گوییم: «خدا حق دارد» بدین معنا نیست كه چیزى مستقل از خدا و اضافه بر ذات او، به نام حق وجود دارد؛ بلكه این انتزاعى است كه عقل انجام داده و در خارج، جز یك موجود عینى به نام خداوند وجود ندارد.
ج) چگونگى پیدایش مفاهیم اعتبارى
وقتى مفهوم اعتبارى حق ر ابه كار مى‌بریم و مى‌گوییم: فلان كس حق دارد و فرد دیگر حق ندارد، این پرسش مطرح مى‌شود كه اصولا مفاهیم اعتبارى چگونه توسط عقل اعتبار یا انتزاع مى‌شوند؟ تا آن جا كه ما مى‌دانیم، علامه طباطبایى(رحمه الله) اولین فردى است كه چگونگى پیدایش مفاهیم اعتبارى را به خوبى تبیین نموده است. ایشان در توضیح فرمایش خود این مثال را مى‌زنند كه، در مفاهیم اجتماعى یا سیاسى كلمه «سر» و مشتقات آن را زیاد به كار مى‌بریم؛ مى‌گوییم: سردمدار، سر كارگر. كلمه «رییس» یا «ریاست» از كلمه «رأس» اخذ شده است كه «رأس» به معناى «سر» است. «رییس» یعنى سردار، سردسته یا سرپرست، و «ریاست» به معناى رییس بودن و سرورى كردن است. مقام ریاست یك مفهوم اعتبارى و ناشى از اعتبار است، نه یك واقعیت عینى و خارجى. این امر صرف اعتبار است كه امروز به كسى مقام ریاست را مى‌دهند و روز دیگر آن را لغو مى‌كنند. سؤال این است كه مفهوم اعتبارى «ریاست» چگونه پیدا شده و انسان‌ها چگونه آن را مى‌سازند و در محاورات روزمرّه و اجتماعى خود به كار مى‌گیرند؟
علامه طباطبایى مى‌فرمایند: در ابتدا انسان به وجود خود و نقشى كه «سر» در بدن انسان دارد توجه نمود، و این كه اندام‌هاى بدن ـ با این كه هر كدام كارهاى مهمى را انجام مى‌دهند ـ از «سر» فرمان مى‌گیرند. مغز، مركز فرماندهى بدن است و به وسیله سلسله اعصاب، همه اندام‌هاى بدن را به كار وا مى‌دارد و فعالیت همه اندام‌ها از «سر» رهبرى مى‌شود. مقام فرماندهى در بدن انسان، كه یكى فرمان مى‌دهد و دیگران عمل مى‌كنند، در «سر» متمركز است. وقتى خواستیم شبیه این حالت و وضعیت را به جامعه منتقل كنیم، مى‌گوییم: آن مقامى كه در جامعه فرمان مى‌دهد و دیگران باید عمل كنند، شخصى است كه داراى مقام فرماندهى و «سر بودن» است كه در عربى از آن به «ریاست» تعبیر مى‌شود. بنابراین، مفاهیم اعتبارى از راه عاریه گرفتن و استعاره از امور عینى و حقیقى به دست مى‌آید؛ مثل مفهوم سر كه ابتدا آن را در پیكر خود در نظر مى‌گیریم، آن گاه شبیه آن را در جامعه به كار مى‌بریم.
﴿ صفحه 131 ﴾
د) حق و «سلطه»
اكنون ببینیم وقتى مى‌گوییم: خدا داراى حق است، منشأ این مفهوم اعتبارى «حق» چیست و چگونه انتزاع و اعتبار مى‌شود؟ اساساً وقتى مى‌گوییم: فلان كس حق دارد یعنى چه؟
بعضى از صاحب‌نظران و محققان، مفهوم حق را به نوعى سلطه تعبیر نموده‌اند؛ یعنى در مواردى كه ما واژه «حق» را به كار مى‌بریم یك نوع تسلط، احاطه، برترى و اِعمال قدرت سراغ داریم. وقتى مى‌گوییم: فلانى حق دارد؛ براى او یك نوع سلطه یا امتیاز منظور مى‌كنیم. بنابراین، در این‌جا مفهوم «سلطه» تقریباً با «حق» مساوى است. وقتى مى‌گوییم: پدر حق دارد به فرزند خود دستور دهد؛ یعنى داراى یك نوع تسلط و برترى است و فرزند تحت فرمان او مى‌باشد، یا وقتى مى‌گوییم: انسان حق دارد در دارایى خود تصرف نماید؛ یعنى نسبت به پول، لباس، مسكن، خوراك و... خویش تسلط دارد.
سلطه یك مصداق تكوینى دارد كه ما آن را در خودمان مى‌یابیم و آن، تسلطى است كه انسان بر اندام‌هاى خویش دارد. مفهوم اعتبارى سلطه، بر اساس همین سلطه تكوینى ساخته و درك مى‌شود. هر جا تسلط، قدرت و قاهریت نسبت به امرى وجود داشته باشد، مى‌توان به گونه‌اى مفهوم حق را اعتبار كرد و هر جا نتوان این‌گونه سلطه را اعتبار كرد، مفهوم حق به كار نمى‌رود.
برخى فیلسوفان حقوق و اساتید فقه معتقدند كه «حق و ملك» داراى یك مفهوم تشكیكى است. در این میان، «حق» مِلكِ ضعیف است و «مِلك» حق قوى است. البته در صدد تأیید این نظریه نیستم، ولى توجیه آن این است كه در «مِلك» نوعى تسلط بر مملوك وجود دارد و در حق هم نوعى تسلط نهفته است، امّا به صورت ضعیف‌تر. وقتى مالكیت وجود داشته باشد، حقوق مختلف و در ابعاد گوناگون وجود دارد، ولى حق ممكن است فقط در یك بُعد وجود داشته باشد. به هر حال، مِلاك اعتبار حق، وجود یك نوع سلطه، قدرت یا قاهریت است.