نظریه حقوقی اسلام جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی‌نیا

5. برهانى بر نشأت گرفتن همه حقوق از حق خداوند

اما تبیین دین در این زمینه این است كه همه حقوق از یك حق ناشى مى‌شود و ریشه تمامى حقوق یك حق است و آن حق خداست. حقوقى كه انسان‌ها بر یكدیگر دارند برگرفته شده از حقى است كه خداوند بر انسان‌ها دارد. بر این اساس، ترتیب بحث در این جا به این صورت خواهد بود كه ابتدا باید وجود خدا با برهان اثبات شود و سپس این مسأله كه خداوند بر انسان‌ها و مخلوقاتش حق دارد نیز با برهان به اثبات برسد. بحث اثبات وجود خدا مربوط به علم كلام و الهیات است و از بحث فعلى ما خارج است، اما این كه چگونه و چرا خداوند بر انسان‌ها و تمامى مخلوقاتش حق دارد، بحثى است كه در این جا به توضیح آن مى‌پردازیم.
هرجا بخواهد حقى براى كسى در مورد چیزى یا كسى ثابت شود مبتنى بر این است كه یك نحوه مالكیتى براى او نسبت به آن شىء یا شخص درست شود. آنچه كه مورد تصدیق و پذیرش عقل است این است كه مالك مى‌تواند و حق دارد در ملك خود تصرف كند؛ اما اگر
﴿ صفحه 104 ﴾
كسى نه خودْ مالك است و نه اجازه‌اى از طرف مالك به او داده شده، عقل هیچ گونه حق تصرفى براى او روا نمى‌دارد. این، یكى از احكام و ادراكات قطعى و بدیهى عقل است. از طرف دیگر مفروض این است كه در الهیات ثابت كرده‌ایم كه خداوند خالق تمام هستى است و همه موجودات، فیض وجود را از او دریافت مى‌كنند و او تنها موجودى است كه قائم به ذات است و فیض وجود را از هیچ موجودى دریافت نكرده، بلكه خودْ عین وجود و هستى است و به همین دلیل نیز بى‌نیاز از هرگونه علتى است. اكنون با توجه به این دو مقدمه (یكى حق تصرف مالك در ملك خویش و دیگرى خالقیت خداوند نسبت به تمام هستى و استغناى ذاتى او) مى‌گوییم:
بالاترین مالكیت‌ها از آن خداى متعال است؛ چون اوست كه به همه چیز هستى داده و طبیعتاً تمام هستى و وجود هر موجودى از آن خداست و او مالك حقیقى هر موجودى است و طبعاً حق هرگونه تصرفى در هر موجودى را خواهد داشت. از آن طرف، هیچ موجودى هیچ حقى بر خداوند و سایر موجودات ندارد؛ چون هیچ گونه مالكیت و خالقیتى نسبت به آنها ندارد. تنها در صورتى حقى ایجاد خواهد شد كه خالق هستى، یعنى خداوند، آن حق را به كسى یا چیزى عطا كند. همه هستى و از جمله انسان، با اراده او به وجود آمده و با اراده او هم باقى است: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ(82)؛ چون به چیزى اراده فرماید، كارش این بس كه مى‌گوید: «باش» پس موجود مى‌شود. هرگاه این اراده را بردارد، آن چیز، دیگر باقى نخواهد ماند و دوام و بقاى هر موجودى به اراده اوست: اگر نازى كند بارى، فرو ریزند قالب‌ها. اگر این چنین است، آن‌گاه چه جایى باقى مى‌ماند براى این كه كسى بدون اراده خداوند و جز از ناحیه او حقى بر خدا یا بر انسان دیگرى داشته باشد؟ همه هستى هر انسانى با تمام شئونش از آنِ خداست؛ چشم و گوش و عقل و اراده او هم از آن خداست. اگر حقى هم داشته باشد حقى است كه خدا به او داده و انسان از خودش مطلقاً هیچ چیز ندارد. این، حقیقتِ معناى مالكیت و ربوبیت تكوینى خداوند نسبت به انسان است.
بنابراین براساس بینش دینى، ما مى‌توانیم برهان اقامه كنیم كه ریشه حق از كجاست. بر طبق این مقدمه كه همه هستى از آن خداى متعال است، هیچ حقى براى كسى به خودى خود ثابت نمى‌شود و هركجا حقى باشد اصالتاً از آن خداست و این اوست كه آن حق را به آن
﴿ صفحه 105 ﴾
موجود عطا كرده است. اما براساس بینش غیر دینى و مكاتب حقوقى دیگر، ما نمى‌توانیم برهان عقلى بر این مطلب اقامه كنیم و نهایت چیزى كه مى‌توان گفت این است كه بگوییم چون همه مردم این حق را قبول دارند، پس این حق ثابت است؛ كه البته اشاره كردیم مقبولات و مشهورات در قیاس‌هاى جدلى مورد استفاده قرار مى‌گیرند و براى اقامه برهان مفید نیستند.

6. توضیح فلسفى اعتبار حقوق از جانب خداوند

در ابتداى بحث این جلسه اشاره كردیم كه اصطلاحى از «حق» كه ما در این جا از آن بحث مى‌كنیم یك مفهوم اعتبارى است؛ برخلاف سایر اصطلاحات این واژه كه طى جلسات گذشته آنها را برشمردیم و مفاهیمى حقیقى بودند. اصولا مفاهیمى كه در اخلاق یا حقوق به كار مى‌روند مفاهیمى اعتباریند و مفهوم حق نیز یكى از آنهاست. اكنون با توجه به این نكته سؤالى كه مطرح مى‌شود این است كه آیا وقتى مى‌گوییم همه حقوق از خداست و از ذات اقدس الهى سرچشمه مى‌گیرد، بدین معناست كه مجموعه‌اى از اعتبارات از وجود خداى متعال ناشى مى‌شود؟ اگر این‌گونه است، با توجه به این كه در مقام الوهیت جایى براى اعتبار وجود ندارد و هر چه هست حقیقى و تكوینى است، پس استناد امور اعتبارى به خداوند چه معنایى دارد؟
قبل از این كه به پاسخ این پرسش بپردازیم، باید توجه داشته باشیم كه این بحث یك بحث تخصصى و فنى است و در خطبه‌هاى نماز جمعه كه همه نوع مخاطبى دارد، نمى‌توانیم به تفصیل به آن بپردازیم، ولى به هر حال براى تكمیل بحث، اشاره‌اى به آن مى‌كنیم.
پاسخ پرسش مذكور این است كه اعتبار كردن، گاهى براى رعایت حال اعتبار كننده است و گاهى براى رعایت حال كسى است كه براى او آن اعتبار انجام گرفته است. خداوند كه در این جا اعتبار مى‌كند نه به لحاظ خودش، بلكه به خاطر رعایت حال ما انسان‌هاست؛ یعنى چون انسان سروكارش با مفاهیم است و براى تفهیم و تفاهم و انتقال آنچه در ذهن و قلب خود دارد از الفاظ و مفاهیم استفاده مى‌كند، خداوند هم هنگامى كه بخواهد با ما انسان‌ها سخن بگوید، باید از مفاهیم و الفاظ استفاده كند و در غیر این صورت ما نمى‌توانیم به مقصود و منظور خداى متعال دست پیدا كنیم. ممكن است تشبیهى بتواند در توضیح و فهم بهتر مطلب كمك كند:
ما معتقدیم كه خداوند مكان ندارد، با این حساب پس چرا به هنگام نماز به سمت خاصى (قبله) مى‌ایستیم و نماز مى‌خوانیم؟ یا چرا به هنگام دعا و یا قنوت نماز، دست‌هایمان را به
﴿ صفحه 106 ﴾
طرف آسمان بلند مى‌كنیم؟ مگر خدا در آسمان است؟ خداوند كه مكان ندارد و همه جا هست: فَأَیْنََما تُوَلُّو فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ(83)؛ پس به هر سو رو كنید، آن‌جا روى [به]خداست. چرا با این كه خدا در همه جا هست اگر ما به طرف جایى غیر از كعبه نماز بخوانیم نمازمان باطل است؟ پاسخ این است كه این مسأله از آن جهت است كه «ما» پشت و رو و چپ و راست داریم. اگر وجود ما هم به گونه‌اى بود كه پشت و رو و چپ و راست نداشتیم جهت خاصى براى قبله تعیین نمى‌شد، اما چون ما بالا و پایین و پشت و رو و چپ و راست داریم، لذا كعبه به عنوان یك نماد درنظر گرفته شده و دستور داده‌اند به هنگام نماز، همه به آن سو نماز بخوانند.
در مسایل حقوقى هم كه از سنخ اعتباریات هستند، وقتى مى‌گوییم خدا حق دارد، به جهت رعایت حال ماست كه سر و كارمان با مفاهیم است و هر موجودى هم كه بخواهد با ما ارتباط برقرار كند، باید با همین مفاهیم سخن بگوید:
چون كه با كودك سر و كارت فتاد *** رسم و راه كودكى باید نهاد
وقتى با كودك سخن مى‌گویى باید با همان زبان كودكانه مطلب را براى او بیان كنى تا بفهمد. خداوند هم وقتى مى‌خواهد با انسان‌ها سخن بگوید، چون آنان موجوداتى ضعیف هستند و براى برقرارى ارتباط، محدود به استفاده از الفاظ و مفاهیمند باید از همین قالب استفاده كند. به تعبیر فلسفى، این مسأله نه از ناحیه نقص فاعل بلكه مربوط به نقص قابل است. مقام الوهیت و خدایى نقصى ندارد و فراتر از اعتبار و اعتباریات است. در آن مقام هرچه هست تكوینى و حقیقى است؛ اما به لحاظ نقص و ضعفى كه در قابل (انسان) وجود دارد خداوند از مفاهیم و اعتباریات استفاده مى‌كند.
بنابراین بر حسب بینش اسلامى، همه حقوق، اعم از حقوق اصطلاحى و اجتماعى و قانونى و اخلاقى، تابع حق خداى متعال است. ریشه و اصل حقوق، حق خداوند است و تمامى حقوق از آن اوست. اگر فرموده: كَتَبَ عَلىَ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ(84)، بدین معنا نیست كه خداوند یك كتاب قانون نوشته كه مثلا ماده اول آن چنین است كه: «بر خدا واجب است كه بر بندگان رحمت داشته باشد.» و این‌گونه باشد كه جعل و اعتبارى در این باره كرده باشد؛ بلكه حقیقت امر این است كه وجود خداوند به گونه‌اى است كه نسبت به بندگانش رحیم است؛ یعنى لازمه تكوینى و حقیقى چنین وجودى این است كه بر بندگانش رحمت داشته باشد. اگر سؤال كنیم
﴿ صفحه 107 ﴾
كه پس چرا چنین تعبیر كرده است، پاسخ همان است كه: چون كیفیت ارتباط با انسان باید در قالب مفاهیم و الفاظ و اعتباریات باشد تا انسان بتواند آن را درك كند.

7. اثبات همه حقوق در پرتو حق خداوند

در هر صورت، طبق دیدگاه اسلامى، همه حقوق از آن خداوند است و انسان هیچ گاه نمى‌تواند به خودى خود و بدون آن كه خداوند براى او حقى قرار داده باشد، حقى بر خدا یا انسان دیگرى پیدا كند. ما مالك چیزى نیستیم و از خودمان چیزى نداریم كه بخواهیم حقى داشته باشیم. دست و پا و گوش و چشم و مال و زن و فرزند و ...، همه و همه از آن خدا هستند. اگر بخواهد، مى‌دهد و اگر نخواهد، نمى‌دهد و كسى از خدا طلبى ندارد. ما حقى نداریم مگر آن كه خداوند براى ما حقى قرار دهد. آمدن و نیامدن باران به اراده اوست و ما در این باره حقى نداریم كه اگر باران نیامد به خدا معترض شویم كه چرا براى ما باران نفرستاده است. بله اگر خداوند خود فرمود این حق را براى شما قرار دادم كه اگر دستورات مرا اطاعت كردید من نیز خواسته‌هاى شما را برآورده مى‌كنم، آن گاه این حق براى ما درست مى‌شود. اگر فرمود: أُدْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُم(85)، در صورت توبه از گناهان، این حق را براى ما قرار داده كه اگر براى نزول باران دعا كردیم، دعاى ما را مستجاب و باران رحمتش را بر ما نازل فرماید. البته ناگفته نماند كه گاهى ما خواسته‌هایى داریم و براى آنها دعا مى‌كنیم در حالى كه خلاف مصلحت ماست. در این‌گونه موارد خداى مهربان و حكیم، این خواسته ما را در این دنیا چون برایمان ضرر دارد برآورده نمى‌كند و براى آخرتمان ذخیره مى‌فرماید.
بر اساس بینش اسلامى، حق از جانب خداى متعال شروع مى‌شود و اگر خداوند و رابطه انسان با خدا را در نظر نگیریم، از نظر برهان عقلى، هیچ حقى را براى انسانى بر انسان دیگر نمى‌توانیم اثبات كنیم. به همین دلیل است كه امام سجاد(علیه السلام) مى‌فرماید: وَهُوَ اَصْلُ الْحُقُوقِ وَمِنْهُ تَتَفَرَّع؛ اصل همه حقوق از خداست و سایر حقوق از آن ناشى مى‌شود.
براى آن كه معلوم گردد چگونه سایر حقوق از حق خداى متعال ناشى مى‌شود، یكى، دو مثال از حقوق اساسى ذكر مى‌كنیم.
از جمله حقوق اساسى كه بسیار معروف است و همه به آن معتقدند، حق حیات است؛ این
﴿ صفحه 108 ﴾
كه هر انسانى حق دارد زنده بماند. به تبع حق حیات، سایر چیزهایى را كه از مقوّمات حیات اوست نیز حق دارد فراهم كند. اكنون در مورد همین حق حیات سؤال مى‌كنیم این حیات را چه كسى به ما داده است؟ بدیهى است كه اصل وجود ما از خداست. قبل از این كه او ما را بیافریند ما وجودى نداشتیم تا حقى داشته باشیم. اگر او اراده كند كه من به وجود بیایم و حیات داشته باشم آن گاه حق حیات خواهم داشت؛ چرا؟ چون خداى متعال خواسته كه باشم و زنده بمانم. اگر او نمى‌خواست و نخواهد، من چه بودم و چه هستم تا حقى داشته باشم؟ این حیاتى كه من آن را حق خود مى‌دانم چیزى است كه خداوند به من داده است و به اراده اوست كه محقق است. بنابراین، معلوم مى‌شود اساسى‌ترین حقوق، یعنى حق حیات، از خداى متعال ناشى مى‌شود.
از دیگر حقوق اساسى كه به دنبال حق حیات مطرح مى‌شود حق مالكیت و حق استفاده از سایر نعمت‌هایى است كه بقاى انسان به آنها بستگى دارد؛ مانند حق مسكن، حق خوراك، حق پوشاك و ... . این حقوق از كجا ناشى مى‌شود؟ اگر من مانند جمادات بودم و خداوند مرا آن‌چنان نیافریده بود كه مى‌بایست غذا بخورم، آیا من حق غذاخوردن داشتم؟ این خداست كه مرا خورنده آفریده و در كنارش خوردنى‌ها را نیز خلق فرموده است؛ پس این خداست كه حق خوراك به من داده است. اگر او مرا «خورنده» نیافریده بود و «خوراكى‌ها» را خلق نكرده بود من چه حقى داشتم؟
هم‌چنین حق مسكن، یعنى این كه من حق دارم بر روى كره زمین مكانى را براى زندگى و خانه و كاشانه انتخاب كنم، از جمله حقوق بشر شمرده مى‌شود كه در اعلامیه حقوق بشر هم آمده است. باز سؤال مى‌شود كه اگر خداوند مانند برخى از موجودات مرا طورى آفریده بود كه نیاز به مسكن نداشتم، به چه دلیل مى‌توانستم بگویم حق مسكن دارم؟ هم‌چنین این خداوند است كه طبیعت پیرامون مرا طورى آفریده و شرایطى در آن پدید آورده كه اگر من بخواهم براى خود خانه درست كنم، بتوانم. اگر خداوند طبیعت را این‌گونه نیافریده بود، مسكن و حق آن از كجا پیدا مى‌شد؟
از طرف دیگر نیز این كه مى‌گوییم ریشه همه حقوق به خداوند باز مى‌گردد، به این جهت است كه این خداست كه انسان را موجودى بااراده و انتخاب‌گر آفریده است. اگر خداوند مرا موجودى بى‌شعور یا بى‌اراده آفریده بود، من در مورد مرگ یا حیات، اختیار یا عدم اختیار مسكن، خوردن یا نخوردن غذا و ... چه مى‌توانستم بكنم؟ آیا در این صورت باز هم براى من
﴿ صفحه 109 ﴾
حقى ثابت مى‌شد؟ خداى متعال درخت را به گونه‌اى آفریده كه انتخاب مكان كاشته‌شدن در اختیار او نیست؛ هركجا او را بكارند، باید همان جا سبز شود. انسان نیز مى‌شد همین گونه خلق شود و اگر این‌گونه خلق شده بود، هیچ طلبى از خدا نداشت كه بخواهد آن را مطالبه كند.
پس اگر من به عنوان انسان، حق اراده كردن و گزینش و انتخاب دارم به این سبب است كه خداوند مرا چنین آفریده است و خواسته كه از طریق اراده و انتخاب خودم به كمال برسم؛ در حالى كه مى‌توانست مرا نیز مانند بسیارى از موجودات دیگر به گونه‌اى خلق كند كه جبراً به سمت و سوى خاصى كشیده شوم: وَ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى(86)؛ اگر خدا مى‌خواست، مى‌توانست كارى كند كه همه انسان‌ها غیر از راه خوب هیچ راه دیگرى انتخاب نكنند؛ همان‌گونه كه ملائكه این چنین هستند. پس ما اگر حق انتخاب داریم، خودِ همین حق را هم خدا به ما داده و از ذات اقدس او ناشى مى‌شود. اگر خدا انسان را نیز بى‌شعور یا مجبور خلق كرده بود حق انتخابى نداشت.
اكنون این خدایى كه همه چیز ما و از جمله اختیار را عطا فرموده و ما را مختار آفریده است، حق دارد به ما دستور دهد كه این اختیار و اراده‌اى كه خودم به شما داده‌ام، در این طریق خاص و آن‌گونه كه من مى‌گویم به كار بگیرید. خداوند مى‌فرماید من شما را آفریده‌ام تا به كمال برسید و كمال شما در تقرب به سوى من است، پس به من تقرب جویید. اكنون چون خداوند چنین خواسته، ما نیز باید چنین رفتار كنیم. خداوند خواسته است كه شرایط جامعه به گونه‌اى باشد كه مردم بتوانند اگر بخواهند به كمال و سعادت كه همان قرب الى الله است برسند. حق مردم بر حكومت نیز از همین جا ناشى مى‌شود؛ یعنى چون خداوند چنین خواسته، حكومت اسلامى را موظف نموده كه شرایط بندگى خدا و تقرب الى الله را در جامعه فراهم كند. این حقى است كه مردم بر حكومت دارند و منشأ این حق نیز همان طور كه گفتیم حق خداى متعال است. مقتضاى ادله‌اى چون «مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالاَْنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونَ(87)» و نظایر آن، این است كه ما حق داریم در جامعه داراى شرایطى باشیم كه به راحتى بتوانیم خدا را پرستش كنیم و حكومت نیز موظف است چنین شرایطى را فراهم كند و موانع آن را برطرف نماید. حاكم اسلامى باید جلوى مفاسد اخلاقى را در جامعه بگیرد تا شرایط براى رشد و تعالى انسان‌ها فراهم شود.
﴿ صفحه 110 ﴾