نظریه حقوقی اسلام جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی‌نیا

1. «حق» در فعل الهى

در دو جلسه گذشته به عنوان مقدمه بحث حقوق در اسلام، درباره كاربردهاى واژه حق در قرآن بحث‌هایى ارائه شد، كه ادامه آن را در این جلسه پى مى‌گیریم.
یكى از موارد استعمال كلمه حق در قرآن كریم، كاربرد آن در مورد افعال الهى و آفرینش جهان است. در موارد متعددى قرآن كریم روى این مسأله تأكید مى‌فرماید كه كار خداوند عبث و بیهوده نیست و آفرینش عالمْ حق است؛ مثلا در سوره آل عمران مى‌فرماید: إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمَوَتِ وَالاَْرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهارِ لاََیَات لاُِولِى الاَْلْبَاب(37)؛ مسلّماً در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پى یكدیگر آمدن شب و روز، براى خردمندان نشانه‌هایى [قانع‌كننده] است.؛ و در ادامه آن ـ كه شاهد بحث ما نیز همین قسمت است ـ مى‌فرماید صاحبان عقل، و انسان‌هایى كه فقط پوسته انسانیت را ندارند بلكه مغز و جوهر انسانیت در وجودشان هست و عقل و فكر صحیح دارند و در همه حال به یاد خدا هستند، درباره آفرینش آسمان و زمین مى‌اندیشند: أَلَّذِینَ یَذْكُرُونَ اللَّهَ قِیَاماً وَ قُعُوداً وَ عَلَى جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَكَّرُونَ فِى خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالاَْرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ(38)؛ همانان كه خدا را[ در همه احوال،] ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد مى‌كنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین مى‌اندیشند [كه:] پروردگارا، اینها را بیهوده نیافریده‌اى؛ منزهى تو! پس ما را از عذاب دوزخ در امان بدار. بر اساس این آیه، انسان‌هایى كه از حقیقت عقل برخوردارند كسانى هستند كه درباره كیفیت آفرینش عالم و این كه خداوندْ این عالم را به حق، و نه به باطل، آفریده، مى‌اندیشند و در اثر تفكر و تدبر به این نتیجه رهنمون مى‌شوند كه این عالم داراى هدفى شایسته است و باید وراى این جهان گذرا و محدود، یك زندگى ابدى و
﴿ صفحه 48 ﴾
جاودانى وجود داشته باشد كه در آن، هر كس به نتیجه اعمال خودش برسد. اگر این عالم، عالم حقى است، اگر این آفرینش بر اساس حق است نه باطل، باید عالم دیگرى باشد كه نیكوكاران و جنایت‌كاران به پاداش و كیفر اعمالشان برسند. این اولوالالباب، پس از این تحلیل و پس از آن كه به چنین نتیجه‌اى مى‌رسند، آن گاه دست به دعا برمى‌دارند كه: رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا و سپس مى‌گویند: فَقِنَا عَذَابَ النَّار؛ خدایا ما را از عذاب آتش نگاهدار. اما این جمله كه: «آفرینش عالم باطل نیست» چه ربطى دارد به این كه انسان بلافاصله پشت سر آن بگوید: «خدایا پس ما را از آتش حفظ فرما»؟ معلوم مى‌شود یك حلقه مفقوده‌اى بین این دو جمله وجود دارد و آن حلقه واسطه همین است كه اگر عالم حق باشد، باید پاداش و كیفرى در كار باشد تا انسان‌ها نتیجه اعمال خود را ببینند؛ و این جا است كه این اولوالالباب توجه پیدا مى‌كنند به این‌كه: پس ما هم اگر لغزش‌هایى كرده باشیم مستحق عذاب و دوزخ خواهیم بود، و لذا از خدا مى‌خواهند: فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.

2. «حق» در مقابل فعل «باطل»، «لهو»، «لعب» و «عبث»

درباره آفرینش جهان، در سوره «صاد» مى‌فرماید: وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالاَْرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِینَ كَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ كَفَرُوا مِنَ النَّار(39)؛ و آسمان و زمین و آنچه را كه میان این دو است به باطل نیافریدیم، این گمان كسانى است كه كافر شده [و حق‌پوشى كرده]اند، پس واى از آتش بر كسانى كه كافر شده‌اند. ما آسمان و زمین و آنچه را بین آنها است پوچ و بى‌هدف نیافریده‌ایم. این پندار كافران است كه فكر مى‌كنند این عالم بى‌جهت و بى‌حساب و كتاب و بى‌قصد و غرض آفریده شده؛ واى بر چنین كسانى از عذاب ابدى كه در انتظارشان است.
در آیه‌اى دیگر چنین مى‌خوانیم: وَ مَا خَلَقْتَا السَّمَاءَ وَالاَْرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا لاَعِبیِن(40)؛ و آسمان و زمین و آن‌چه را كه میان آن دو است به بازیچه نیافریدیم؛ یعنى عالم، از سر بازى و هوس آفریده نشده است، بلكه: لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فَاعِلیِن(41)؛ اگر مى‌خواستیم بازیچه‌اى بگیریم، قطعاً آن را از پیش خود اختیار مى‌كردیم. اگر مى‌خواستیم سرگرمى داشته باشیم، سرگرمى را پیش خودمان انجام مى‌دادیم، چرا مردم را به سرگرمى وادار كرده، به بازى
﴿ صفحه 49 ﴾
بگیریم؛ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَیَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَ لَكُمُ الْوَیْلُ مِمَّا تَصِفُونَ(42)؛ بلكه حق را بر باطل فرو‌مى‌افكنیم، پس آن را در هم مى‌شكند، و به ناگاه آن نابود مى‌گردد. واى بر شما از آنچه وصف مى‌كنید. این وصفى كه در مورد آفرینش مى‌كنید و مى‌پندارید كه عالم هستى، سرسرى و بى‌حساب و كتاب است و تدبیر الهى بر آن حاكم نیست، این گفته‌ها موجب بدبختى و پشیمانى شما خواهد شد و روزى خواهید فهمید كه این عالم حساب و كتاب دارد.
اینها نمونه‌هایى بود از آیاتى كه مى‌فرماید خلقت جهان حق است و در مقابل، باطل بودن، لهو بودن، لعب بودن و عبث بودن خلقت را نفى مى‌كند؛ یعنى واژه حق در این جا به معنایى به كار رفته كه در مقابل آن، چهار واژه باطل، لهو، لعب و عبث قرار مى‌گیرد. گاهى مى‌فرماید خلقت جهان باطل نیست: رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلا. گاه مى‌فرماید خلقت جهان حق است نه لهو: لَوْ أَرَدْنَا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا. گاه مى‌فرماید خلقت جهان حق است نه لعب: وَ مَا خَلَقْنَا السَّمَوَتِ وَالاَْرْضَ وَ مَا بَیْنَهُمَا لاَعِبِین. در یك مورد نیز تعبیر عبث را به كار برده: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ(43)؛ آیا پنداشتید كه شما را بیهوده آفریده‌ایم و این كه شما به سوى ما بازگردانده نمى‌شوید؟ اگر شما را بیهوده و عبث آفریده بودیم، آن گاه معاد و حساب و كتاب و پاداش و كیفرى در كار نبود، اما بدانید كه خلقت جهان از روى لهو و لعب و به عبث نبوده و حساب و كتاب دارد، و چون همه حساب‌ها در این عالم صاف نمى‌شود پس باید عالم دیگرى هم باشد. این، در واقع یكى از استدلال‌هاى قرآن بر معاد است. البته در موارد زیادى، قرآن صرفاً از وجود معاد و قیامت خبر مى‌دهد، اما فقط به اِخبار اكتفا نكرده بلكه در مواردى نیز یك سلسله دلایل عقلى بر اثبات معاد اقامه مى‌كند كه آیات مذكور از جمله آنهاست؛ كه قرآن مى‌خواهد با نفى لهو و لعب و عبث بودن خلقت جهان نتیجه بگیرد كه قیامت و معادى در كار است.
لهو به كارى مى‌گویند كه فقط براى سرگرمى انجام مى‌شود و هیچ هدف خاصى ندارد. لعب در جایى استعمال مى‌شود كه غرض در كار هست اما غرض خیالى است؛ مثل بچه‌ها كه با چوب و خاك و نظایر آن، خانه‌اى درست مى‌كنند و بعد هم كه بازیشان تمام مى‌شود آن را خراب مى‌كنند و دنبال كارشان مى‌روند. یا برخى بازى‌هایى كه بزرگ‌ترها مى‌نشینند و قانون و
﴿ صفحه 50 ﴾
قرارهایى با هم مى‌گذارند و گرچه نظم و مقرراتى دارد، ولى نتیجه حقیقى و واقعى بر آن مترتب نمى‌شود. عبث هم در جایى است كه انسان كارى را انجام مى‌دهد و ممكن است یك نوع لذتى هم برایش داشته باشد ولى هدف عقلایى و صحیحى بر آن مترتب نمى‌شود. در فلسفه معمولا براى فعل عبث مثال مى‌زنند به كسانى كه با تسبیح یا ریش خود بازى مى‌كنند. حتماً دیده‌اید كسانى كه مرتب تسبیح را در دستشان مى‌چرخانند یا با ریش خود بازى مى‌كنند، كه این كار هیچ نتیجه‌اى برایشان ندارد، اما چون عادت كرده‌اند، اگر این كار را نكنند مثل این كه گم شده‌اى دارند و خاطرشان آرام نیست.
به هر حال، كارى كه از سر لهو یا لعب یا عبث باشد، یا كار بى‌هدفى است و یا هدف منطقى و عقلایى ندارد. در مقابل همه اینها، كار حق یعنى كارى كه داراى هدفى عقلایى و شایسته باشد. هدف، همان چیزى است كه در فلسفه، «علت غایى» نامیده مى‌شود.

3. «حق» و «علت غایى»

شاید شنیده باشید كه مى‌گویند هر كارى كه ما انجام مى‌دهیم چهار علت دارد: علت فاعلى، علت مادى، علت صورى و علت غایى. مثلا یك نجّار وقتى میز و صندلى مى‌سازد، علت فاعلى همان نجار است كه آن میز و صندلى را مى‌سازد. علت مادى، آن چوب‌ها هستند. علت صورى، آن شكل خاصى است كه میز و صندلى دارد. اما غیر از اینها یك چیز دیگر هم هست كه آن چیز باعث مى‌شود كه این نجار با این چوب‌ها كار دیگرى انجام ندهد و از میان ده‌ها كارى كه مى‌توان با این چوب‌ها انجام داد، او فقط ساختن میز و صندلى را انتخاب كند. آن انگیزه‌اى كه این نجار را وادار به ساختن میز و صندلى مى‌كند اصطلاحاً علت غایى نامیده مى‌شود. در هر كار عقلایى حتماً باید علت غایى وجود داشته باشد و هدفى از انجام آن كار در نظر فاعل باشد؛ در غیر این صورت، آن كار را انجام نخواهد داد. دانشجویى كه درس مى‌خواند و انواع سختى‌ها و مشكلات را متحمل مى‌شود، به خاطر هدفى است كه در سر دارد؛ این همان علت غایى است. البته این كه آیا در هر پدیده‌اى كه در عالم وجود دارد علت غایى لازم است یا نه، یك بحث عمیق فلسفى است كه ما این جا نمى‌خواهیم وارد آن شویم، اما این مقدار مسلّم است كه شخص عاقل اگر بخواهد كارش از روى عقل باشد، و اگر عقلانیت او، وى را وادار به انجام كارى كرده باشد حتماً باید علت غایى، یعنى هدف شایسته‌اى، در كار باشد؛
﴿ صفحه 51 ﴾
یعنى انگیزه‌اى كه براى انجام این كار دارد این است كه اثرى بر این كار مترتب است كه ارزش آن را دارد كه انسان این زحمت‌ها را به خاطر آن متحمل شود. اگر انسان كارى را انجام دهد در حالى كه به نتیجه‌اى بهتر و با ارزش‌تر از خود آن كار و زحمت نمى‌رسد، این كار عبث است؛ یعنى ممكن است انسان از كارى نتایجى ببرد و لذتى هم برایش داشته باشد، ولى آن نتیجه، عقلایى و شایسته تحمل آن تلاش و زحمت نباشد؛ مثل بازى و سرگرمى‌هاى كودكانه كه بچه‌ها از آن لذت مى‌برند و انگیزه كودك هم از آن بازى همان لذت است؛ ولى اثر دیگرى غیر از همان سرگرمى بر آن مترتب نمى‌شود. در كارى مثل ورزش‌هاى رزمى، اثر عقلایى مترتب است و آن اثر این است كه انسان را براى مبارزه با دشمن آماده مى‌كند. یا اگر ورزشى است كه موجب سلامتى بدن مى‌شود، این كارْ عقلایى است، چون این زحمت‌هایى كه مى‌كشند و تمرین‌هایى كه مى‌كنند، نتایجى بر آنها مترتب مى‌شود كه ارزشش بیشتر است، و آن نتیجه این است كه مقاومت بدن در مقابل بیمارى‌ها بیشتر مى‌شود. اما اگر ورزشى باشد كه غیر از زمین خوردن و دست و پا شكستن و كتك خوردن هیچ اثرى ندارد و فقط این است كه یك عده برایش هورا كشیده و او را تشویق مى‌كنند و آفرین مى‌گویند و هیچ اثر عقلایى خاصى مترتب نمى‌شود، این ورزش از مصادیق لعب و عبث است. ورزش‌هایى وجود دارند كه صرفاً یك برد و باخت قراردادى است و هیچ نتیجه عقلایى ندارد، و برخى حركاتى است كه گرچه افراد عاقل انجام مى‌دهند اما از عقلشان سرچشمه نمى‌گیرد و صرفاً یك سرگرمى و وقت‌گذرانى است؛ اسم این قبیل كارها لهو است. هر كارى كه به خاطر غرض شایسته‌اى انجام نگیرد و طورى تنظیم نشود كه به یك هدف معقول برسد، چه لهو باشد چه لعب، به هر حال كارى عبث و بیهوده است و به یك معنا، باطل نامیده مى‌شود؛ یعنى عمر گران مایه را كه با هیچ گوهرى قابل ارزش‌گذارى نیست صرف كرده، در حالى كه هیچ نتیجه قابل توجهى به دست نیاورده است. در مقابل، كار حق است؛ یعنى كارى كه اگر عمرش را صرف آن مى‌كند و تلاش و زحمتى را متحمل مى‌شود، نتیجه‌اى كه به بار مى‌آید ارزشى بیش از آن عمر و تلاش صرف شده داشته باشد.