نقش تقلید در زندگی انسان

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: کریم سبحانی

مقدمه

انسان در همه گزینش‌‌هاى خویش و براى رسیدن به مقصود، باید از آگاهى لازم برخوردار گردد و با كسب علم و معرفت و تحقیق و بررسى، راه و رسم زندگى فردى، اجتماعى، دنیوى و اخروى خویش را مشخص سازد؛ و چون استعدادها، توانایى‌‌ها و آگاهى‌‌هاى او محدود است و نمى‌‌تواند در همه رشته‌‌ها و فنون لازم، تخصص كافى به دست آورد، ناچار است از نظرات دیگران پیروى كند. بنابراین، براى تكامل فرد و جامعه و سامان گرفتن نظام رفتارى و اعتقادى انسان، تقلید ضرورتى اجتناب‌‌ناپذیر است. در پرتو تقلید و پیروى از متخصصان و عالمان در هر فن و علمى، در جامعه انسانى و اسلامى، قانون و حق حاكم مى‌‌گردد و بى‌‌نظمى و هرج و مرج‌‌طلبى از جامعه رخت برمى‌‌بندد، و هر كس در فن و تخصصى كه به او مربوط نیست دخالت و اظهار نظر نمى‌‌كند. با توجه به این مهم قرآن مى‌‌فرماید: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ.(1)
حال با توجه به اینكه انسان بسیارى از آگاهى‌‌ها و رفتارهاى خود را از طریق تقلید فرا مى‌‌گیرد، وجود الگوى شایسته بهترین راه‌‌كار براى كسب آموزه‌‌هاى رفتارى و علمى به شمار مى‌‌رود. از این جهت خداوند بر ما منت نهاد و وجود مقدس خاتم پیامبران(صلى الله علیه وآله) و جانشینان معصوم ایشان را به ما ارزانى داشت، تا این الگوهاى متعالى و شایسته افق‌‌هاى بلند حیات مادى و معنوى را به روى ما بگشایند و بسان خورشیدى فروزان، روشنگر راه كسانى باشند كه در طریق سعادت و تكامل گام برمى‌‌دارند.
﴿ صفحه 10 ﴾
در هنگامه حرمان از محضر آن اسوه‌‌هاى معصوم و در دوران غیبت امام عصر(عجل الله تعالى فرجه الشریف) وظیفه راهنمایى و روشنگرى جامعه اسلامى بر عهده عالمان دینى و مراجع تقلید نهاده شده و این جانشینان شایسته حیات خود را وقف حفظ، شناسایى و تبلیغ دین ساخته‌‌اند و با تلاش و مجاهدتى خستگى‌‌ناپذیر مى‌‌كوشند تا حریم دین را از هجوم بدخواهان و وسوسه‌‌گران حفظ كنند و رسالت الهى خویش را به انجام برسانند. بر این اساس، بر امت اسلامى واجب است كه با تقلید و پیروى از آن بزرگواران، تا حدودى خلأ حرمان از درك محضر امام عصر(عجل الله تعالى فرجه الشریف) را پر سازند. اما على رغم اینكه تقلید راه‌‌كارى براى كشف حقیقت و مراجعه به متخصصان در هر رشته‌‌اى، امرى عقلى و فطرى است و مراجعه به كارشناسان دینى از پشتوانه عقلى و منطقى برخوردار، و مدار سیره مستمر عقلا بوده است، عدّه‌‌اى تقلید و پیروى از رهبران دینى را ناپسند معرفى مى‌‌كنند و با مغالطه‌‌هاى سخیف و با ترویج این شعار فریبنده كه همه مردم مى‌‌توانند هرگونه بخواهند تصمیم بگیرند و انتخاب كنند، مى‌‌كوشند تا اذهان مردم و به خصوص جوانان را آشفته سازند.
تردیدى نیست كه در این قلمرو، مغالطه‌‌ها و شبهه‌انگیزى‌‌هاى شیطانى بر اساس طرح و نقشه‌‌هاى حساب شده و در جهت تقدس‌زدایى، دین‌زدایى و در هماهنگى كامل با عوامل استكبار و دشمنان اسلام و به منظور فروپاشى نظام اسلامى و خارج ساختن دین از عرصه زندگى مردم، انجام مى‌‌گیرد. از این روى، شبهه افكنان تنها به زیر سؤال بردن مسأله تقلید و الگودهى در رفتار اكتفا نمى‌‌كنند و فراتر از آن، تبعیت از گفتار و آموزه‌‌هاى دینى را نیز زیر سؤال مى‌‌برند.
در این راستا با توجه به وظیفه‌‌اى كه خداوند بر عهده دین‌‌باوران و عالمان دین نهاده تا قامت برافرازند و با همت بلند خود آتش فتنه‌‌هایى را كه دین ستیزان بر مى‌‌افروزند خاموش سازند، حكیم فرزانه، حضرت آیت‌‌الله مصباح
﴿ صفحه 11 ﴾
یزدى(ادام الله ظله العالى) مباحثى را در تبیین جایگاه و ضرورت تقلید و قلمروهاى آن در آخرین دهه ماه مبارك رمضان سال 1381 در دفتر مقام معظم رهبرى در شهر مقدس قم ایراد كردند و به رد شبهات بدخواهان پرداختند. این نوشتار نگارش مباحث مزبور است كه توسط جناب حجة‌‌الاسلام آقاى كریم سبحانى قلمى شده است. ضمن تقدیر از زحمات ایشان امید آن داریم كه نشر این اثر مرضى خداوند و حضرت ولى عصر(عجل الله تعالى فرجه الشریف) و مقبول جویندگان و تشنگان معارف دینى قرار گیرد.
انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله)
﴿ صفحه 12 ﴾
﴿ صفحه 13 ﴾

جلسه اول: جستارى در مقام‌‌ها و وظایف پیامبر و امامان معصوم(صلوات اللّه علیهم اجمعین)

اهمیت شب قدر

امشب، شب بیست و یكم ماه مبارك رمضان، یكى از شب‌‌هاى قدر است و بیش از شب نوزدهم احتمال مى‌‌رود كه شب قدر واقعى باشد و به جهت اهمیت و عظمت این شب عزیز كه در قرآن نیز به آن تصریح شده، بایسته است كه فرصت را غنیمت بشماریم و نگذاریم این لحظات ارزشمند عمرمان بیهوده مصرف گردد. ممكن است كسانى درباره هر موضوعى كه روایتى درباره آن وارد شده و علما و بزرگان درباره آن سخنانى فرموده‌‌اند، تشكیك كنند، اما حتى كسى كه اندكى ایمان به قرآن دارد، در آنچه نص قرآن درباره آن وارد شده تشكیك نمى‌‌كند. خداوند متعال صراحتاً در قرآن مى‌‌فرماید: لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر؛(2) شب قدر بهتر از هزار ماه است. هزارماه، هشتاد و سه سال و چهار ماه است و با توجه به آنچه خداوند فرموده است، ارزش و عظمت شب قدر بیش از هشتاد و سه سالى است كه فاقد شب قدر باشد. باور كردن این حقیقت ما را بر آن مى‌‌دارد كه امشب را به بهترین كارها سپرى كنیم و بى‌‌تردید بهترین كارها در درجه اول واجبات هستند. پس اگر كسانى نماز قضا برعهده دارند، بكوشند در حد میسور نمازهاى قضایشان را بخوانند و اگر خمس، زكات و مال كسى بر عهده آنهاست و
﴿ صفحه 14 ﴾
حقوقى از خویشان، همسایگان و سایرین بر گردن آنهاست، بكوشند ادا كنند. همچنین اگر با كسى كدورتى دارند، در رفع آن بكوشند. البته باید در نظر داشت كه توبه از گناهان از مهمترین واجبات است كه نباید از آن غافل بود. پس از توجه به واجبات، شایسته است كه به مستحبات خاص این شب عزیز، از قبیل قرائت قرآن و ادعیه مأثوره و مناجات با خداوند، بپردازند.
درباره آن دسته از مستحباتى كه انجامشان در شب قدر بهتر و شایسته‌‌تر است، بزرگان و علماى دین سخنانى بیان فرموده‌‌اند از جمله مرحوم شیخ صدوق(رضوان اللّه علیه) در مجلسى كه اصول اعتقادات شیعه امامیه را براى شاگردان و راویان اخبار بیان مى‌‌كردند درباره شب قدر چنین فرمودند: «اعتقاد ما این است كه شب قدر مردد بین شب بیست و یكم و بیست و سوم ماه رمضان است و احیاى این شب از احیاى هزار ماه برتر است.» سپس اضافه كرده‌‌اند: و من أَحْیى هاتَیْنِ الْلَیْلَتَیْنِ بِمُذَاكِرَةِ الْعِلْمِ فَهُو أَفْضَلُ؛(3) شایسته تر آن است كه این دو شب به گفتگوى علمى احیا گردد. البته منظور ایشان گفتگو درباره علم دین و علمى است كه انسان را به خداوند نزدیك مى‌‌كند. همچنین شاید نظر ایشان این باشد كه احیاى شب قدر به مذاكره علمى، افضل از احیاى تهى از معرفت و شناخت است؛ نه اینكه گفتگوى علمى از همه عبادات افضل باشد، چون بعید است كه گفتگوى علمى را برتر از انجام عبادات واجبى چون توبه و اداى حقوق دیگران بدانند. تأكید ایشان بر قرین ساختن عبادات با شناخت و معرفت است، چه اینكه معرفت و شناخت بر عظمت و ارزش عبادت انسان مى‌‌افزاید.
بى‌‌شك از زمره بهترین و والاترین عبادت‌‌ها در این شب عزیز، عرض ارادت به پیشگاه مقدس امیرالمؤمنین(علیه السلام)، آن بزرگ مظلوم تاریخ است و عزادارى براى آن حضرت، عبادتى است كه از عبادت‌‌هاى هزار ماه برتر است. از این
﴿ صفحه 15 ﴾
جهت، بنده مراتب خضوع خودم را در برابر كسانى كه این شب‌‌ها را به بزرگ‌‌داشت و عزادارى امیرالمؤمنین(علیه السلام)مى‌‌پردازند، ابراز مى‌‌دارم و به پاس حفظ و ابقاى این سنت ارزشمند، دست آنها را مى‌‌بوسم. اما باید در نظر داشت كه همه عزادارى‌‌ها و نوحه‌‌سرایى‌‌ها یكسان نیستند و آنچه بر عظمت و ارزش این عزادارى‌‌ها مى‌‌افزاید، شناخت و معرفت است و از این روى، هركس معرفت بیشترى به آن حضرت داشته باشد، عرض ارادت و عزادارى‌‌هایش عمیق‌‌تر و ارزشمندتر خواهد بود و تأثیر فزون‌‌ترى بر روح او مى‌‌بخشد. بدین جهت، بنده فرصت را مغتنم مى‌‌شمارم و در باب مقامات پیامبر(صلى الله علیه وآله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) سخن مى‌‌گویم تا بدین وسیله بر معرفت ما به آن حضرات افزوده گردد.