تفسیر نماز

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

اهمیّت سجده

سجده، بهترین حالات انسان در برابر خداست.
سجده، بهترین راه براى نزدیكى به خداست. «وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ»(265)
نشانه یاران باوفاى پیامبر آن است كه آثار سجده در سیماى آنان دیده مى شود. «سیماهُمْ فى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السَّجُودِ»(266)
سجده، انسان را همگام و هماهنگ با كلّ هستى مى سازد، زیرا همه موجودات آسمان و زمین، از ستاره و سبزه به درگاه الهى ساجد و خاضع اند. «وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ ما فِى السَّمواتِ وَ ما فِى الْاَرْضِ»(267)، «وَالنَّجْمُ وَ الشَّجَرُ یَسْجُدانِ»(268)
سجده، هماهنگى با فرشتگان الهى است. حضرت على علیه السلام مى فرماید: هیچ طبقه اى از طبقات آسمان نیست مگر آنكه گروهى از فرشتگان در حال سجده اند.(269)
سجده، عالى ترین درجه عبودیت و بندگى است، زیرا انسان بالاترین نقطه بدن خود، یعنى پیشانى را بر خاك مى ساید و اظهار ذلّت و عجز به درگاه عزیز قادر مى برد.
سجده، عالى ترین مقام براى والاترین مردان و زنان عالم است. خداوند پیامبرش را فرمان به سجده مى دهد، آنهم نه فقط در روز كه بهنگام شب: «وَ مِنَ اللَّیْلِ فَاسْجُدْ لَهُ وَ سَبِّحْهُ لَیْلاً طَویلاً»(270) و خطاب به حضرت مریم، آن زن پاك و عابد مى فرماید: «یا مَرْیَمُ اقْنُتى لِرَبِّك وَاسْجُدى »(271)
سجده، كه بدنبال ركوع مى آید مرحله اى كامل تر و بالاتر از آنست و نمازگزار را به اوج خضوع مى رساند، لذا در قرآن معمولاً این دو در كنار یكدیگر آمده است: «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا»(272)، «تَریهُم رُكَّعاً سُجّداً»(273)
سجده، رمز ایمان به آیات الهى است: «اِنَّما یُؤْمِنُ بِایاتِنا الَّذینَ اِذا ذُكِّروُا بِها خَرُّوا سُجَّداً»(274)
سجده هاى شبانه، یكى از نشانه هاى بندگان صالح خداست: «عِبادُ الرَّحْمنِ... وَالَّذینَ یَبیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِیاماً»(275)
سجده، زینت نماز است پس آنرا نیكو بجاى آوریم. امام صادق علیه السلام مى فرمود: هرگاه نماز مى خوانید ركوع و سجود آنرا نیكو انجام دهید كه خداوند پاداشى هفتصد برابر بلكه بیشتر عنایت مى فرماید.(276)
سجده، مایه مباهات خداوند بر فرشتگان است و لذا عنایت الهى را بدنبال دارد، تا آنجا كه در هر سجده یكى از گناهان انسان محو و پاداشى بزرگ براى او ثبت مى شود.(277) حضرت على علیه السلام مى فرمود: اگر انسان بداند بهنگام سجده چه رحمتى او را فرا گرفته است هرگز سر از سجده برنمى دارد.(278)
سجده، روح خودخواهى و غرور را از میان برده و انسان را از تكبّر نجات مى دهد.(279)
پیامبر مى فرمود: من در قیامت امّت خود را از آثار سجده كه بر پیشانى دارند مى شناسم.(280) و آن گوشه از زمین كه بر آن سجده شده است، در قیامت گواه عبادت انسان مى گردد(281) و در دنیا نیز از آن نقطه نورى به آسمانها مى رود.(282)
همانند ركوع، سجود طولانى نیز سبب بقاى نعمت ها و طول عمر مى شود.(283)
سجده به قدرى مهم است كه خداوند به پیامبر عظیم الشأنى همچون حضرت ابراهیم فرمان مى دهد كه مسجدالحرام را براى طواف كنندگان و قائمین و راكعین و ساجدین تطهیر نماید.(284)

حكمت هاى سجده

از امیرالمؤمنین على علیه السلام درباره حكمت هاى سجده پرسیدند، حضرت فرمود: سجده اوّل، یعنى آنكه در ابتدا خاك بودم و چون سر از سجده برمى دارى یعنى از خاك به دنیا آمدم. سجده دوم یعنى دوباره به خاك بازمى گردم و سر برداشتن از آن، یعنى در قیامت از قبر برمى خیزم و محشور مى شوم.(285)
امام صادق علیه السلام مى فرمایند: چون سجده براى خداست پس نباید بر خوردنى ها و پوشیدنى ها كه مورد توجه اهل دنیاست، سجده كرد. سجده باید انسان را متوجه خدا سازد نه شكم و لباس و مادّیات.(286)
در حدیث مى خوانیم: دلیل سجده سهو براى هر كم و زیادى سهو و یا كلام و قیام و قعود نابجا، آن است كه ابلیس تو را گرفتار حواس پرتى كرد و در نماز تو خللى ایجاد نمود، پس تو بعد از نماز دو سجده بجاى آور تا بینى او به خاك مالیده شود و بداند هر لغزشى ایجاد كند تو دوباره در برابر خداوند به سجده مى افتى.(287)
حضرت على علیه السلام فرمودند: ظاهر سجده، صورت گذاردن بر خاك از روى اخلاص وخشوع است، اما باطن آن دل كندن از همه امور فانى و دل بستن به سراى باقى ورهایى از تكبر، تعصّب و تمام وابستگى هاى دنیوى است.(288)

آداب سجده

در اینجا به گوشه اى از آداب سجده كه در روایات آمده است، اشاره مى كنیم:(289)
پس از ركوع براى آمدن به سجده، دستها قبل از زانوها به زمین برسد. به هنگام سجده دستها در برابر گوش قرار گیرد، در مردان، آرنج به زمین نچسبد و از دو طرف همچون دو بال باز باشد. نه فقط پیشانى بلكه بینى نیز بر خاك نهاده شود. هنگامى كه نمازگزار بین دو سجده مى نشیند، روىِ پاى راست را بر پشت پاى چپ بیندازد، بطورى كه سنگینى بدن روى سمت چپ بیفتد، زیرا كه چپ رمز باطل است و راست رمز حق.
در سجده، علاوه بر ذكر واجب صلوات بفرستد، دعا كند و از خوف خدا اشك بریزد. هنگام برخاستن از سجده، تكبیر بگوید و بهنگام تكبیر دستها را بالا بیاورد.