تفسیر نماز

نویسنده : حاج شیخ محسن قرائتی

امتیاز نیّت بر عمل

امتیازى كه نیّت كار بر نفس كار دارد، این است كه در انجام كار، گاهى ریا و خودنمائى مطرح است امّا در نیتّ چون یك امر درونى است و آثار ظاهرى ندارد، ریا و سمعه و امثال آن راه ندارد. امتیاز دیگر نیتّ بر عمل آنست كه همیشه و همه جا ممكن است و شرائط خاصى نمى طلبد امّا انجام یك عمل نیاز به شرائط و امكاناتِ فراوانى دارد.
در روایات، عنوانى است به نام روایاتِ «مَنْ بَلغ» كه این دسته روایات مى گوید: اگر كسى روایتى شنید كه مى گوید فلان عمل پاداش دارد و آن عمل را انجام داد، خداوند آن پاداش را به او مى دهد گرچه آن روایت درست نباشد، زیرا كسى كه به آن حدیث عمل كرده با حسن نیّت انجام داده است.

درجات نیّت

1- گاهى ترس از قهر خدا یا طمع به لطف او انسان را به كارى وادار مى كند. چنانكه قرآن در این مورد مى فرماید: «اُدْعُوهُ خَوْفاً و طَمَعاً»(136) خدا را در هر حال بخوانید؛ چه حال ترس، چه امید.
و یا در جاى دیگرى مى فرماید: «یَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً»(137) ما را در حال امید یا ترس مى خوانند.
2- مرحله بالاتر آنست كه انسان بخاطر تشكر از الطاف او كارى انجام دهد، گرچه پاداش یا كیفرى از جانب خداوند نباشد. چنانكه حضرت على علیه السلام مى فرماید: «لَوْ لَمْ یَتَوَعَّدِ اللَّهُ عَلى مَعْصِیَتِهِ لَكانَ یَجِبُ اَلاَّ یُعْصى شُكْراً لِنِعْمَتِهِ»(138)
اگر خداوند بر معصیتش وعده عذاب نداده بود، بر انسان لازم بود بخاطر تشكر از نعمت هاى او نافرمانى او را نكند.
3- مرحله بالاتر، قرب به اوست كه انسان بدون چشمداشتى به بهشت و یا ترسى از دوزخ، خدا را عبادت كند چون تنها او را شایسته بندگى و عبادت مى داند.
4- بالاترین مرحله آنست كه عشق به خدا انسان را به كارى وادار كند، چنانكه على علیه السلام عشق به مرگ و لقاى خدا، از علاقه طفل به پستان مادر بیشتر مى داند و حضرت قاسم فرزند امام حسن مجبتى علیهما السلام در كربلا مى گوید: مرگ در راه خدا براى من از عسل شیرین تر است.

نقش نیّت در مسائل كیفرى

اسلام در مسائل كیفرى نیز براى قصد و نیّت حساب جداگانه اى باز كرده است كه به دو نمونه از آن اشاره مى كنیم:
در مورد قتل، حساب كسى كه از روى عمد و قصد كسى را كشته، از حساب كسى كه بدون قصد سبب كشته شدن فردى شده، جداست و هریك حكم جداگانه اى دارد.(139)
در سوگند و قسم نیز قرآن مى فرماید:
«لا یُؤاخِذُكُم اللَّه بِالَّلغْوِ فى اَیْمانكم»(140)
خداوند شما را بواسطه قسم هاىِ غیرجدّى مؤاخذه نمى كند.
لذا اگر كسى سوگندى یاد كند ولى نیّت و قصد جدّى نداشته باشد آن سوگند ارزشى ندارد.
معرفت، مقدّمه قصد قربت
بهترین راهِ رسیدن به قصد قربت و نیّت پاك، معرفت و شناخت است.
اگر بدانیم محبوبیّت پیداكردن نزد مردم بدست خداست.(141)
اگر بدانیم عزّت و قدرت تنها بدست اوست.(142)
اگر بدانیم نفع و ضرر ما بدست دیگران نیست.(143)
اگر بدانیم كار براى خدا، گاهى دو برابر، گاهى ده برابر و گاهى هفتصد برابر پاداش دارد، براى غیر او كار نمى كنیم.
اگر بدانیم بالارفتن در جامعه نشانه عظمت نیست، زیرا دودِ روسیاه هم بالا مى رود!
اگر بدانیم توجّه و نظر مردم به ما ارزشى ندارد، زیرا اگر یك فیل هم در خیابان راه برود همه به او نگاه مى كنند!
اگر به خطرات و رسوایى هاى ریاكارى توجه داشته باشیم.
اگر بدانیم روزى را در پیش داریم كه احدى به فریاد احدى نمى رسد و تنها كسانى نجات مى یابند كه قلب سلیم داشته باشند.(144)
و اگر بدانیم با نیّت فاسد چه ارزشهایى را از دست مى دهیم،
خود را براى انجام كار خالص و با قصد قربت آماده مى كنیم.