پندهای الاهی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

شرایط اساسى معاشرت با مردم

الف) رعایت آراستگى ظاهرى و باطنى

روشن شد كه از نظر اسلام، انزوا و عزلت‌گزینى پذیرفته نیست. پس خداوند راه میانه‌اى مطرح مى‌كند و آن این كه انسان در درجه اول با صالحان معاشرت كند و در شرایط خاص و استثنایى و در حد ضرورت، با افراد ناصالح معاشرت داشته باشد، آن هم با هدف ارشاد و راهنمایى آن‌ها. طبیعى است كسى كه مى‌خواهد با افراد صالح رفاقت و معاشرت داشته باشد، در درجه نخست باید به شناسایى آن‌ها بپردازد و در درجه دوم، باید شرایطى را فراهم آورد تا توجه آن‌ها جلب گردد و در نتیجه ارتباط او با آن‌ها برقرار شود. با توجه به این مهم، خداوند دو شرط اساسى براى معاشرت با افراد صالح بیان مى‌كند و درباره شرط اول
﴿ صفحه 86﴾
مى‌فرماید: «اغْسِلْ وَاغْتَسِلْ وَاقْتَرِبْ مِنْ عِبَادِیَ الصَّالِحِین». شرط اولِ معاشرت با افراد صالح این است كه بدن انسان تمیز و پاكیزه باشد؛ چون مردم رغبت نمى‌كنند با كسى كه بدنش آلوده و لباسش كثیف و ژولیده است معاشرت كنند. اما نباید به شست‌وشوى تنها اكتفا كرد، بلكه افزون بر شست‌وشو و رعایت نظافت ظاهرى، باید آن شست‌وشو جنبه عبادى و معنوى نیز داشته و همراه با قصد قربت باشد. از این جهت، خداوند به حضرت موسى(علیه السلام) فرمان مى‌دهد براى معاشرت با صالحان، هم به نظافت و شستوشوى بدن خویش بپردازد و هم به قصد عبادت خدا غسل كند، تا بدین وسیله باطن خود را تطهیر سازد و آمادگى روحى براى هم‌نشینى با صالحان را در خود پدید آورد.
توصیه و سفارش اسلام به پوشیدن لباس نظیف، تمیز كردن موى سر، مسواك زدن و عطر زدن براى این است كه مؤمن با ظاهرى خوشایند در جامعه ظاهر شود تا دیگران رغبت كنند با او معاشرت داشته باشند. معروف است كه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) به نظافت و آراستگى خود توجه ویژه‌اى داشتند و خود را معطّر مى‌ساختند. هرگاه مى‌خواستند از منزل خارج شوند، به مرتب كردن لباس و شانه كردن محاسن و موى سر خود مى‌پرداختند. حتى اگر آینه در اختیار نداشتند، ظرف آبى مقابل خود قرار مى‌دادند و در آن نگاه مى‌كردند و به مرتب كردن سر و محاسن خود مى‌پرداختند.
آراستگى ظاهر براى معاشرت و انس با دیگران براى همه مطلوب است و به مؤمنان اختصاص ندارد. اما آنچه براى مؤمن مهم و ارزشمند
﴿ صفحه 87﴾
است این كه افزون بر آراستگى ظاهر، به آراستگى باطن خود نیز بپردازد و براى ایجاد ارتباط با صالحان، در شستوشوى بدن خویش قصد عبادت نیز داشته باشد تا بدین وسیله، به مرتبه‌اى از طهارت باطنى برسد و در نتیجه با معاشرت با بندگان صالح خدا، نورانیت بیشترى به دست آورد.

ب) هدایت معنوى و داورى بین مردم

شرط اساسى دوم براى معاشرت با صالحان در سخن خداوند، امامت نماز جماعت و عهده‌دارى امامت و داورى در اختلافات و مشاجرات مردم از سوى حضرت موسى(علیه السلام) است. حضرت موسى(علیه السلام) به عنوان فرستاده خداوند و راهنماى مردم، موظف گردید دو نقش اساسى در جامعه ایفا كند. نقش و وظیفه اجتماعى اول، تشویق و دعوت مردم به انجام مناسك عبادى دسته‌جمعى و به عهده گرفتن امامت نماز جماعت مردم است. این سمت، سمتى عبادى و اجتماعى است و از آنجا كه افزون بر عبادت، بخش گسترده رفتار و روابط مردم به امور دنیایى معطوف مى‌گردد و آن‌ها براى تأمین زندگى و سامان گرفتن امور خویش، نیازمند ارتباط و تعامل با دیگران هستند، خواه ناخواه بر سر تأمین منافع فردى و اجتماعى اصطكاك و نزاع پدید مى‌آید. از این رو، خداوند حضرت موسى(علیه السلام) را موظف مى‌سازد امامت، حكومت و داورى میان مردم را بر عهده گیرد و به حل و فصل نزاع و اختلاف‌هاى مردمان بپردازد. طبیعى است كه در مسائل خانوادگى و روابط اجتماعى بین افراد، اختلاف و تنش پدید مى‌آید و باید كسانى عهده‌دار قضاوت و داورى بین مردم گردند؛ چون
﴿ صفحه 88﴾
اگر مرجعى براى حل اختلاف مردم نباشد و كسانى عهده‌دار داورى میان آن‌ها نگردند، آن اختلاف‌ها گسترش مى‌یابد و نظام و شالوده اجتماع را به خطر مى‌اندازد.
سپردن وظیفه داورى و قضاوت به حضرت موسى(علیه السلام) كه خود از شؤون حكومت است، گویاى نیاز حیاتى و مبرم جامعه به حكومت است كه در همه ابعاد اجتماعى به اداره و تدبیر كلان جامعه بپردازد. از این رو، خداوند حكومت بر مردم را از شؤون پیامبران و پیشوایان مردم قرار داده و به تبع حكومت، وظیفه قضاوت و داورى بین مردم نیز به عهده فرستاده و نمایندگان خدا نهاده شده كه افزون بر تدبیر كلانِ جامعه و تنظیم مقررات و ساختارهاى مناسب براى اداره جامعه، به حل اختلاف‌ها و منازعات میان مردم نیز بپردازند. از عبارت «كُنْ إِمَامَهُمْ فِی صَلاَتِهِمْ وَإِمَامَهُمْ فِیَما یَتَشَاجَرُون» كه خداوند خطاب به حضرت موسى(علیه السلام)مى‌فرماید، استفاده مى‌شود كه در شرایع پیشین نیز وظیفه پیامبران، به اقامه و برپایى عبادات و نماز و روزه منحصر نبوده و آنان همچنین موظف به عهده‌دارى حكومت، قضاوت و داورى بین منازعات و تأمین نیازهاى اجتماعى مردم بوده‌اند.