پندهای الاهی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

خردى و كوچكى مخلوقات در پیشگاه خداوند

مطلب دوم كه خداوند در این قسمت از مناجات بدان اشاره كرده این است كه همه بندگان، حتى عالى‌ترین و عزیزترین بندگان خدا كه وجود مقدس پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) است، در پیشگاه خداوند، كوچك و نیازمندند. همه مخلوقات، حتى انبیا و فرشتگان از خودشان مالك چیزى نیستند. عزت از آنِ كسى است كه از خود چیزى داشته باشد، اما كسى كه از خود چیزى ندارد و هرچه دارد از خدا است و از مُلك خدا خارج نشده و هرگاه خداوند بخواهد مى‌تواند بازپس گیرد، نمى‌تواند خود را عزیز بداند و نمى‌تواند به خود و آنچه به عنوان عاریت در اختیارش هست بنازد. این اصل مهم كه مى‌تواند به كلى آثار شرك را از وجود انسان پاك كند و او
﴿ صفحه 65﴾
را آماده پذیرش توحید خالص گرداند، به خوبى در قرآن و روایات تبیین شده است و براى نمونه، به چند آیه كه بیانگر این اصل است اشاره مى‌كنیم:
1. ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً عَبْداً مَمْلُوكاً لا یَقْدِرُ عَلى شَیْء؛(50) خدا مثلى مى‌زند: بنده‌اى است كه هیچ كارى از او برنمى‌آید.
2. قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِی نَفْعاً وَلا ضَرًّا إِلاّ ما شاءَ اللهُ؛(51) بگو جز آنچه خدا بخواهد براى خودم سود و زیانى ندارم.
3. وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لا یَخْلُقُونَ شَیْئاً وَهُمْ یُخْلَقُونَ وَلا یَمْلِكُونَ لأَِنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً وَلا یَمْلِكُونَ مَوْتاً وَلا حَیاةً وَلا نُشُوراً؛(52) و به جاى او خدایانى براى خود گرفته‌اند كه چیزى را نمى‌آفرینند و خود خلق شده‌اند و براى خود نه زیانى را در اختیار دارند و نه‌سودى، نه‌مرگى، نه‌حیاتى و نه‌رستاخیزى را.
وقتى انسان خدا را به خدایى شناخت و معتقد گردید كه مالك مطلق و حقیقىِ هستى خدا است و همه‌چیز محكوم اراده و مشیّت الاهى است، و نیز وقتى انسان پى برد كه نه از خود چیزى دارد و نه مى‌تواند مستقلا اراده انجام كارى را داشته باشد و اراده و كارى كه از او سر مى‌زند مستند به خواست و اراده الاهى است، تنها در مقام اطاعت و بندگى خدا برمى‌آید. این همان دیندارى خالصانه و اعتقاد به دین خالص و ناب است:
أَلا للهِِ الدِّینُ الْخالِصُ‌...؛(53) آگاه باشید: آیین پاك و خالص از آنِ خدا است.
﴿ صفحه 66﴾
پس اولا انسان باید از راه درست و با توفیق الاهى هم خدا را بشناسد و هم وظایف و تكالیفى كه خداوند از او خواسته است، و باید مواظب باشد كه در شناخت خدا كوتاهى نكند و منابع اصیل و صحیح را براى شناخت دین برگزیند. همچنین مواظب باشد نفس سركش در فهم او از دین خللى وارد نسازد و باعث نگردد برداشت نادرستى از دین پیدا كند. ثانیاً وقتى به شناخت صحیح خدا و دین پى برد، بكوشد آنچه را خداوند از او خواسته انجام دهد و در وظیفه بندگى خود در پیشگاه خداوند كوتاهى نكند.

ضرورت هوشیارى انسان در قبال حیله‌هاى نفس

مطلب سوم در شمار توصیه‌هاى خداوند به حضرت موسى(علیه السلام) مبنى بر این كه انسان باید نفسش را متهم سازد و بدو اعتماد نكند، ناظر به همین معنا است كه هم در مسیر بندگى و انجام تكالیف الاهى و هم در مسیر شناخت خدا و شناخت دین، ممكن است نفسْ انسان را فریب دهد و حیله‌هاى نفس و هواهاى نفسانى، باعث گردند انسان حق را وارونه بشناسد و در نتیجه از مسیر حق منحرف گردد؛ چنان‌كه خداوند درباره عالمان فاسد كه به دلیل پیروى هواى نفس، در عین برخوردارى از علم، گمراه گردیدند و به حق رهنمون نگشتند مى‌فرماید:
أَفَرَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللهُ عَلى عِلْم وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ یَهْدِیهِ مِنْ بَعْدِ اللهِ أَفَلا تَذَكَّرُونَ؛(54) پس آیا دیدى كسى را كه هوس خویش را
﴿ صفحه 67﴾
معبود خود قرار داده و خدا او را دانسته گمراه گردانیده و بر گوش او و دلش مهر زده و بر دیده‌اش پرده نهاده است؟ آیا پس از خدا چه كسى او را هدایت خواهد كرد؟ آیا پند نمى‌گیرید؟
هنگامى كه انسان هواى نفس را معبود خود قرار داد، نفس، بر قلب، دیده و گوش انسان پرده مى‌افكند و او را از شناخت حق و باطل بازمى‌دارد و مانع فهم صحیح دین مى‌گردد. بنابراین، براى این كه انسان به حقیقت دین برسد و فهم صحیحى از دین پیدا كند، باید در درجه اول خواسته‌ها و هواهاى نفسانى را كنترل كند، به گونه‌اى كه در روند شناخت دین، فهم انسان را تحت تأثیر خود قرار ندهند. در این‌باره داستان‌هاى فراوانى از علماى دین نقل شده كه چگونه آنان در راستاى استنباط و اجتهاد در دین، خواسته‌ها و هواهاى نفسانى را به حاشیه مى‌راندند و نمى‌گذاشتند فهمشان از دین، تحت تأثیر منافع شخصى و خواست نفس قرار گیرد. براى نمونه، درباره مرحوم محقق حلى(رحمه الله) نقل شده كه وقتى ایشان مى‌خواست به تحقیق درباره پاك كردن آب چاه پس از نجس شدن آن به وسیله مردار و عین نجسى كه در آن افتاده بپردازد و مشخص كند چه مقدار آب باید از آن چاه بیرون كشیده شود تا آب درون چاه پاك گردد، دستور داد چاه خانه خود را پر كنند. براى این كه داشتن چاه و نیاز به آن بر استنباط و اجتهاد ایشان اثر نگذارد و باعث نشود ایشان به دلیل تمایلات نفسانى، حكم و فتواى آسان‌ترى ارائه دهد. حال آن‌كه منافع و ضررهایى كه گاه متوجه انسان مى‌گردد در فهم انسان از دین اثر مى‌گذارد،
﴿ صفحه 68﴾
علما و بزرگانى كه به مراتبى از اخلاص رسیده بودند، براى كشف حقایق و احكام دین، هواها و خواسته‌هاى نفسانى خویش را كنترل و سختى‌ها و محرومیت‌هایى را بر خود هموار مى‌كردند تا بتوانند فهم درستى از دین و احكام آن داشته باشند و به هیچوجه به نفس خود اعتماد نمى‌كردند.
چنان‌كه گفته شد، متهم كردن نفس و كنترل كردن آن به مرحله شناخت دین منحصر نیست، بلكه پس از شناخت دین، در مقام عمل به دین نیز باید مواظب نفس بود و كوشید كه تكالیف را با اخلاص و قصد بندگى انجام داد تا در پرتو آن، انسان به سعادت و كمال برسد. نفس در مقام عمل به تكالیف الاهى و كارهاى نیك، بیشتر به انسان خیانت مى‌كند و به جاى قصد قربت و خالص قرار دادن عمل براى خدا، رفتار انسان را با ریاكارى، شهرت‌طلبى، جاه‌طلبى و انگیزه‌هاى فاسد دیگر آلوده مى‌سازد و در عین حال وانمود مى‌كند آن رفتار «خالصاً لوجه الله» انجام گرفته است. ممكن است افراد عادى و سطحى‌نگر به ناخالصى رفتار و انگیزه‌هاى غیر الاهىِ برخى افراد پى نبرند، اما كسانى كه در زمینه تهذیب نفس و خودسازى پیشرفت داشته‌اند، مى‌دانند سهم خدا در آن رفتار بسیار اندك است و تظاهر به اخلاص و انجام عملى براى خدا، مانع فهم این حقیقت نمى‌گردد كه آن رفتار بیشتر براى مردم و خودنمایى انجام پذیرد. ممكن است كسى كه كسب علم مى‌كند و در زمینه‌هاى مختلف علوم متخصص مى‌گردد، وانمود كند براى خدا و براى گسترش علم و به ویژه افزون گشتن دانشوران علوم دینى به دانش‌آموزى پرداخته اما نیّتش مشوب به هواهاى نفسانى و وساوس شیطانى باشد.
﴿ صفحه 69﴾
انسان نباید خویشتن را فریب دهد و براى آشكار شدن این حقیقت كه آیا اقدامات و فعالیت‌هاى او و حتى خدمات فرهنگى و دینى براى خدا انجام پذیرفته‌اند، باید به وارسى و امتحان خود بپردازد كه تا چه حد نیت او خالص است. براى مثال شاگردى كه در كلاس درس مكرر اشكال مى‌كند، بنگرد كه آیا انگیزه او مطرح شدن نیست و آیا نمى‌شد پس از درس، اشكالش را نزد استاد مطرح كند؟ ممكن است بگوید پس از درس، به استاد دسترسى ندارم، اما چرا پس از آن‌كه استاد پاسخ اشكال را داد، او بر اشكال خود پافشارى مى‌كند؟ آیا بدین وسیله نمى‌خواهد به دیگران بفهماند كه بهره‌اى از علم دارد؟ وقتى دو دانش‌پژوه براى تثبیت و فهم بیشترِ جوانب مطلب به مباحثه مى‌پردازند، هنگامى كه یكى از آن دو مطلبى گفت و دیگرى آن را پاسخ داد و به او فهماند كه سخنش نادرست است، اگر نیت او الاهى باشد لجاجت به خرج نمى‌دهد و بر سخن نادرست خود پافشارى كند. بسیارى از كارها براى خودنمایى و چشم و هم‌چشمى است و این انگیزه‌هاى فاسد، با ظاهرسازى‌ها و توجیه‌هاى به‌ظاهر منطقى و موجّه پوشیده مى‌مانند. از این رو، لازم است انسان به عمق انگیزه‌هاى خود بپردازد. تحقیقات ارزنده‌اى كه در زمینه روان‌شناسى و آسیب‌شناسى روانى رفتار انجام پذیرفته، حاكى از آن است كه گاه در اعماق و لایه‌هاى دل انسان، انگیزه‌هاى فاسدى وجود دارد كه نفس با شیطنت و توجیهات فراوان آن‌ها را پنهان مى‌كند و نمى‌گذارد آدمى به راحتى به آن‌ها پى ببرد. از این رو، براى موفقیت بیشتر در زمینه خودشناسى، خودسازى و نیز براى تربیت دیگران و راهنمایى آن‌ها، به‌جاست انسان از آن مباحث و تحقیقات روان‌شناسى استفاده كند.
﴿ صفحه 70﴾
روشن شد كه نفس از دو راه انسان را مى‌فریبد و باعث انحراف او مى‌گردد: یكى در زمینه شناخت كه باعث مى‌گردد ما به فهم صحیح دست نیابیم و حقایق را وارونه بفهمیم، و دیگرى در زمینه رفتار كه باعث مى‌شود رفتار ما با اخلاص انجام نپذیرد و نیت ما با نیت‌هاى غیر الاهى آمیخته گردد و باعث تباهى عمل انسان و عدم پذیرش آن از سوى خداوند گردد، چه این كه خداوند، عملى كه غیر خدا نیز در آن شركت داده شده را نمى‌پذیرد. على بن سالم در روایتى نقل مى‌كند كه از امام صادق(علیه السلام) شنیدم كه فرمود:
قَالَ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: أَنَا خَیْرُ شَرِیك مَنْ أَشْرَكَ مَعِیَ غَیْرِی فی عَمَلِهِ لَمْ أَقْبلْهُ إِلاَّ مَا كَانَ خَالِصاً؛(55) خداوند متعالى فرمود: من بهترین شریك هستم، كسى كه در عملش دیگرى را شریك من قرار دهد، عملش را نمى‌پذیرم (آن را واگذار به شریكم مى‌كنم)، مگر آن عملى كه تنها براى من انجام پذیرفته (كه مورد پذیرش من قرار مى‌گیرد).
پس چه در زمینه شناخت و چه رفتار، ما باید به وارسى و آزمایش نفس خود بپردازیم؛ چون این نفس از راه‌هاى گوناگون انسان را مى‌فریبد و باعث مى‌شود كه شناخت و فهم ما در راستاى منافعمان شكل گیرد و در زمینه رفتار نیز، نیت‌هاى غیر الاهى را در رفتار ما دخالت مى‌دهد. درست به دلیل وجود مكرها و حیله‌هاى فراوانِ نفس است كه علماى اخلاق
﴿ صفحه 71﴾
راه‌هاى گوناگونى را براى خودسازى و دستیابى به اخلاص در عمل معرفى كرده‌اند.

معیار مشورت با دیگران

مطلب و توصیه چهارم خداوند به حضرت موسى(علیه السلام) این است كه انسان در مورد دینش حتى به فرزند خود اعتماد نكند، مگر آن‌كه فرزندش نیكوكار و دوست شایستگان و خوبان باشد. براى فهم دین، در درجه نخست انسان باید با وسواس تمام به كوشش و تلاش فكرى بپردازد تا به یقین دست یابد و هم در فهم احكام دین و هم براى تشخیص موضوعات بررسى لازم را به عمل آورد تا به حجت شرعى برسد و بكوشد به دیگران اعتماد نكند. اما اگر به نظر قطعى نرسید، طبیعى است كه نیازمند مشورت با دیگران و استفاده از دیدگاه‌هاى آنان است. طبیعى است در این زمینه، انسان مى‌كوشد با افراد نیكوكار و خیرخواه مشورت كند و خیرخواه‌ترین افراد، نزدیكان انسان چون پدر و فرزند هستند كه در صورت برخوردارى آنان از صلاحیت‌هاى علمى و اخلاقى، بر دیگران ترجیح داده مى‌شوند. نشانه صالح و قابل اعتماد بودن فرزند این است كه او همه انسان‌هاى صالح را دوست بدارد. اما اگر او برخى از افراد نیكوكار را دوست داشت، خواست خدا را در نظر نگرفته و بر اساس سلیقه و پسند خود عمل كرده است و نمى‌توان در مقام مشورت به او اعتماد كرد. به كسى مى‌توان اعتماد كرد كه در مقام مشورت، با كمال بى‌طرفى حق و صواب را بیان كند؛ هرچند نفعى براى او نداشته باشد و گاه اعلان آن نظر
﴿ صفحه 72﴾
به زیانش نیز تمام شود. اما كسى كه در دوستى با انسان‌هاى نیكوكار، سلیقه و خواست خود را دخیل مى‌داند و برخلاف خواست و منطق الاهى، در دوست داشتن آنان تبعیض قائل مى‌شود، ممكن است در مقام مشورت دادن نیز نظر شخصى و سلیقه خود را دخیل بداند و رأى درست و حق را در اختیار دیگران قرار ندهد.
﴿ صفحه 73﴾