پندهای الاهی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

مقدمه معاونت پژوهش

حقیقت، اصیل‌ترین، جاودانه‌ترین و زیباترین راز هستى و نیاز آدمى است كه سلسله مؤمنان و عالمان صادق، چه جان‌ها كه در راه آن نباخته، و جاهلان و باطل‌پرستان، چه توطئه‌ها و ترفندها كه براى محو و مسخ آن نساخته‌اند. چه تلخْ واقعیتى است مظلومیت حقیقت، و چه شیرینْ حقیقتى است این واقعیت كه در مصاف همیشگى حق و باطل، حق، سربلند و سرفراز است و باطل، از بین‌رفتنى و نگونسار. این والا و بالانشینىِ حقیقت، گذشته از سرشت حق، وامدار كوشش‌هاى خالصانه و پایان‌ناپذیر حقیقت‌جویانى است كه در عرصه نظر و عمل، كمر همت محكم بسته و از دام و دانه دنیا رسته‌اند. البته در این میان، نقش و تأثیر ادیان و پیامبران الاهى، و به ویژه اسلام و پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) و جانشینان برحق و گرامى او(علیهم السلام)، برجسته‌ترین است.
دانشمندان نام‌آور شیعه، رسالت خطیر و بى‌نظیر خویش را، بهره‌گیرى از عقل و نقل، غوص در دریاى معارف قرآن، برگرفتن گوهر ناب حقیقت از سیره آن پیشوایان و عرضه آن به عالم بشرى، و دفاع جانانه در برابر هجوم ظلمت‌پرستان حقیقت‌گریز دانسته‌اند و در این راه دیده‌ها سوده و جان‌ها فرسوده‌اند. اكنون در عصر بحران معنویت كه دشمنان
﴿ صفحه 12﴾
حقیقت و آدمیت هر لحظه با تولید و انتشارِ فزون از شمارِ آثار نوشتارى و دیدارى، و به‌كارگیرى انواع ابزارهاى پیشرفته سخت‌افزارى و نرم‌افزارى در عرصه‌هاى گوناگون براى سیطره بر جهان مى‌كوشند، رسالت حقیقت‌خواهان و اندیشمندان حوزوى و دانشگاهى، به ویژه عالمان دین، بس عظیم‌تر و سخت دشوارتر است.
در جهان تشیع، پژوهشگران حوزوى در علوم فلسفى و كلامى، تفسیرى و حدیثى، فقهى و اصولى و نظایر آن، كارنامه درخشانى دارند و تأملات ایشان بر تارك پژوهش‌هاى اسلامى مى‌درخشد. در زمینه علوم طبیعى و تجربى و فن‌آورى‌هاى جدید نیز پژوهشگران ما تلاش‌هایى چشمگیر كرده، گام‌هایى نویدبخش برداشته و به جایگاه درخور خویش در جهان نزدیك شده‌اند. نزدیك است تا با فعالیت‌هاى روزافزونشان، مقام شایسته خویش را در صحنه علمى بین‌المللى بازیابند. اما در قلمرو پژوهش‌هاى علوم اجتماعى و انسانى، تلاش‌هاى دانشمندان این مرز و بوم، آن‌گونه كه شایسته نظام اسلامى است به بار ننشسته و آنان گاه به ترجمه و اقتباس نظریات دیگران بسنده كرده‌اند. در این زمینه، كمتر مى‌توان ردّ پاى نوآورى‌ها و بهویژه خلاقیت‌هاى برخاسته از مبانى اسلامى را یافت و تا رسیدن به منزلت مطلوب، راهى طولانى و پرچالش در پیش است. از این روى، افزون بر استنباط، استخراج، تفسیر و تبیین آموزه‌هاى دینى و سازماندهى معارف اسلامى، كاوش در مسائل علوم انسانى و اجتماعى از دیدگاه اسلامى و تبیین آن‌ها، از مهم‌ترین اهداف و اولویت‌هاى مؤسسات علمى، به ویژه مراكز پژوهشى حوزه‌هاى علمیه است.
﴿ صفحه 13﴾
مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله) در پرتو تأییدات رهبر كبیر انقلاب اسلامى و حمایت‌هاى بى‌دریغ خلف صالح وى، حضرت آیت‌الله خامنه‌اى ـ مد ظله العالى ـ از آغازِ تأسیس، بر اساس سیاست‌ها و اهداف ترسیم شده از سوى حضرت آیت‌الله محمدتقى مصباح یزدى ـ دامت بركاته ـ به امر پژوهش‌هاى علمى و دینى اهتمام داشته و در مسیر برآوردن نیازهاى فكرى و دینى جامعه، به پژوهش‌هاى بنیادى، راهبردى و كاربردى پرداخته است. معاونت پژوهش مؤسسه براى تحقق این مهم، افزون بر برنامه‌ریزى و هدایت دانش‌پژوهان و پژوهشگران، در زمینه نشر آثار محققان نیز كوشیده و بحمد‌الله تاكنون آثار ارزنده‌اى در حد توان خود به جامعه اسلامى تقدیم كرده است.
كتابِ پیش روى، بخشى از مباحث اخلاقى استاد فرزانه، حضرت آیت‌الله محمدتقى مصباح یزدى ـ دامت بركاته ـ است كه در سال 1426 ه‌.‌ق در دفتر مقام معظم رهبرى در قم ایراد شده و با تلاش پژوهشگر ارجمند، جناب حجت‌الاسلام آقاى كریم سبحانى تدوین و نگارش یافته است. هدف اصلى كتاب، ارائه شرحى كوتاه بر بخشى از حدیث قدسى و پندهاى خداوند متعالى به كلیم خویش، حضرت موسى(علیه السلام) است. معاونت پژوهش، دوام عمر پربركت معظم‌له، و توفیق روزافزون پژوهشگر محترم این اثر را از خداوند متعالى خواستار است.
معاونت پژوهش
مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله)
﴿ صفحه 15﴾

جلسه اول: جلوه اطاعت از خدا و فرجام آرزوهاى طولانى

بخشى از روایاتى كه از طریق اهل‌بیت(علیهم السلام) به ما رسیده، احادیث قدسى(1) است كه خداوند بر قلب برخى از پیامبران القا كرده است. قسمتى از آن احادیث، مربوط به حضرت موسى(علیه السلام) است كه هنگام حضور آن
﴿ صفحه 16﴾
حضرت در كوه طور، خداوند خطاب به ایشان بیان فرموده است. از زمره آن احادیث قدسى، گفتوگویى است كه بین خداوند و حضرت موسى(علیه السلام) صورت پذیرفته و ما بخشى از آن را محور مباحث خویش قرار مى‌دهیم.
* * * * *
إِنَّ مُوسَى(علیه السلام) نَاجَاهُ اللهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فَقَالَ لَهُ فِی مُنَاجَاتِهِ: یَا مُوسَى لاَ یَطُولُ [لاَ تُطَوِّل] فِی الدُّنْیَا أَمَلُكَ [أَمَلَك]فَیَقْسُوَ لِذَلِكَ قَلْبُكَ وَقَاسِی الْقَلْبِ مِنِّی بَعِیدٌ. یَا مُوسَى كُنْ كَمَسَرَّتِی فِیكَ فَإِنَّ مَسَرَّتِی أَنْ أُطَاعَ فَلاَ أُعْصَى؛(2) خداوند به گفتوگو و نجوا با حضرت موسى(علیه السلام. پرداخت و خطاب به آن حضرت فرمود: در دنیا آرزوى دراز و طولانى نداشته باش قلبت قساوت یابد. كسى كه قلبش سخت و قساوت‌زده است، از من دور مى‌باشد. اى موسى! تو بسان سُرور و خوشنودى من باش (یعنى مرا خوشنود ساز). همانا خوشنودى من در اطاعت و پیروى از من و پرهیز از معصیت من است

نقش آرزوهاى طولانى در قساوت و تاریكى دل

گرچه همه پیامبران از عنایات ویژه خداوند برخوردار بودند و به دلیل
﴿ صفحه 17﴾
نایل گشتن به عالى‌ترین كمالات الاهى، سرآمد بندگان خدا به شمار مى‌آمدند، اما هر یك از آن‌ها در مقایسه با دیگر پیامبران نیز از خصوصیت و امتیاز ویژه‌اى برخوردار شدند كه بدان معروف گردیدند. در این بین، حضرت موسى(علیه السلام) به مقام «كلیم‌اللهى» اختصاص یافت. او در كوه طور سخن خداوند را مى‌شنید و بر این اساس از وى در آموزه‌هاى دینى و وحیانى با عنوان «هم‌سخن خداوند» یاد شده است:
وَكَلَّمَ اللهُ مُوسى تَكْلِیماً؛(3) و خدا با موسى آشكارا سخن گفت.
آن پیامبر بلندمرتبه، به مقام و منزلتى ره یافت كه در خلوتِ با معبود در كوه طور، مخاطب نجوا و رازهاى پروردگار گردید و در طلیعه یكى از گفتوگوهاى خصوصى و نجواهاى الاهى، خداوند از او مى‌خواهد خاطر خویش را به آرزوهاى طولانى نیالاید كه باعث قساوت قلب و در نتیجه محروم گشتن از جوار و رحمت الاهى مى‌گردد. براى روشن شدن این بخش از روایت، لازم است به تبیین مفهوم قلب و سپس قساوت قلب بپردازیم و آن‌گاه نقش آرزوهاى طولانى و دراز را در قساوت قلب بررسى كنیم.