رابطه علم و دین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: علی مصباح

8.3. تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های دستوری دین

احكام تعبدی دین تابع مصالح و مفاسدی واقعی است. بسیاری از این مصلحت‌‌ها به سعادت اخروی انسان مربوط می‌شوند و حاکی از
﴿ صفحه 294 ﴾
رابطه‌ای هستند که میان فعل اختیاری انسان با کمال نهایی و قرب الی الله وجود دارد. شناخت چنین مصلحت‌هایی از تیررس عقل و تجربه خارج است. ولی بعضی از مصالح دستورات دینی به فواید و آثاری مربوط می‌شوند که در همین دنیا نصیب فرد یا جامعه می‌شود. این‌گونه مصلحت‌های دنیوی می‌توانند از راه تجربه نیز اثبات شوند و توصیه‌ها یا انذارهای دینی مربوط را با کمک روش تجربی تبیین و اثبات کنند.(166)
پس از مشخص كردن حوزة دین و قلمرو آن، می‌توان گفت: در این چارچوب، هرچه اثبات شود جزئی از دین است، خواه از راه دلایل نقلی و تعبدی اثبات شود و خواه از راه‌های عقلی و غیرتعبدی. در هر صورت، اگر آنچه با دلیل معتبر اثبات می شود كاشف از اراده الهی باشد، می‌توان مضمون آن را به خداوند و دین نسبت داد، و جزئی از معرفت دینی به حساب می‌آید.(167)
از دیگر خدماتی که علم می‌تواند در حوزة مسائل عملی و دستوری در اختیار دین قرار دهد، کمک در حوزة موضوع‌شناسی احکام است. با وجود آن‌که در اسلام، همة احکام كلی بیان شده است و با استناد به آن ها می توان احكام جزئی را در هر شرایطی استخراج و استنباط كرد، ولی برای تطبیق این احکام کلی بر
﴿ صفحه 295 ﴾
مصادیق خاص آن در هر زمان و مکان و با توجه به شرایط متغیر، لازم است ویژگی‌های وضعیت موجود به‌درستی شناخته شود تا حکم مربوط به آن معلوم گردد. ممكن است گاهی برای تشخیص خصوصیات و ویژگیهای موضوع یک حکم دینی نیاز باشد از روشهای تجربی مانند آمار استفاده کنیم. همچنین هنگام تزاحم دو مصلحت ـ که به دو حکم متفاوت می‌انجامندـ چه بسا لازم شود تا برای تشخیص مصلحت اهمّ، از یافته‌های تجربی و نیمه‌تجربی علوم طبیعی یا انسانی کمک گرفته‌شود. نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که استفاده از روش تجربی در این‌‌گونه امور به این معنا نیست كه مثلاً آمار یا استقراء می‌توانند احکام حقوقی دین را تعیین کنند یا تغییر دهند، بلکه آنها تنها زمینه های مصلحت و مفسده را معرفی می كنند، یا به بیان دیگر، موضوع را مشخص می نمایند.
در برخی مسائل فقهی، آگاهی هایی خاص از علوم تجربی، می‌توانند به فقیه کمک کنند تا، به خصوص در مسائل اجتماعی، به شناختی صحیح و دقیق از موضوعات احکام نایل آید. این مطلب به‌ویژه دربارة موضوعات نوپدید (مسائل مستحدثه) از اهمیت بیشتری برخوردار است.(168)از این رو، یک مجتهد باید علاوه بر علوم متداول در حوزه، از علوم روز نیز آگاهی داشته باشد تا بتواند با استفاده از همان قواعدی كه در دست دارد، احكام مورد نیاز جامعه را در هر زمان تشخیص داده، فتوایی مطابق با نظر شرع صادركند.(169)
﴿ صفحه 296 ﴾
برای شناخت مصادیق جزئی، ممكن است مواردی را خود تجربه كنیم، یا مواردی را از تحقیقات و یافته‌های دیگر دانشمندان استفاده نماییم. بنابراین، زمینة كمك متخصصان دیگر علوم و رشته های مختلف علمی به عالمان دین آن است که در تشخیص مصداق برای موضوع قواعد كلی شرعی به او مدد رسانند. درنتیجه، چنان نیست که با داشتن آموزه‌های اسلام از دیگر علوم بی نیاز شویم، زیرا دست‌کم برای شناخت موضوعات، به علوم مختلفی نیاز داریم. همچنین با شناختن و فرا گرفتن علوم، از اسلام بی نیاز نمی‌شویم، چرا كه شناخت موضوعات، بدون استنباط حكم آنها از منابع دینی، نمی‌تواند انسان را به‌سوی هدف رهنمون گردد.(170)
﴿ صفحه 297 ﴾

منابع

منابع فارسی و عربی

1. ‌‌آیت‌الله خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار جمعی از اساتید دانشگاه‌‌ها (۱۳۸۳/۰۹/۲۶)، http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3263
2. ‌‌آیت‌الله خامنه‌ای، سیدعلی، بیانات در دیدار جمعى از بانوان قرآن‌پژوه كشور (28/7/1388)، http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8259
3. ابن‌سینا، حسین‌ابن عبدالله، الشفاء: الفن الخامس من المنطق فی البرهان، تصحیح ابراهیم بیومی، تحقیق ابوالعلاء عفیفی، قاهرة: وزارة التربیة و التعلیم، 1375 ق.
4. امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه نور: مجموعة رهنمودهای امام خمینی رحمه الله ، ج 15 و 19، تهران: مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی و سازمان انتشارات و آموزش انقلاب، 1370.
5. برهان، محمد حسین بن خلف، برهان قاطع،‌ تصحیح محمد عباسی، تهران:‌ امیرکبیر، 1336.
﴿ صفحه 298 ﴾
6. التهانوی، محمد اعلی بن علی، كشّاف اصطلاحات الفنون، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1427ق.
7. الجرجانی، علی بن محمد، التعریفات، تهران: دارالکتب العلمیة، 1388.
8. جوادی آملی، عبدالله، منزلت عقل در هندسة معرفت دینی، قم: مرکز نشر اسراء، 1390.
9. دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، آیا دین یک نهاد اجتماعی است؟ [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 24]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
10. ـــــــــــــــــــــ ، اهداف جامعه‌شناسی و رابطه آن با جهان‌بینی و ایدئولوژی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 3]، دفنر همکاری حوزه و دانشگاه.
11. ـــــــــــــــــــــ ، پایگاه علمی جامعه‌شناسی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 7]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
12. ـــــــــــــــــــــ ، تاریخ جامعه‌شناسی و تفکرات جامعه‌شناسی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 8]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
13. ـــــــــــــــــــــ ، رابطه جامعه‌شناسی با انسان‌شناسی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 4]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
14. ـــــــــــــــــــــ ، روش تحقیق در جامعه‌شناسی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 6]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
15. ـــــــــــــــــــــ ، سلسله جزوات حقوق، شماره‌های 7، 9، 10 و 15،‌ دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
16. ـــــــــــــــــــــ ، مبانی حقوق، [سلسله جزوات حقوق، ج 17]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
﴿ صفحه 299 ﴾
17. ـــــــــــــــــــــ ، نابرابری‌های اجتماعی، [سلسله جزوات جامعه‌شناسی، ج 26]، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه.
18. دورکیم، امیل، صور بنیانی حیات دینی، ترجمه باقر پرهام، تهران: نشر مرکز، چاپ اول، ۱۳۸۳.
19. دهخدا، علی اکبر، و محمد معین و جعفر شهیدی، لغت نامة دهخدا، ج ۲۴، تهران: مؤسسة لغت‌نامة دهخدا و دانشگاه تهران، 1377.
20. راغب الاصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن:‌ فی‌اللغة و الأدب و التفسیر و علوم القرآن، تهران: مکتبة بوذرجمهری، 1373.
21. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ج 1 و 15، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، 1417ق.
22. طریحى، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، ج ۱، تهران: نشر مرتضوی، 1362.
23. عبودیت، عبدالرسول، «آیا فلسفه اسلامی داریم؟»، معرفت ‌فلسفی 1-2 (سال اول، پاییز و زمستان 1382)، ص 27-42.
24. قاضی الاحمد نگری، عبدالنبی بن عبدالرسول، جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون الملقب بدستور العلماء، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، 1395ق.
25. قرشى بنابی، سید على اكبر، قاموس قرآن، ج ۲، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1352.
26. کلینی، محمدبن­یعقوب­بن اسحاق، الکافی، ، ج1، قم: دارالحدیث، چاپ اول، 1329 ه.ق.
27. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 1، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1362.
﴿ صفحه 300 ﴾
28. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، ج1، ‌تهران: انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، 1365.
29. ــــــــــــــــــ ، «جستاری در ماهیت اسلامی‌سازی علوم»، سخنرانی در اولین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی ـ تهران ـ 31/ 2/ 90، http://mesbahyazdi.ir/node/3728
30. ــــــــــــــــــ ، « طرحی جامع برای اسلامی‌سازی علوم»، سخنرانی در اولین کنگره بین‌المللی علوم انسانی اسلامی ـ بخش انگلیسی ـ قم ـ 2/3/1391، http://mesbahyazdi.ir/node/3801
31. ــــــــــــــــــ ، جستارهایی در فلسفة علوم انسانی از دیدگاه حضرت علامه آیت‌الله مصباح یزدی، تدوین دبیرخانة همایش مبانی فلسفی علوم انسانی، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1389.
32. ــــــــــــــــــ ، دین و آزادی، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه، 1381.
33. ــــــــــــــــــ ، سلسله نشست‌های «علم دینی»، 7 جلسه، http://mesbahyazdi.ir/node/3663
34. ــــــــــــــــــ ، شرح برهان شفاء، ج1 [مجموعة مشکات]، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، 1386.
35. ــــــــــــــــــ ، «پیش‌فرض‌های طب اسلامی: ‌پرسش‌‌هایی برای پژوهش»،‌ سخنرانی در همایش طب‌النبی (10/12/85)، http://mesbahyazdi.ir/node/309
36. ــــــــــــــــــ ، «سلسله درسهایی درباره معرفت دینی(2)»، فصلنامه مصباح، 6/ 21 (1376)، ص 5ـ16.
﴿ صفحه 301 ﴾
37. ــــــــــــــــــ ، «سلسله گفت و شنودهایی در مورد مباحث بنیادی علوم انسانی: گفتگو با استاد محمدتقی مصباح یزدی»، فصلنامه مصباح، 2/ 8 (1372)، ص 9ـ24.
38. ــــــــــــــــــ ، «شیوه های اسلامی كردن دانشگاه ها»، معرفت 5 / 4 [پیاپی20]، (1376)، ص 4ـ8..
39. ــــــــــــــــــ ، آموزش فلسفه، ج 1، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، 1370.
40. ــــــــــــــــــ ، ایدئولوژی تطبیقی، ج 1 و 2، قم: مؤسسه در راه حق، 1360.
41. ــــــــــــــــــ ، پیش نیازهای مدیریت اسلامی، ج1، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، 1377.
42. ــــــــــــــــــ ، تعدد قرائت ها، تحقیق و نگارش: غلام علی عزیزی كیا، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، 1382.
43. ــــــــــــــــــ ، فلسفة اخلاق، تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1381.
44. ــــــــــــــــــ ، مباحثی پیرامون حوزه، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، 1376.
45. ــــــــــــــــــ ، نظریه سیاسی اسلام، ج 1 و 2، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی رحمه الله ، 1378.
46. ــــــــــــــــــ و دیگران، «میزگرد فلسفه‌شناسی (3)»، معرفت ‌فلسفی1/ 3 (بهار 1383)، ص 11-25
47. ــــــــــــــــــ و دیگران، «میزگرد زبان دین»، معرفت 5/3 [پیاپی 19]، (1375)، ص 8ـ18.
﴿ صفحه 302 ﴾
48. ــــــــــــــــــ و دیگران، «میزگرد روش شناسی فهم متون دینی»، معرفت 6/ 4 [پیاپی 24]،(1377)، ص 8ـ19.
49. مطهری، مرتضی، « اصل اجتهاد در اسلام» در ده گفتار [مجموعه آثار،‌ ج 20]، تهران: نشر صدرا، 1368.
50. مقداد، فاضل، شرح باب حادی عشر، مركز نشر كتاب، 1371.