رابطه علم و دین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: علی مصباح

فصل8: خدمات علم به دین

همان‌گونه که ابعاد مختلف دین تأثیراتی عمیق بر جنبه‌های مختلف علوم برجای می‌گذارند، معارفی که از دیگر راه‌ها و منابع به‌دست می‌آیند نیز می‌توانند در فهم و رفتار دینی ما تأثیر داشته باشند. در اینجا ابتدا به قلمروهایی که چنین تأثیری وجود ندارد اشاره کرده، سپس به برخی از مهم ترین مواردی که علوم مختلف می توانند به معرفت دینی یا عمل به دستورات دینی کمک کنند خواهیم پرداخت.

8.1. موارد عدم تأثیر علم بر دین

دستورالعمل‌ها و قوانین دینی یا باید مستقیماً از منابع دینی استخراج شوند، و یا با روش صحیح و منطقی از نظام باورها و ارزش‌های دینی استنباط گردند. روش تجربی و سازوکارهای مربوط به آن، مانند آمار و نظرسنجی در این زمینه هیچ نقشی ندارند. نه قانون
﴿ صفحه 292 ﴾
اسلامی را می‌توان با آمار کشف کرد، و نه با آمار می‌توان آن را تغییر داد. افکار عمومی و نظر اکثریت شهروندان نیز نمی‌توانند به این مسئله کمک کنند. در این زمینه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِن تُطِعْ أَكْثرََ مَن فىِ الْأَرْضِ یُضِلُّوكَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یخَْرُصُون ؛(161)اگر از اکثریت مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند؛ زیرا اکثریت مردم تابع گمانشان هستند و سخنی که می‌گویند از روی حدس و تخمین است».(162)

8.2. تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های توصیفی دین

یکی از خدماتی که علوم تجربی می توانند به دین ارائه کنند، این است كه پاره ای از نتایج قطعی این علوم برای اثبات برخی از گزاره‌های دین به‌کارگرفته شوند. برخی از این گزاره‌ها، حکایت‌گر حقایقی هستند که می‌توان از یافته‌های علمی به‌عنوان یكی از مقدمات (صغری) براهین فلسفی اثبات آنها استفاده کرد.(163) به‌عنوان نمونه، علم زیست‌شناسی با روش خود می‌تواند روابط پیچیده و نظم حیرت انگیز موجود میان اجزاء یک موجود زنده را کشف کند که به حیات و رشد آن کمک می‌رسانند. اگر این یافته‌های علمی را در
﴿ صفحه 293 ﴾
دستگاه استدلال فلسفی قرار دهیم و مقدمه‌ای عقلی (کبری) به آن ضمیمه نماییم که: «هر نظمی مخلوق ناظمی آگاه است»، می‌توان نتیجه گرفت که جهان هستی با این نظم دقیق خود مخلوق ناظمی آگاه است. به‌این صورت، یافته‌های علمی تجربی در خدمت اثبات یکی از اصول اعتقادی دین قرار می‌گیرد.
از سوی دیگر، مسائلی که از راه وحی معلوم گشته‌اند و در قالب متون و آموزه‌های دینی به‌دست ما رسیده‌اند موهبت‌هایی الهی‌اند که تنها برای مؤمنان یقین‌آورند. برخی از این حقایق قابل تبیین و اثبات از راه‌های عقلی یا تجربی هم هستند. اثبات چنین مسائلی با استفاده از مقدمات و روش‌های مورد قبول دیگران می‌تواند به ایشان کمک کند تا هم راهی به فهم آن واقعیات بیابند، و هم از این طریق به حقانیت دین الهی پی‌ببرند، و به سرچشمه هدایت رهنمون گردند.(164) افزون بر این‌ها، با اثبات آنچه در دین اسلام دربارة حقایق تجربی و عقلی آمده، و مقایسة آنها با دیگر نظریات علمی و فلسفی می توان برتری اسلام را در عرصه های مختلف به اثبات رساند.(165)