رابطه علم و دین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: علی مصباح

2.2.10. واژه‌های مشابه

غیر از واژة «دین» در زبان فارسی، کلماتی مشابه نیز وجود دارند که معنایی نزدیک به آن داشته، گاهی مسامحتاً به جای دین به‌کار می‌روند. واژه‌های ایمان، شریعت، و تدیّن از این قبیل‌اند. هرچند این واژه‌ها نیز دارای اصطلاحاتی مختلف‌اند که گاهی جمع آنها با یکدیگر غیرممکن می‌نماید، ولی معنای مشهوری نیز دارند که توجه به آنها در کاربردهای زبانی مطلوب بوده، از سوء تفاهم جلوگیری می‌کند. آنچه میان این سه واژه مشترک است، پر رنگ بودن وجه عملی آنهاست. شریعت عموماً به قوانین عملی دین گفته می‌شود؛ تدیّن یا دین‌داری به معنای التزام عملی افراد به دستورالعمل‌های دین است، و ایمان نیز محصول اعتقاد و عمل توأم است:
كلمة ایمان به معنای اذعان و تصدیق به چیزی و التزام به لوازم آن است . . . پس صرف اعتقاد، ایمان نیست مگر آنكه به لوازم آن چیزی كه بدان معتقد شده‌ایم ملتزم شویم و آثار آن را بپذیریم، چون ایمان همان علم به چیزی است، اما علمی توأم با سكون و
﴿ صفحه 105 ﴾
اطمینان به آن و این چنین سكون و اطمینان ممكن نیست از التزام به لوازمش منفك باشد.(71)

2.2.11. معنای منتخب

از میان اصطلاحات مختلف دین، آنچه برای بحث ما مهم است، دین الهی حق است، و همان‌گونه که در جای خودش اثبات شده است، پس از بعثت پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) تنها یک دین حق وجود دارد که همان اسلام ناب است. از آنجا که هدف اصلی دین و ملاک حقیقی نیاز به دین آن است که راه رسیدن به سعادت را به انسان‌ها نشان دهد، می‌توان گفت: بخش اصلی و محوری دین همانا تعالیمی است که به نوعی با سعادت ابدی و کمال نهایی او گره می‌خورد. سایر معارف و مطالبی که در منابع اصیل اسلامی (کتاب و سنت) بیان شده است، یا مقدمه‌هایی برای رسیدن به این هدف اصلی‌اند و یا به دیگر نقش‌ها و مسئولیت‌های اولیای دین مربوط می‌شوند. بنابراین، معنای نهم از معانی اصطلاحی فوق‌الذکر کامل‌تر به نظر می‌رسد زیرا با ماهیت و هدف دین سازگارتر است. منبع این آموزه‌ها به تناسب مسألة مورد بحث می‌تواند خود واقعیت، عقل، کتاب و سنت، یا طبیعت محسوس باشد. دست‌یابی به تعالیم دین اسلام دربارة موضوعات مختلف نیز به تناسب موضوع ممکن است با روش شهودی (علم حضوری)، عقلی (فلسفی)، نقلی، یا تجربی میسر گردد.

فصل3: نسبت‌های مفهومی علم و دین

اکنون که اصطلاحات مختلف علم و دین را فی‌الجمله بررسی کردیم، نوبت به این سؤال می‌رسد که انواع رابطه‌های ممکن میان این دو مفهوم چیست؟ برای پاسخ به این سؤال، باید قلمرو هر یک مشخص شود تا حوزه‌های اختصاصی هریک و نیز حوزة مشترک میان آن دو معلوم گردد. روشن است كه اگر با دو پدیده سروكار داشته باشیم كه قلمروهایی كاملاً مستقل و بی‌ارتباط با یكدیگر دارند،‌ به این معنا خواهد بود که رابطة میان آنها از نوع «تباین» است. بنابر این فرض، سخن گفتن از تعامل این دو یا جستجو از معنایی معقول برای «علم دینی» منتفی خواهد شد. ولی اگر این دو به مثابة دایره‌هایی متقاطع باشند، به این معناست که با دو پدیده مواجهیم که دو حوزة مستقل و یک حوزة مشترک میان آن دو وجود دارد. اشتراک دو حوزة معرفتی ممکن است به‌دلیل اشتراک در موضوع، مسائل، روش، یا هدف باشد. در هر صورت، وجود
﴿ صفحه 108 ﴾
اشتراک و هم‌پوشی میان آنها موجب می‌شود تا امکان تعارض یا تعامل در حوزة مشترک فراهم آید، و در شرایطی که این دو حوزة‌ معرفتی با یکدیگر تعامل داشته‌باشند، سخن گفتن از «علم دینی» موجّه خواهد بود.
با توجه به معانی و اصطلاحات گوناگونی که برای علم و دین بیان شد، روشن می‌شود که هم واژه علم و هم واژه دین معانی متعددی دارند. در میان بسیاری از اصطلاحات علمْ وجه مشترکی یافت نمی‌شود، و بنابراین حکم مشترک لفظی را پیدا می‌کنند.(72)دربارة واژة دین نیز وضع به همین منوال است. از این‌رو، تعیین قلمرو آنها به‌صورت مطلق ممکن نیست، بلکه تصمیم‌گیری و قضاوت در این‌باره بستگی به تعیین اصطلاح و تعریفی دارد که برای هر یک از این دو واژه مد نظر قرار می‌دهیم. درنتیجه، باید جدولی ترسیم کرد و در آن، روابط هریک از معانی مختلف علم را با هر یک از معانی دین تعیین نمود. از حاصل‌ضرب این معانی

﴿ صفحه 109 ﴾



اعتقادات و ارزش‌های معطوف به سعادت
دین
الهی حق
محتوای کتاب و سنت
مجموعه باورها و ارزش‌های رفتاری
اعتقاد به ماوراء طبیعت و ارتباط با آن
اعتقاد به امر قدسی
احساس تعلق و وابستگی
         دین
 
 
علم
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص مطلق
تباین
اعتقاد جزمی
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص مطلق
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
شناخت
مطابق با واقع
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
شناخت حصولی مطابق با واقع
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
تباین
شناخت حصولی كلی مطابق با واقع
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص مطلق
تباین
تباین
شناخت حصولی كلی و دستورالعمل‌های مناسب
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
تباین
شناخت حصولی كلی حقیقی
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
عموم و خصوص    من وجه
تباین
تباین
تباین
شناخت حصولی تجربی
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
تباین
تباین
شناخت پدیده‌های مادی با هر روشی
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
عموم و خصوص    من وجه
تباین
تباین
مجموعة مسائل به مثابه بستر تلاش
برای شناخت حصولی

﴿ صفحه 110 ﴾