رابطه علم و دین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: علی مصباح

2,2,8 روش اثبات مسائل دین

در مبحث متدولوژی علوم، که در قدیم به عنوان بخشی از منطق مطرح بود و امروزه رشته‌ای مستقل را به خود اختصاص داده است، از سه روش کلی در مطالعة موضوعات و حل مسائل مربوط به آنها سخن به میان می‌آید. این سه روش کلی تفاوت‌هایی اساسی با یکدیگر دارند، و هر یک می‌توانند دارای شعبه‌ها و زیرشاخه‌های متعددی نیز باشند.
یکی از روش‌ها، روش تجربی است که در علوم طبیعی کاربرد دارد و خود دارای انواع مختلف است و هر یک از علوم تجربی به شیوة مناسب خود از این روش استفاده می‌کنند. در این روش، مقدمات استدلال با استفاده از ادراکات حسی به‌دست می‌آیند، و در نهایت با چینشی خاص در کنار مقدماتی عقلی قرار گرفته، به نتایجی کلی منتهی می‌شوند. این نتایج کلی بیان‌گر قوانینی عام و جهان‌شمول در مورد حقایق تجربی در جهان محسوس‌اند. روش دیگر، روش تعقلی است. در این روش تنها وسیله برای اثبات یک قضیه، به‌کارگرفتن مقدمات و شکل استدلال عقلی است. نمونة این‌گونه مسائل، قضایای ریاضی (به‌ویژه ریاضیات عالی مانند مسائل سینوس و کسینوس، تانژانت و کتانژانت، و معادلات درجه دو و ...) است. روشن است که حتی قضایای ساده ریاضی هم با روش تجربی و در آزمایشگاه قابل حل نیستند، بلکه روش حل آنها متد خاصی دارد که همه دانشمندان ریاضی آن را پذیرفته‌اند، و آن روش عقلی است. البته این حقیقت به معنای عدم کارآیی دیگر
﴿ صفحه 97 ﴾
روش‌ها در کمک به فهم یا آموزش (مثلاً) مسائل ریاضی نیست. گاهی ممکن است تجربه حسی برای بهتر فهمیدن، یا آسان‌‌تر تعلیم دادن به متعلمین به کمک معلم بیاید، ولی حل مسائل ریاضی از راه تجربه ممکن نمی‌شود. کسانی در بعضی مسائل ریاضی راه‌حل‌هایی تجربی نشان داده‌اند که امری استثنایی است، و غالباً هم به نتیجه قطعی نرسیده‌اند؛ مانند آنچه در مورد تعیین مقدار عدد پی (n) گفته‌شده است. هرچند کسانی ادعا کرده‌اند که یافتن این عدد نیز راه حل عقلی دارد، ولی معروف است که هم کشف عدد 14/3، و هم کشف ارقام اعشاری آن (که بعضاً تا هفت ـ هشت رقم اعشاریش را کشف کرده‌اند) از راه‌های تجربی انجام شده است. اگر این ادعا صحیح باشد، یک استثنا به‌شمار می‌آید، و حل عمدة مسائل ریاضی با روشی تحلیلی (تعقلی) ممکن می‌شود. همچنین است مباحث منطقی که قابل بررسی و حل در آزمایشگاه و با روش تجربی نیستند. مسائلی مانند رابطة میان دو نوع قضیه،‌ یا شرایط شکل اول استدلال، یا انواع مفاهیم تصوری مسائلی نیستند که با حس و تجربه بتوان آنها را مطالعه کرد و مسائل مربوط به آنها را حل نمود. این سنخ از مسائل که موضوع آنها در ذهن وجود دارد تنها با روش تعقلی قابل بررسی‌اند، و اگر گاهی تعبیر «تجربه‌های ذهنی» در مورد آنها به‌کار می‌رود، باید توجه داشت که این تجربه غیر از تجربه حسی است که به عنوان روشی در مقابل روش تعقلی مطرح است.
دسته‌ای از مسائل نیز وجود دارند که با هیچ‌یک از دو روش
﴿ صفحه 98 ﴾
فوق قابل مطالعه و اثبات نیستند و روشی ویژه می‌طلبند. قضایای تاریخی از این‌دسته مسائل‌اند. برای پی‌بردن به این حقیقت که در یک‌صد یا یک‌هزار سال پیش در نقطه‌ای از جهان چه اتفاقی رخ داده است، نه مقدمات و روش تعقلی کمک می‌کند و نه از تجربه کاری ساخته است. تنها راه کشف چنین حقایقی، مراجعه به مطالبی است که توسط مورّخان، جغرافی‌دانان، و احیاناً باستان‌شناسان، دیرینه‌شناسان و دیگر صاحب‌نظران دربارة آن حادثة خاص بیان شده است. اگر کسانی که واقعه‌ای تاریخی را نقل کرده‌اند قابل اعتماد باشند، و شواهد مربوط به‌اندازه‌ای زیاد و اطمینان‌بخش باشد که ما را به یقین نزدیک کند (مانند آن‌که به حد تواتر برسد)، می‌توان به وقوع یک حادثة‌ تاریخی با جزئیاتی که نقل شده است اطمینان پیدا کرد. این روش به «روش تاریخی» (یا نقلی) معروف است.
پاسخ به سؤال از روش تحقیق و اثبات مسائل دین ارتباطی تنگاتنگ و مستقیم با تعریف دین دارد. با عنایت به تعریف سه‌بخشی از دین (که شامل عقاید و اخلاق و احکام می‌شود)، سؤال از روش را می‌توان به این شکل بیان کرد که آیا هر سه بخش را می‌توان با یک روش بررسی و اثبات کرد، یا هر کدام از آنها روشی مخصوص به خود را می‌طلبد؟ از آنجا که بخش‌های مختلف دین مطابق با این اصطلاح، مسائل متنوعی را شامل می‌شود، برای اثبات و تحقیق در هر بخش باید از روش متناسب با همان موضوعات استفاده کرد، و متدی واحد برای شناخت و حل همة مسائل دین وجود ندارد،
﴿ صفحه 99 ﴾
هرچند ممکن است حل برخی مسائل از راه‌های گوناگون امکان‌پذیر باشد. عقاید و گزاره‌های مربوط به هست‌های اصلی دین باید با برهان عقلی اثبات شوند؛ درحالی که راه اصلی پی‌بردن به احکام و دستورات عملی دین و شناخت امر و نهی الهی روش نقلی (تاریخی) است، زیرا این دستورات به وسیلة وحی به پیامبر می‌رسد و توسط ایشان و امامان معصوم ـ صلوات الله‌علیهم‌اجمعین ـ برای ما نقل و تبیین می‌شود. بخش ارزش‌‌های اخلاقی دین را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: ارزش‌ها و باید و نبایدهایی وجود دارند که صرفا از راه وحی اثبات می‌شوند و عقل به آنها راهی ندارد؛ و ارزش‌هایی را نیز می‌توان سراغ گرفت که ممکن است در معارف وحیانی نیامده باشند و باید صرفاً با عقل اثبات شوند.
از طرف دیگر، بخش‌هایی از دین قابل بررسی و اثبات از راه‌های متعدد و با استفاده از روش‌های مختلف است. به‌عنوان نمونه، مسألة‌ معاد می‌تواند مستقلاً با عقل اثبات ‌شود، ولی برای کسانی که با عقل به حقانیت دین و صداقت پیامبر ایمان آورده‌اند نیز ممکن است از گفتة او (با روش نقلی) به معاد یقین پیدا کنند. بخش‌هایی از دین نیز وجود دارند که علاوه بر این دو روش اصلی (عقل و نقل) نیازمند راه­های کمکی دیگری مانند تجربه، عرف، سیرة عقلا، و ... هستند تا حقایق مربوط به آنها و ارادة الهی در مورد آنها کشف و اثبات شود. به عنوان مثال، موضوعات احکام دینی (مانند تعیین جهت قبله،‌ یا روز اول ماه قمری) را باید با روش‌ تجربی و ابزارهای علمی اثبات کرد. البته ممکن است در
﴿ صفحه 100 ﴾
شرایط خاص، روش نقلی در شناخت این‌گونه مسائل نیز کارآیی داشته باشد. مثلاً اگر ثابت شود که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آلهـ در مکانی خاص به سمت خاصی نماز ‌خوانده است، یا ثابت شود که امیرالمؤمنین ـ علیه‌السلام ـ در این محراب مسجد کوفه نماز خوانده است، جهت قبله در آنجا ثابت می‌گردد و نیازی به استفاده از ابزارهای تجربی نیست؛ به عبارت دیگر، در این صورت، این موضوعات را نیز از دو راه می‌توان اثبات کرد. خلاصه آن‌که: دین به این معنا با یک متد اثبات نمی‌شود، و‌ نمی‌توان گفت: تمایز علم، دین، و فلسفه به روش تحقیق آنهاست، و هر یک از آنها فقط یک روش دارد. از این‌رو، روش نمی‌تواند نقشی در تعریف دین داشته باشد.

2,2,9. نقش هدف در تعریف دین

گاهی محور تعریف دین، هدف آن قرار داده می‌شود، همان‌گونه که در برخی طبقه‌بندی‌های مربوط به علم شاهد چنین رویکردی بودیم. بر اساس این اصطلاح، آنچه موجب می‌شود یک نظام اعتقادی‌ ـ ارزشی‌ ـ رفتاری را دین بنامیم، جهت‌گیری آن به سوی سعادت و کمال انسانی است. دین مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، و احکام عملی است که راه رسیدن به سعادت ابدی را به انسان نشان می‌دهند. از زاویه‌ای دیگر، با عنایت به منابع معرفت‌های دینی می‌توان گفت: محتوای عقل، کتاب و سنت در ارتباط با آنچه انسان را می‌تواند به سمت کمال و سعادت جهت دهد «دین»
﴿ صفحه 101 ﴾
نام دارد.(67)علامه طباطبایی با چنین رویکردی است که دین را چنین تعریف می‌کند:
الحكم بوجوب اتباع المعلوم النظری و الالتزام به و هو العلم العملی؛ كقولنا: یجب أن یعبد الإنسان الإله تعالى و یراعی فی أعماله ما یسعد به فی الدنیا و الآخرة معا.
[دین عبارت است از] حکم به وجوب پیروی از معلوم نظری و التزام عملی به آن، که نوعی علم عملی است؛‌ مانند این‌که می‌گوییم: انسان باید خداوند متعال را عبادت کند و در اعمال خویش مسائلی را رعایت کند که در دنیا و آخرت (باهم) سعادتمند شود.(68)
آیت‌الله جوادی آملی نیز به همین معنا از دین اشاره دارد هنگامی که می‌نویسد: «دین مجموعه‌ای از عقاید، اخلاق، قوانین فقهی و حقوقی است که از ناحیة خداوند برای هدایت و رستگاری بشر تعیین شده است.»(69)
در این رویکرد، قلمرو دین شامل همة امور زندگی انسان، اعم
﴿ صفحه 102 ﴾
ز مسائل فردی و اجتماعی، مادی و معنوی، دنیوی و اخروی، می‌شود، و همة این مسائل با نگاهی خاص در قلمرو دین قرار می‌گیرد. شمول دین نسبت به این‌گونه مسائل مشروط به هدفی است که برای آنها درنظر گرفته می‌شود. اگر نسبت میان شناخت‌ها و رفتارها با سعادت و کمال انسانی لحاظ گردد، در حوزة دین قدم گذاشته‌ایم، خواه این مسائل به امور دنیوی مربوط باشد و خواه مستقیما امور اخروی را موضوع کنکاش قرار دهد، خواه به توصیف واقعیات بپردازد، و خواه کنش‌هایی خاص را توصیه کند یا از آنها پرهیز دهد.
این مدعا ‌که همة شئون زندگی انسان در دایرة دین قرار می‌گیرد،‌ دو پیش‌شرط دارد و یک پیش‌فرض. پیش‌شرط اول این سخن آن است که نقش امور و افعال در سعادت ابدی انسان لحاظ شده باشد؛ و پیش‌شرط دوم آن است که این شئون اموری اختیاری باشند، زیرا همان‌گونه که در مباحث فلسفة اخلاق و ارزش‌ها تبیین شده است، امور و افعال غیراختیاری به خودی خود نقشی در سعادت یا شقاوت ابدی ندارند.(70)پیش‌فرض این مدعا آن است که همة کنش‌های اختیاری انسان در سعادت و شقاوت نهایی انسان نقش دارند. بنابراین، انجام کاری مانند غذاپختن از این جهت می‌تواند در دایرة دین قرارگیرد که رابطة آن با سعادت اخروی مدنظر باشد و مسائلی چون حلیت مواد اولیه، مباح بودن پولی که
﴿ صفحه 103 ﴾
برای آن پرداخت می‌شود، و مانند آن مطرح باشند، نه سؤال‌هایی دربارة کیفیت پخت، مزه، یا حتی ارزش غذایی آن. چنان‌که معماری و ساختمان‌سازی از این جهت در قلمرو مسائل دینی داخل می‌شود که ممکن است کیفیت یا کمیت آن در سعادت و شقاوت نهایی انسان‌ها دخالت داشته باشد. بدون شک، بنای ساختمان به‌صورتی که با ارزش‌های دینی منافات نداشته باشد،‌ مانند آن‌که به‌گونه‌ای بنا شود که مزاحم دیگر مؤمنان و مشرف بر خانه آنان نباشد، در زمینی غصبی ساخته نشود، و مصالح ساختمانی آن مباح باشد، از دغدغه‌های دینی است و از این جهت در دایره دین واقع می‌شود. اما مسائلی از قبیل این‌که در بنای ساختمان از چه نوع مصالحی (آجر، سیمان، بتون آرمه،‌ یا اسکلت فلزی) استفاده شود، یا در طراحی ساختمان چه نکات زیباشناختی یا اقتصادی رعایت شود، به این دلیل که تأثیری مستقیم در سعادت یا شقاوت نهایی انسان ندارند، با دین به این معنا نیز اصطکاکی پیدا نمی‌کنند، مگر آن‌که آنها نیز به نوعی با ارزش‌های دینی و سعادت انسانی پیوند یابند. به عنوان مثال، اگر رعایت نکات ایمنی در ساختمان‌سازی، یا عایق‌بندی در و پنجره برای به حداقل رساندن مصرف انرژی از این زاویه بنگریم که رعایت این نکات و تکنیک‌ها موجب حفاظت بهتر از جان مسلمانان، پرهیز از اسراف، یا صرفه‌جویی در مصرف منابع عمومی انرژی در کشور اسلامی، و درنتیجه رعایت مصلحت جامعة اسلامی می‌شود، وارد قلمرو دین شده‌ایم. نکتة قابل توجه این است که غالب (اگر نگوییم همة) این مسائل به حوزة کاربردی
﴿ صفحه 104 ﴾
علوم مربوط می‌شود و نه حوزه نظری و توصیفی علوم. شناخت پدیده‌ها و روابط میان حقایق مادی ارتباطی مستقیم با ارزش‌ها و سعادت یا شقاوت ندارند، بلکه این نحوة استفاده از آنها در زندگی انسان و چگونگی تعامل با آنهاست که ما را وارد حیطة افعال اختیاری و ارزش‌ها می‌کند و در نتیجه به قلمرو دین وارد می‌شود.

2.2.10. واژه‌های مشابه

غیر از واژة «دین» در زبان فارسی، کلماتی مشابه نیز وجود دارند که معنایی نزدیک به آن داشته، گاهی مسامحتاً به جای دین به‌کار می‌روند. واژه‌های ایمان، شریعت، و تدیّن از این قبیل‌اند. هرچند این واژه‌ها نیز دارای اصطلاحاتی مختلف‌اند که گاهی جمع آنها با یکدیگر غیرممکن می‌نماید، ولی معنای مشهوری نیز دارند که توجه به آنها در کاربردهای زبانی مطلوب بوده، از سوء تفاهم جلوگیری می‌کند. آنچه میان این سه واژه مشترک است، پر رنگ بودن وجه عملی آنهاست. شریعت عموماً به قوانین عملی دین گفته می‌شود؛ تدیّن یا دین‌داری به معنای التزام عملی افراد به دستورالعمل‌های دین است، و ایمان نیز محصول اعتقاد و عمل توأم است:
كلمة ایمان به معنای اذعان و تصدیق به چیزی و التزام به لوازم آن است . . . پس صرف اعتقاد، ایمان نیست مگر آنكه به لوازم آن چیزی كه بدان معتقد شده‌ایم ملتزم شویم و آثار آن را بپذیریم، چون ایمان همان علم به چیزی است، اما علمی توأم با سكون و
﴿ صفحه 105 ﴾
اطمینان به آن و این چنین سكون و اطمینان ممكن نیست از التزام به لوازمش منفك باشد.(71)