رابطه علم و دین

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: علی مصباح

2.1.12. معنای منتخب

علم برحسب تعریف مورد قبول، مجموعه مسائلی تشکیل‌شده از موضوع و محمول‌اند که موضوعات آن‌ها زیرمجموعة یک موضوع واحدند، و پاسخی برای اثبات یا نفی می‌طلبند. هر تلاشی در این راه، تلاشی از سنخ آن علم به شمار می‌رود، و منبع یا روش در آن نقشی ندارد، بلکه شامل فقاهت (در فقه)، تفلسف (در فلسفه)، و تحقیق و پژوهش علمی (در علوم) می‌شود.

2.2. معانی دین

2.2.1. معنای لغوی

در میان لغت‌شناسان، دربارة این‌که واژة «دین» اصالتاً متعلق به چه زبانی است اختلاف نظر وجود دارد. برخی معتقدند دین در اصل، لغتی كرامی‌ـ‌عبری به معنای حساب است؛ عده‌ای بر این باورند که این واژه در اصل، لغتی عربی به معنای عادت بوده، و دستة ‌سومی آن را در اصل، واژه‌ای فارسی به معنای خصایص روحی، تشخص معنوی، قانون، حق، داوری، وجدان، دیانت، كیش، و دینداری و مترادف با كلماتى چون: حكم و قضا، رسم و عادت، شریعت و مذهب، و همبستگى می‌دانند،‌ هرچند میان معنای آنها گاه اختلافاتی
﴿ صفحه 81 ﴾
اساسی نیز دیده می‌شود.(39)این واژه در زبان‌های عربی و فارسی به همین شکل به‌کار می‌رود و کاربردهایی بسیار متنوع دارد به‌گونه‌ای که برخی آن را مشترک لفظی دانسته‌اند. كاربردهاى قرآنى این کلمه نیز از تنوع زبادی برخوردار است که از آن جمله‌اند: جزا، حساب، قانون، شریعت، طاعت و بندگى، تسلیم و انقیاد، اسلام، روش و رویه، توحید و خداپرستى.(40)معادل این واژه در زبان‌های مختلف نیز کم‌یابیش همین وضع را دارند. واژه religion که در زبان‌های انگلیسی، فرانسوی و آلمانی به یک شکل ولی با تلفظ‌های مختلف به‌کار می‌رود، واژه لاتین religionem از ریشه لاتینی religio، و واژهdharma در زبان سانسکریت از این جمله‌اند. در زبان عبری، halakha (הֲלָכָה‎‎) نزدیک‌ترین واژه به دین معرفی شده است که گاهی به «شرع» ترجمه می شود. در این زمینه بحث‌هایی در حوزة فقه‌اللغه مطرح است که چندان به‌کار هدف ما نمی‌آید. مهم‌تر از معانی لغوی دین، معانی اصطلاحی دین است که آن‌ها نیز از تنوع ویژ‌ه‌ای برخوردارند. تعریف‌های اصطلاحی دین، غالباً برخاسته از دیدگاه‌های خاص الهیاتی، فلسفی، اجتماعی، یا روان‌شناختی کسانی است که به تبیین دین در
﴿ صفحه 82 ﴾
چارچوب اندیشه‌ها و اهداف خود پرداخته‌اند. برای نمونه به برخی از این تعریف‌ها اشاره می‌کنیم و بحث تفصیلی آن را به مجال مناسب آن وامی‌گذاریم.