قرآن در آیینه نهج البلاغه

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

فهم علوم اهل‌‌بیت(علیهم السلام) پیش‌‌نیاز فهم و تفسیر قرآن

اكنون با توجه به نكته قبلى، وظیفه مفسرین به خوبى روشن مى‌‌شود. چنان كه بیان شد،
﴿ صفحه 76 ﴾
تبیین وحى و تفصیل احكام و تفسیر آیات قرآن، در اصل به عهده و در صلاحیت پیامبر(صلى الله علیه وآله) است و آن حضرت در زمان حیات پربركت خویش تا آن‌‌جا كه امكان یافتند مردم را با معارف قرآن آشنا كردند. در این زمان مفسرین نیز موظفند به روایات و احادیثى كه با اسناد صحیح از پیامبر(صلى الله علیه وآله) در این زمینه رسیده است، رجوع كنند و بر اساس آنها آیات مربوطه را مورد توجه و دقت نظر قرار دهند و فكر و نظر خویش را در چهار چوبه تبیین و توضیح پیامبر(صلى الله علیه وآله) شكل دهند. و آن‌‌جا كه حضرتش توفیق تبیین این ثقل اكبر و قرآن مستحكم را نیافتند مى‌‌باید به ثقل اصغر، یعنى اهل‌‌بیت و ائمّه معصومین(علیهم السلام)، تمسّك كنند. در این زمینه نیز متخصصان و آشنایان به علوم و معارف دینى موظفند روایات و احادیث صحیح‌‌السند را مستند و راه‌‌گشاى خود در فهم قرآن كریم قرار دهند و بر اساس روایات صحیح در صدد فهم و تفسیر قرآن برآیند.
بنابراین اولین ملاك در فهم درست قرآن و معارف دین تبیین و توضیحى است كه از پیامبر(صلى الله علیه وآله) و ائمّه معصومین(علیهم السلام) رسیده باشد. در نتیجه اولین واصلى‌‌ترین وظیفه یك مفسر، فهم و تبیین آن تفسیرى است كه از پیامبر(صلى الله علیه وآله) و امامان رسیده است؛ زیرا تنها در پرتو علوم اهل‌‌بیت مى‌‌توان به فهم معارف قرآن رسید.

تفسیر قرآن به قرآن

نكته سومى كه در فهم صحیح از كلام وحى بسیار مهم و توجه به آن ضرورى است، مسأله تفسیر قرآن به قرآن و توجه به ارتباط بین آیات است. هر چند آیات قرآن به حسب ظاهر به صورت جدا جدا و هر یك یا هر چند آیه از آنها بیانگر مطلبى خاص به نظر مى‌‌آید؛ لكن فهم درست و تفسیر صحیح در صورتى امكان تحقق مى‌‌یابد كه آیات قرآن در ارتباط با یكدیگر و ناظر به یكدیگر مورد توجه قرار گیرند. بسیارى از آیات قرآن و معارف این كتاب الهى یكدیگر را تفسیر مى‌‌كنند و بر صدق و درستى مضامین یكدیگر گواهى مى‌‌دهند.
على(علیه السلام) در این زمینه مى‌‌فرماید: كِتابُ اللهِ تُبْصِرُون بِهِ وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ یَنْطِقُ
﴿ صفحه 77 ﴾
بَعْضُهُ بِبَعْض وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلى بِعْض، و لا یَخْتَلِفُ فِى اللهِ وَ لا یخالِفُ بِصاحِبِه عَنِ الله(49)؛ قرآن این كتاب الهى شما را بینا و گویا و شنواى حق مى‌‌گرداند. قرآن كتابى است كه بعض آن بعض دیگر را تفسیر و نیز بعض آن گواه و شاهد بعض دیگرش مى‌‌باشد.
از موارد تفسیر قرآن به قرآن، براى نمونه مى‌‌توان به آیه 11 از سوره شورى، لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَىءٌ وَ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیر و آیه 10 از سوره فتح، یَدُ اللهِ فَوْقَ اَیْدیهِم، اشاره كرد. لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَىء از محكمات قرآن است و معناى آن روشن و واضح است. این آیه مى‌‌گوید هیچ چیز مانند خدا نیست؛ خداى متعال یك حقیقت بى‌‌مانند است. در آیه یَدُ اللهِ فَوْقَ اَیْدیهِم مى‌‌گوید دست خدا بالاى دست‌‌هاست. هرچند این آیه به خداوند، دست نسبت داده است، لكن آیه لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَىء این معناى ظاهرى را نفى مى‌‌كند و با توجه به آن مى‌‌فهمیم مراد از «ید» معناى ظاهرى آن یعنى «دست» نیست؛ بلكه مى‌‌باید معانى كنایى از قبیل قدرت و امثال آن منظور باشد. بنابراین، تفسیر و توضیح آیه یَدُ اللهِ فَوْقَ اَیْدیهِمْ بدون توجه به آیه لَیْسَ كَمِثْلِهِ شَىء خروج از روش صحیح تفسیر است و ممكن است خطا از كار درآید و بر اساس تفسیر غلط، تصویرى ناصحیح و جسمانى از خدا ارائه شود.
بنابراین، در تفسیر قرآن باید به این نكته توجه كنیم كه آیات را در ارتباط با یكدیگر مورد توجه قرار دهیم و سعى كنیم مضمون آنها را به كمك خود قرآن بفهمیم.

رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایى در فهم قرآن

چهارمین نكته‌‌اى كه مى‌‌باید در تفسیر قرآن بدان توجه شود رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایى در فهم درست از قرآن كریم است. به خصوص آن‌‌جا كه در باب آیه‌‌اى، روایت صحیح و تبیین روشنى از پیامبر(صلى الله علیه وآله) و یا ائمّه معصومین(علیهم السلام) در دسترس نباشد ضرورت رعایت اصول و قواعد محاوره عقلایى در فهم درست از آیات قرآن مضاعف مى‌‌گردد. در این مرحله است كه نقش بزرگان دین و مفسرین و آشنایان به علوم اهل‌‌بیت، كه عمر خویش را در فهم معارف قرآن و علوم اهل‌‌بیت مصروف داشته‌‌اند، در فهم
﴿ صفحه 78 ﴾
صحیح از قرآن و تبیین معارف دین ظاهر مى‌‌گردد. آنها هستند كه بر طبق اصول محاوره عقلایى، عام و خاص‌‌هاى قرآن را تشخیص مى‌‌دهند و محدوده معنایى هر یك را مشخص مى‌‌كنند، مطلق و مقیدها را مى‌‌شناسند و آیات را با یكدیگر تفسیر مى‌‌كنند و ناظر بودن آیه‌‌اى به آیه دیگر را تشخیص مى‌‌دهند و در مقام تفسیر بدان توجه دارند.