قرآن در آیینه نهج البلاغه

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

مقدمه

با این‌كه ما معتقدیم قرآن كریم بزرگ‌‌ترین هدیه الهى براى انسان‌‌ها و گران‌‌بهاترین میراث پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) در میان مسلمین است، امّت اسلامى آن طور كه شایسته است براى استفاده از این میراث عظیم از خود همّت نشان نداده و نمى‌‌دهد. جامعه اسلامى پس از وفات پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) على‌‌رغم تأكیدات فراوان حضرتش مبنى بر وجوب رجوع و عمل به قرآن، به عنوان ثقل اكبر، و فرا گرفتن علوم قرآن از اهل‌‌بیت(علیهم السلام) به عنوان ثقل اصغر، از تمسك به این حبل متین الهى محروم مانده است. در نتیجه جامعه اسلامى از جایگاه اصلى خویش كه قرآن آنها را بدان مژده داده و مى‌‌فرماید: «اَنْتُمُ الاْعْلَوْنَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنینَ»(1) بازمانده‌‌اند و امروزه به این واقعیت تلخ مى‌‌باید اقرار نمود كه جامعه اسلامى به دلیل فاصله گرفتن از واقعیت قرآن و علوم اهل‌‌بیت، متحمّل خسارت‌‌هاى جبران ناپذیرى شده است.
اما على‌‌رغم دورى مسلمین از حقیقت قرآن و غریب بودن این گوهر آسمانى و عطیه رحمانى، پرداختن به ظاهر آن در میان مسلمین گهگاه از رواج و رونق خوبى برخوردار بوده است.
عموم مسلمانان قرآن را كتابى مقدس و آسمانى كه در شب قدر بر قلب مبارك پیامبر نازل شده است، مى‌‌شناسند و بدان احترام مى‌‌گذارند. امروزه چاپ قرآن كریم با كاغذهاى عالى و جلدهاى زرّین، و تلاوت و حفظ آن و تسلط بر علومى كه به ظواهر قرآن مى‌‌پردازد؛ از قبیل تجوید و مانند آن جایگاه ویژه‌‌اى در فرهنگ مسلمین پیدا كرده است و هر از چند گاهى شاهد برگزارى مسابقات حفظ و قرائت قرآن كریم در سطح بین‌‌الملل كشورهاى اسلامى هستیم و این خود جاى بسى خوشوقتى است.
البته ناگفته نماند كه رونق گرفتن قرآن كریم در سایر كشورهاى اسلامى نیز تا حدود زیادى مرهون حضرت امام خمینى(رحمه الله) و پیروزى انقلاب اسلامى ایران بوده است؛ زیرا
﴿ صفحه 10 ﴾
بعد از پیام حضرت امام خمینى(رحمه الله) مبنى بر اداره حرمین شریفین به دست شورایى متشكل از كشورهاى اسلامى بود كه عربستان به تعمیر و توسعه حرمین شریفین، پرداخت و در كنار آن به چاپ و نشر قرآن و هدیه آن به حجاج كشورهاى اسلامى پرداخت تا بدین وسیله خود را پیشگام تبلیغ اسلام و قرآن وانمود كند و از توجه ملت‌‌ها و كشورهاى مسلمان به ایران اسلامى جلوگیرى كند.
در هر حال، پرداختن به ظاهر قرآن و دور ماندن از حقیقت آن، از بزرگ‌‌ترین مشكلاتى بوده است كه پیوسته جوامع اسلامى از ناحیه آن ضربه‌‌هاى جبران‌‌ناپذیرى خورده‌‌اند. روشن است كه تا مسلمانان از ظاهر قرآن به باطن آن در نگذرند و از گفتار به عمل روى نیاورند، هدایت قرآن درباره آنها تحقق نیافته است.
این مجموعه در صدد بررسى عوامل دور افتادن مسلمانان از حقیقت قرآن و عترت، پس از وفات پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) نیست. آنچه در این نوشتار آمده، جلوه‌‌هایى از حقیقت قرآن از دیدگاه نهج‌‌البلاغه و از زبان قرآن ناطق است و خواننده، قرآن را از منظر امیر مؤمنان(علیه السلام) مى‌‌شناسد و با عظمت آن آشنا مى‌‌شود. همچنین به طرح پاره‌‌اى از شبهاتى كه از جانب برخى معاندان مطرح مى‌‌شود و پاسخ آنها، پرداخته شده است. در خاتمه نیز از زبان على(علیه السلام)، علل و انگیزه‌‌هاى شیطانى طرح این گونه شبهه‌‌ها بیان مى‌‌گردد.
لازم به ذكر است كه مطالب این كتاب در واقع مجموعه چند سخنرانى است كه حضرت آیت اللّه مصباح یزدى در رمضان سال 1378 هجرى شمسى در قم ایراد داشته‌‌اند. از آن‌‌جا كه سعى بر آن بوده كه تا حد امكان، مطالبى كه استاد بیان كرده‌‌اند كم و زیاد و جابه‌‌جا نشود و فقط تلاش شده زبان گفتارى به زبان نوشتارى نزدیك گردد، لذا طبیعى است كه دقت‌‌هاى معمول نگارشى و ویرایشى به طور كامل و صددرصد اِعمال نشود.
در پایان از محقق ارجمند جناب حجت‌‌الاسلام محمدى كه كار تدوین این مجموعه را به انجام رسانده‌‌اند و نیز جناب حجت‌‌الاسلام نادرى كه امر ویرایش آن را برعهده داشته‌‌اند سپاسگزارى نموده و مزید توفیقات ایشان را از درگاه ایزد منّان خواستاریم.
انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله)
﴿ صفحه 11 ﴾

فصل اول: جایگاه قرآن در جامعه دینى

﴿ صفحه 13 ﴾

قرآن، تنها كتاب آسمانى در اختیار انسان

اگر بخواهیم به همه آنچه درباره قرآن در نهج‌‌البلاغه آمده است بپردازیم بحث بسیار طولانى مى‌‌شود. امام على(علیه السلام) در بیش از بیست خطبه نهج‌‌البلاغه به معرفى قرآن و جایگاه آن پرداخته است و گاه بیش از نصف خطبه به تبیین جایگاه قرآن و نقش آن در زندگى مسلمانان و وظیفه آنان در قبال این كتاب آسمانى اختصاص پیدا كرده است. ما در این‌‌جا تنها به توضیح پاره‌‌اى از توصیف‌‌هاى نهج‌‌البلاغه درباره قرآن كریم بسنده مى‌‌كنیم.
امام(علیه السلام) در خطبه 133 مى‌‌فرماید: وَ كِتابُ اللهِ بَیْنَ اَظْهُرِكُمْ ناطِقٌ لا یَعْیى لِسانُه؛ قرآن در دسترس و جلوى روى شماست. بر خلاف كتب آسمانى ادیان دیگر از قبیل كتاب حضرت موسى و حضرت عیسى(علیهما السلام)، قرآن در اختیار شماست. گفتنى است در امم گذشته و به خصوص در بین یهودِ بنى اسرائیل كتاب مقدّس در اختیار عموم مردم نبوده است؛ بلكه تنها نسخه‌‌هاى محدودى از تورات در نزد علماى یهود موجود بوده و براى عموم مردم امكان مراجعه به تورات وجود نداشته است.
درباره كتاب آسمانى حضرت عیسى(علیه السلام) وضع از این هم نگران كننده‌‌تر بوده و هست؛ زیرا آنچه امروز به نام انجیل در میان مسیحیان شناخته مى‌‌شود كتابى نیست كه بر حضرت عیسى مسیح(علیه السلام) نازل شده؛ بلكه مطالبى است كه به دست افرادى گردآورى و به نام اناجیل اربعه معروف شده است. بنابراین امم پیشین از دسترسى به كتب آسمانى محروم ماندند. امّا وضعیت در مورد قرآن متفاوت است. كیفیت نزول قرآن و قرائت و تعلیم آن از جانب پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) به گونه‌‌اى بود كه مردم مى‌‌توانستند آن را فرا بگیرند و
﴿ صفحه 14 ﴾
آیاتش را حفظ كنند و قرآن به طور كامل در دسترسشان باشد. از دیگر ویژگى‌‌هاى مهم این كتاب آسمانى آن است كه خداوند متعال بر امّت اسلام منّت نهاده و خود، حفظ قرآن كریم را از هر گونه تهدیدى به عهده گرفته است. به علاوه پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) به قدرى به فراگیرى مسلمانان و حفظ آیات الهى اهتمام داشتند كه در همان زمان رسول الله، عده زیادى از مسلمانان حافظ قرآن بودند و نسخه‌‌هایى از آیاتى كه جدیداً نازل مى‌‌شد در اختیار داشتند و به تدریج آنها را حفظ مى‌‌كردند و به هر حال از طریق تكثیر این نسخه‌‌ها یا نقل سینه به سینه از حافظى به حافظ دیگر، قرآن در اختیار همگان قرار مى‌‌گرفت.
حضرت على(علیه السلام) مى‌‌فرماید: كِتابُ اللهِ بَیْنَ اَظْهُرِكُمْ؛ كتاب خدا در میان شماست، در دسترس شماست. ناطِقٌ لا یَعْیى لِسانُهُ. بجاست روى این جمله تأكید و تكیه شود. حضرت مى‌‌فرماید: این كتاب گویاست و زبانش به كندى نمى‌‌گراید، از سخن گفتن خسته نمى‌‌شود و هرگز لكنت پیدا نمى‌‌كند، بنایى است كه پایه‌‌هایش فرو نمى‌‌ریزد و پیروزمندى است كه یارانش شكست نمى‌‌خورند.