شیعه پاسخ می گوید

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

جمع میان دو نماز

طرح مسأله
نماز مهمترین رابطه خلق با خالق، عالى ترین برنامه تربیت، وسیله تهذیب نفوس و خودسازى، ناهى از فحشا و منکر و سبب قرب الى الله است، و نماز با جماعت سبب قوّت و قدرت مسلمین و وحدت صفوف آنها و سرزندگى و بالندگى جامعه اسلامى است.
نماز به طور اصولى در هر شبانه روز پنج بار انجام مى شود، و قلب و روح انسان به طور مداوم در این چشمه زلال فیض الهى شستشو مى گردد. پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نماز را مایه روشنى چشم خود مى دانست و «قُرَّةُ عَیْنِى فِى الصَّلاَةِ»(118) مى فرمود. آن را معراج مؤمن مى شمرد و نداى «الصَّلَوةُ مِعْرَاجُ الْمُؤْمِنِ»(119) سر مى داد، و آن را وسیله تقرّب پرهیزگاران
به خدا معرّفى مى کرد «الصَّلاَةُ قُرْبَانُ کُلُّ تَقِىٍّ».(120)
در این جا سخن در این است که آیا جدا ساختن پنج نماز در پنج وقت یک حکم الزامى است که بدون آن نماز باطل است (مانند نماز قبل از وقت) یا مى توان نماز را در سه وقت نیز انجام داد، (ظهر و عصر با هم و مغرب و عشا نیز با هم انجام گیرد).
علماى تشیّع ـ به پیروى از مکتب اهل بیت(علیهم السلام) ـ عموماً اتّفاق نظر دارند که انجام نماز در سه وقت جایز است هر چند افضل و برتر انجام نماز در پنج وقت است.
ولى فقهاى اهل تسنّن غالباً ـ جز عدّه کمى ـ انجام نماز را در پنج وقت واجب مى شمرند، (تنها جمع میان نماز ظهر و عصر روز عرفه در عرفات، و مغرب و عشاى شب عید قربان را در مشعر الحرام جایز مى دانند، و بسیارى از آنان، در سفر یا در مواقع بارانى که آمد و رفت به مسجد براى نماز جماعت مشکل است نیز، جمع میان دو نماز را جایز شمرده اند).
از نظر فقهاى شیعه ـ همان گونه که گفته شد ـ در عین تأکید بر افضلیّت نماز در پنج وقت و جدا از هم، مسأله ترخیص و اجازه در انجام نمازها در سه وقت یک عطیّه الهى براى تسهیل در امر نماز و توسعه بر مردم محسوب مى شود، و آن را هم آهنگ با روح اسلام که «شریعت سمحة سهلة» است، مى دانند.
و تجربه نشان داده که تأکید بر نماز در پنج وقت، گاه سبب مى شود که اصل نماز به فراموشى سپرده شود و گروهى از مردم نماز را ترک کنند.

آثار اصرار بر پنج وقت در جوامع اسلامى

چرا اسلام اجازه جمع میان نماز ظهر و عصر عرفه، و مغرب و عشاى شب مشعر، را داده است؟
چرا بسیارى از فقهاى اهل سنّت جمع میان دو نماز را در سفر و در مطر (باران) طبق روایات نبوى مجاز شمرده اند؟ به یقین براى تسهیل بر امّت است.
این تسهیل ایجاب مى کند که در مشکلات دیگر نیز اجازه جمع داده شود، چه در گذشته چه در حال.
زندگى مردم در عصر ما دگرگون شده و وضع بسیارى از کارگران در کارخانه ها، و کارمندان در ادارات، و محصّلین و دانشجویان در کلاس هاى درس اجازه نماز در پنج وقت را نمى دهد، یعنى کار بر آنها بسیار مشکل و پیچیده مى شود.
هر گاه طبق روایاتى که از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل شده و ائمّه شیعه(علیهم السلام) بر آن تأکید دارند، به مردم اجازه داده شود که جمع میان دو نماز کنند گشایشى در کار آنها در امر نماز واقع مى شود و نمازخوان فراوان خواهد شد.
در غیر این صورت ترک نماز فراوان و تارک الصلوة رو به فزونى مى رود و شاید به همین دلیل گفته مى شود که بسیارى از جوانان اهل سنّت نماز را ترک گفته اند، در حالى که تارک الصلوة در میان پیروان تشیّع کمتر است.
حق این است که به مقتضاى «بُعِثْتُ إلَى الشَّرِیعَةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ» و به مقتضاى روایات متعدّدى که از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده، در عین تأکید بر فضیلت نماز در پنج وقت، آن هم به جماعت، اجازه دهیم که مردم نمازهاى خود را در سه وقت، حتّى به صورت فرادى انجام دهند، تا مشکلات زندگى سبب ترک نماز نشود.
اکنون به قرآن مجید و روایات رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و معصومین(علیهم السلام) باز مى گردیم ومسأله را با بى طرفى و ترک تعصّب مورد بررسى قرار مى دهیم.

روایات جمع میان دو نماز

در منابع معروف مانند صحیح مسلم، بخارى، سنن ترمذى، موطّأ مالک، مسند احمد، سنن نسائى، مصنف عبدالرزاق و کتب دیگر، که همه از منابع مشهور و شناخته شده اهل سنّت است، حدود سى روایت درباره جمع میان نماز ظهر و عصر یا مغرب و عشا بدون سفر و مطر (باران) و خوف ضرر نقل شده است. این روایات عمدتاً به پنج راوى معروف بر مى گردد:
1ـ ابن عبّاس
2ـ جابر بن عبدالله انصارى
3ـ ابوایّوب انصارى
4ـ عبدالله بن عمر
5ـ ابوهریره
که بخشى از آنها ذیلا از نظر خوانندگان محترم مى گذرد:
1ـ ابوالزبیر از سعید بن جبیر از ابن عبّاس نقل مى کند: «صلّى رسول الله(صلى الله علیه وآله) الظهر والعصر جمیعاً بالمدینة فى غیر خوف و لا سفر ; رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نماز ظهر و عصر را هر دو با هم به جا آورد در حالى که نه ترسى بود و نه سفرى».
ابوالزبیر مى گوید از سعید بن جبیر پرسیدم چرا پیامبر(صلى الله علیه وآله) چنین کارى را کرد؟
سعید گفت: من نیز همین سؤال را از ابن عبّاس پرسیدم، در جواب گفت: «أراد أن لا یَحْرَجَ أحداً من أمّته; مقصود حضرت این بود که هیچ یک از امّتش به زحمت نیفتد».(121)
2ـ در حدیث دیگرى از ابن عبّاس مى خوانیم: «جمع رسول الله(صلى الله علیه وآله)بین الظهر و العصر و المغرب و العشاء فى المدینة فى غیر خوف و لا مطر; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در میان نماز ظهر و عصر و مغرب وعشا در مدینه بدون خوف و باران جمع کرد و در ذیل حدیث دارد: از ابن عباس پرسیدند، مقصود پیامبر از این کار چه بود؟
در جواب گفت: «أراد أن لا یحرج; مقصود حضرت این بود که هیچ یک از مسلمانان به زحمت نیفتد».(122)
3ـ عبدالله بن شقیق مى گوید: «خطبنا ابن عبّاس یوماً بعد العصر حتّى غربت الشمس و بدت النجوم و جعل الناس یقولون الصلاة الصلاة! قال فجائه رجل من بنى تمیم لا یفتر و لا یتنى : الصلوة، الصلوة فقال: ابن عبّاس أتعلمنى بالسنّة، لا أمّ لک ثمّ قال: رأیت رسول الله(صلى الله علیه وآله)جمع بین الظهر والعصر والمغرب والعشاء قال عبدالله بن شقیق: فحاک فى صدرى من ذلک شىء فأتیت اباهریرة فسألته، فصدّق مقالته ; عبدالله بن شقیق مى گوید: روزى ابن عبّاس براى ما بعد از نماز عصر خطبه خواند تا آفتاب غروب کرد و ستاره ها ظاهر شد. مردم صدا زدند نماز نماز، سپس مردى از طایفه بنى تمیم آمد و پیوسته مى گفت: نماز نماز! ابن عبّاس گفت: تو مى خواهى سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله) را به من یاد بدهى، اى بى ریشه! رسول خدا(صلى الله علیه وآله) میان نماز ظهر و عصر (همچنین) مغرب و عشا را جمع کرد. عبدالله بن شقیق مى گوید: در دل من شکّى پیدا شد نزد ابوهریره آمدم، از او پرسیدم، او سخن ابن عبّاس را تصدیق کرد»!(123)
4ـ جابر بن زید مى گوید: ابن عبّاس گفت: «صلّى النبى(صلى الله علیه وآله) سبعاً جمیعاً و ثمانیاً جمیعاً; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) هفت رکعت با هم، و هشت رکعت با هم نماز خواند (اشاره به جمع میان نماز مغرب و عشا، و نماز ظهر و عصر است».(124)
5ـ سعید بن جبیر از ابن عبّاس نقل مى کند: «جمع رسول الله(صلى الله علیه وآله)بین الظهر والعصر و بین المغرب و العشاء بالمدینة من غیر خوف و لا مطر قال : فقیل لابن عبّاس: ما أراد بذلک؟ قال: أراد أن لا یحرج أمّته; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در مدینه میان ظهر و عصر و میان مغرب و عشا جمع کرد، بى آن که خوف (از دشمن) یا باران وجود داشته باشد، از ابن عبّاس پرسیدند، مقصود حضرت از این کار چه بود؟ گفت: مى خواست امّتش به زحمت نیفتد».(125)
6ـ احمد حنبل شبیه همین معنا را در کتاب مسند خود از ابن عبّاس نقل کرده است.(126)
7ـ مالک امام معروف اهل سنّت در کتاب «موطّأ» بى آن که سخنى از «مدینه» به میان آورد از ابن عبّاس نقل مى کند: «صلّى رسول الله(صلى الله علیه وآله)الظهر والعصر جمیعاً و المغرب و العشاء جمیعاً فى غیر خوف و لا سفر; رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نماز ظهر و عصر را با هم و نماز مغرب و عشا را با هم بجا آورد، بى آن که خوف (از دشمن) یا باران وجود داشته باشد».(127)
8ـ در کتاب «مصنف عبدالرزاق» آمده است که عبدالله بن عمر گفت: «جمع لنا رسول الله(صلى الله علیه وآله) مقیماً غیر مسافر بین الظهر والعصر و المغرب فقال رجل لابن عمر : لم ترى النبى(صلى الله علیه وآله)فعل ذلک؟ قال: لأن لا یحرج أمّته ان جمع رجل; پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) در حالى که مسافر نبود، ظهر و عصر را با هم خواند، کسى از ابن عمر پرسید، فکر مى کنى چرا پیامبر(صلى الله علیه وآله) این کار را کرد؟ گفت: براى این که اگر شخصى میان این دو جمع کرد، کسى از امّت به زحمت نیفتد، (و مورد ایراد واقع نشود)».(128)
9ـ جابر بن عبدالله مى گوید: «جمع رسول الله(صلى الله علیه وآله) بین الظهر والعصر والمغرب والعشاء فى المدینة للرخص من غیر خوف و لا علّة ; رسول خدا(صلى الله علیه وآله) میان نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا را جمع کرد تا اجازه و ترخیص براى امّت باشد، حتّى در آن جا که خوف یا مشکل دیگرى در کار نباشد».(129)
10ـ ابوهریره نیز مى گوید: «جمع رسول الله(صلى الله علیه وآله) بین الصلوتین فى المدینة من غیر خوف; رسول خدا(صلى الله علیه وآله) میان دو نماز در مدینه بدون ترس (از دشمن) جمع کرد».(130)
11ـ عبدالله بن مسعود نیز نقل مى کند: «جمع رسول الله(صلى الله علیه وآله)، بین الأولى و العصر و المغرب و العشاء فقیل له فقال: صنعته لئلاّ تکون أمّتى فى حرج; رسول خدا(صلى الله علیه وآله)در مدینه میان نماز ظهر و عصر، و مغرب و عشا جمع کرد، کسى از علّت آن سؤال کرد، حضرت فرمود: من این کار را کردم تا امّت من به زحمت نیفتند».(131)
و احادیث دیگر;
در این جا دو سؤال مطرح است: