شیعه پاسخ می گوید

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

الف) حدیث معروف نبوى در مورد سجده بر زمین

این حدیث را شیعه و اهل سنّت از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل کرده اند که فرمود: «جُعِلَتْ لِىَ الاَْرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً ; زمین براى من محلّ سجده و طهارت (تیمّم) قرار داده شده است».(107)
بعضى گمان کرده اند معناى حدیث آن است که سراسر روى زمین محلّ عبادت پروردگار است و انجام عبادات، مخصوص محلّ معیّنى نیست، آن گونه که یهود و نصارى گمان مى کرده اند که عبادت حتماً باید در کلیسا و معابد خاص انجام گردد، ولى این تفسیر با کمى دقّت با معناى واقعى حدیث سازگار نیست، زیرا پیامبر فرمود: «زمین هم طهور است و هم مسجد» و مى دانیم آنچه طهور است و با آن مى توان تیمّم کرد، خاک و سنگ زمین است، بنابر این سجده گاه نیز باید همان خاک و سنگ باشد.
اگر پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) مى خواست آن معنا را که جمعى از فقهاى اهل سنّت از حدیث استفاده کرده اند، بیان کند باید بگوید: «جعلت لى الارض مسجداً وترابها طهوراً; سرتاسر زمین براى من مسجد است و خاک آن وسیله طهارت و تیمم» ولى چنین نفرمود.
بنابراین شکّى نیست که مسجد در این جا به معناى سجده گاه است و سجده گاه باید همان چیزى باشد که بتوان بر آن تیمّم کرد.
پس اگر شیعیان مقیّد هستند بر زمین سجده کنند و سجده بر فرش و مانند آن را مجاز نمى دانند، کار خطایى نکرده اند، چون به دستور رسول الله(صلى الله علیه وآله) عمل مى کنند.

ب) سیره پیامبر

از روایات متعدّدى استفاده مى شود که پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نیز بر زمین سجده مى کرد، نه بر فرش، لباس و مانند آن.
در حدیثى از ابوهریره مى خوانیم که مى گوید: «سجد رسول الله فى یوم مطیر حتّى أنّى لانظر إلى أثر ذلک فى جبهته و ارنبته; رسول خدا را در یک روز بارانى دیدم که بر زمین سجده مى کرد و اثر آن بر پیشانى و بینى او نمایان بود».(108)
اگر سجده بر فرش و پارچه جایز بود، لزومى نداشت آن حضرت در روز بارانى بر زمین سجده کند.
عایشه نیز مى گوید: «ما رأیت رسول الله متقیاً وجهه بشىء; من هرگز ندیدم پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) (به هنگام سجده) پیشانى خود را به چیزى بپوشاند».(109)
ابن حجر در شرح این حدیث مى گوید: این حدیث اشاره به این است که اصل در سجده این است که پیشانى به زمین برسد ولى در موقع عدم توانایى واجب نیست.(110)
در روایت دیگرى از میمونه (همسر دیگر رسول خدا) آمده است: «و رسول الله یصلى على الخُمرة فیسجد; پیامبر بر قطعه حصیرى نماز مى خواند و سجده مى کرد».(111)
بدیهى است مفهوم حدیث این است که پیامبر بر همان سجّاده حصیرى سجده مى کرد.
روایات متّعددى در منابع معروف اهل سنّت آمده است که پیامبر بر «خمره» نماز مى خواند، (خُمره حصیر کوچک یا سجّاده اى است که از برگ درخت نخل مى بافتند).
عجب این است که اگر شیعیان به این صورت عمل کنند و به هنگام نماز خواندن سجّاده هاى حصیرى زیر پا بیندازند، از سوى بعضى از متعصّبین به بدعت متّهم مى شوند و با چشم خشم به آنها مى نگرند در حالى که این احادیث مى گوید این کار سنّت پیامبر(صلى الله علیه وآله)بوده است.
و چقدر دردناک است که سنّت ها بدعت شمرده شود!
فراموش نمى کنم که دریکى از سفرهاى زیارت خانه خدا هنگامى که درمسجدپیامبر(صلى الله علیه وآله)روى سجّاده حصیرى کوچکى مى خواستم نمازبخوانم، فرد متعصّبى از علماى وهّابى آمد و حصیر را گرفت و با قیافه اى خشمگین به گوشه اى پرتاب کرد، لابد «سنّت» را «بدعت» مى شمرد!

ج) سیره صحابه و تابعین

از موضوعات جالب در این بحث این است که دقّت در حالات صحابه و گروهى که بعد از آنها روى کار آمدند (و به نام تابعین معروفند) نشان مى دهد که آنها هم بر زمین سجده مى کردند، به عنوان نمونه:
1ـ جابر بن عبدالله انصارى مى گوید: «کنت اصلّى مع النبى(صلى الله علیه وآله)الظهر فآخذ قبضة من الحصى فاجعلها فى کفىّ ثم احولها إلى الکف الأخرى حتّى تبرد ثمّ اضعها لجبینى حتّى اسجد علیها من شدّة الحرّ ; من با پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نماز ظهر مى خواندم، مقدارى از سنگریزه ها را در یک کف دست مى گرفتم و آن را از این دست به آن دست مى کردم تا خنک شود و بر آن سجده کنم، این کار به خاطر شدّت گرما بود».(112)
این حدیث به خوبى نشان مى دهد که اصحاب پیامبر(صلى الله علیه وآله) مقیّد بودند بر زمین سجده کنند، حتّى براى موقع گرما چاره مى اندیشیدند. اگر سجده بر زمین لازم نبود این کار پر زحمت لزومى نداشت.
2ـ انس بن مالک مى گوید: «کنّا مع رسول الله(صلى الله علیه وآله) فى شدّة الحرّ فیأخذ أحدنا الحصباء فى یده فإذا برد وضعه و سجد علیه; ما در شدّت گرما در خدمت رسول خدا(صلى الله علیه وآله) بودیم بعضى از ما سنگریزه را در دستش مى گرفت تا خنک شود سپس آن را بر زمین مى نهاد و بر آن سجده مى کرد».(113)
این تعبیر نیز نشان مى دهد که این کار در بین اصحاب رایج بوده است.
ـ ابوعبیده نقل مى کند «أنّ ابن مسعود لا یسجد ـ أو قال لا یصلّى ـ إلاّ على الأرض; عبدالله بن مسعود نماز نمى خواند یا گفت: سجده نمى کرد، مگر بر زمین».(114)
اگر منظور از زمین، فرش باشد احتیاج به گفتن ندارد، بنابراین زمین به همان معناى خاک، سنگ، شن و مانند اینهاست.
4ـ در حالات مسروق بن اجدع از یاران ابن مسعود آمده است: «کان لا یرخص فى السجود على غیر الأرض حتّى فى السفینة و کان یحمل فى السفینة شیئاً یسجد علیه; او اجازه نمى داد بر غیر زمین سجده کنند، حتّى هنگامى که به کشتى سوار مى شد، چیزى با خود به کشتى مى برد و بر آن سجده مى کرد».(115)
5ـ على بن عبدالله بن عبّاس به «رزین» نوشت: «ابعث إلىّ بلوح من أحجار المروة علیه اسجد; قطعه صافى از سنگ هاى «مروه» براى من بفرست تا بر آن سجده کنم».(116)
6ـ در نقل دیگرى در کتاب فتح البارى (شرح صحیح بخارى) آمده است: «کان عمر بن عبدالعزیز لا یکتفى بالخمرة بل یضع علیها التراب و یسجد علیه; عمر بن عبدالعزیز قناعت به سجده بر حصیر نمى کرد بلکه مقدارى خاک بر آن مى گذارد و بر آن سجده مى کرد».(117)
از مجموع این اخبار چه مى فهمیم؟ آیا جز این است که سیره اصحاب و بعد از اصحاب، در قرون نخستین این بوده است که بر زمین یعنى خاک و سنگ و شن و مانند آن سجده مى کردند.
حال اگر کسانى از مسلمین در عصر ما بخواهند این سنّت را زنده کنند باید به عنوان بدعت از آن یاد شود؟!
آیا نباید فقهاى اهل سنّت پیشقدم شوند و این سنّت نبوى(صلى الله علیه وآله) را زنده کنند، همان کارى که حکایت از نهایت خضوع در پیشگاه خدا مى کند و با حقیقت سجده سازگارتر است; به امید آن روز.