شیعه پاسخ می گوید

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

3ـ بر چه چیز باید سجده کرد؟

پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) متّفقاً بر این عقیده هستند که بر غیر زمین نمى توان سجده کرد، البتّه عقیده دارند که بر آن چه از زمین مى روید نیز مى توان سجده کرد، به شرط آن که خوردنى و پوشیدنى نباشد مانند برگ و چوب درختان و حصیر و بوریا و امثال آنها.
در حالى که فقهاى اهل سنّت عموماً معتقد به جواز سجده بر همه چیز هستند. البتّه گروهى از آنان سجده بر آستین لباس یا گوشه عمامه و مانند آن را استثنا کرده و جایز ندانسته اند.
پیروان اهل بیت(علیهم السلام) به استناد روایاتى که از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و ائمّه اهل بیت(علیهم السلام) و عمل صحابه نقل شده، بر این عقیده اصرار دارند، لذا در مسجد الحرام و مسجد پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)ترجیح مى دهند روى فرش ها سجده نکنند بلکه روى سنگ ها سجده کنند و گاه حصیرى همراه خود مى آورند و روى حصیر سجده مى کنند.
در مساجد ایران و عراق و کشورهاى شیعه نشین که تمام مساجد مفروش است، قطعه خاکى را به نام «مهر نماز» درست کرده و آن را روى فرش گذارده و بر آن سجده مى کنند تا پیشانى که اشرف اعضاى انسان است، در پیشگاه خداوند به خاک ساییده شود و نهایت تواضع در پیشگاه خدا به عمل آید. گاه این قطعه خاک را از تربت شهیدان انتخاب مى کنند که یادآور جانفشانى هاى آنها در راه خدا باشد و حضور قلب بیشترى در نماز حاصل کنند، و تربت شهیدان کربلا را بر دیگران ترجیح مى دهند، ولى نه همیشه مقیّد به تربت هستند و نه خاک، بلکه همان طور که گفته شد بر سنگ هاى کف مساجد ـ مانند مسجد الحرام و مسجد النبى(صلى الله علیه وآله) ـ به راحتى سجده مى کنند. (دقّت کنید)
به هر حال پیروان اهل بیت(علیهم السلام) براى اثبات وجوب سجده بر زمین دلایل فراوانى دارند، از جمله احادیثى از پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) و سیره صحابه که در بحث هاى آینده خواهد آمد و روایاتى از امامان اهل بیت(علیهم السلام) که به زودى اشاره خواهیم کرد.
با این حال جاى تعجّب است که چرا بعضى از برادران اهل سنّت در برابر این فتوا این همه عکس العمل شدید نشان مى دهند، گاه آن را بدعت و گاه حتّى آن را کفر و بت پرستى مى شمرند.
اگر ما با کتاب هاى مورد قبول این برادران ثابت کنیم رسول خدا(صلى الله علیه وآله) و یارانش بر زمین سجده مى کردند، باز هم بدعت است؟!
اگر ما ثابت کنیم بعضى از یاران آن حضرت مانند جابر بن عبدالله انصارى به هنگامى که هوا گرم بود و سنگها و ریگ ها داغ و سوزان مى شدند مقدارى ریگ را در دست خود گرفته و از این دست به آن دست مى دادند تا قدرى خنک شود و بتوانند پیشانى خود را بر آن بگذارند،(105) آیا جابر بن عبدالله را بت پرست یا بدعت گذار مى دانند؟!
آیا کسى که بر حصیر سجده مى کند یاترجیح مى دهد روى سنگ هاى کف مسجد الحرام و مسجد النبى(صلى الله علیه وآله) سجده کند، حصیر را مى پرستد یا سنگ هاى کف مسجد را پرستش مى کند؟!
آیا لازم نیست این برادران یکى از هزاران کتاب فقهى ما را در باب اشیایى که مى توان بر آن سجده کرد، مطالعه کنند و ببینند این نسبت هاى ناروا کمترین بویى از حقیقت ندارد؟
آیا متّهم ساختن به بدعت یا کفر و بت پرستى چیزى است که خداوند در قیامت به آسانى از آن مى گذرد؟
براى این که روشن شود چرا شیعیان بر زمین سجده مى کنند، توجّه به این حدیث امام صادق(علیه السلام) کافى است: هشام بن حکم که از یاران دانشمند آن حضرت است سؤال کرد، بر چه چیز مى توان سجده کرد و برچه چیز نمى توان سجده کرد؟ امام فرمود: «السُّجُودُ لاَ یَجُوزُ إِلاَّ عَلَى الاَْرْضِ أَوْ مَا أنْبَتَتْ الأرْضُ إِلاَّ مَا أُکِلَ أوْ لُبِسَ; سجود جایز نیست مگر بر زمین یا چیزى که از زمین مى روید، مگر خوردنى ها و پوشیدنى ها».
هشام مى گوید: گفتم فدایت شوم حکمت آن چیست؟
فرمود: «لاَِنَّ السُّجُودَ هُوَ الْخُضُوعُ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَلاَ یَنْبَغِى أنْ یَکُونَعَلَى مَا یُؤْکَلُ وَ یُلْبَسُ لاَِنَّ أبْنَاءَ الدُّنْیَا عَبِیدُ مَا یَأْکُلُونَ وَ یَلْبَسُونَ وَ السَّاجِدُ فِى سُجُودِهِ فِى عِبَادَةِ اللهِ فَلاَ یَنْبَغِى أنْ یَضَعَ جَبْهَتَهُ فِى سُجُودِهِ عَلَى مَعْبُودِ أبْنَاءِ الدُّنْیَا الَّذِینَ اغْتَرُّوا بِغُرُورِهَا ; زیرا سجود خضوع براى خداوند متعال است و سزاوار نیست بر خوردنى ها و پوشیدنى ها سجده کرد، زیرا دنیاپرستان بنده خوردنى ها و پوشیدنى ها مى باشند و کسى که سجده مى کند در حال سجود مشغول عبادت خداست. بنابراین سزاوار نیست پیشانى را در سجده اش بر چیزى بگذارد که معبود دنیاپرستانى است که فریفته زرق و برق دنیا هستند.
سپس امام افزود: «وَالسُّجُودُ عَلَى الاَْرْضِ أَفْضَلُ لاَِنَّهُ أبْلَغُ لِلتَّوَاضُعِ وَالْخُضُوعِ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ; سجده بر زمین افضل است، چرا که تواضع و خضوع در برابر خدا را بهتر نشان مى دهد».(106)

4ـ مدارک مسأله:

حال به سراغ مدارک این مسأله مى رویم و نخست از کلام رسول خدا(صلى الله علیه وآله) شروع مى کنیم:

الف) حدیث معروف نبوى در مورد سجده بر زمین

این حدیث را شیعه و اهل سنّت از پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نقل کرده اند که فرمود: «جُعِلَتْ لِىَ الاَْرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً ; زمین براى من محلّ سجده و طهارت (تیمّم) قرار داده شده است».(107)
بعضى گمان کرده اند معناى حدیث آن است که سراسر روى زمین محلّ عبادت پروردگار است و انجام عبادات، مخصوص محلّ معیّنى نیست، آن گونه که یهود و نصارى گمان مى کرده اند که عبادت حتماً باید در کلیسا و معابد خاص انجام گردد، ولى این تفسیر با کمى دقّت با معناى واقعى حدیث سازگار نیست، زیرا پیامبر فرمود: «زمین هم طهور است و هم مسجد» و مى دانیم آنچه طهور است و با آن مى توان تیمّم کرد، خاک و سنگ زمین است، بنابر این سجده گاه نیز باید همان خاک و سنگ باشد.
اگر پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) مى خواست آن معنا را که جمعى از فقهاى اهل سنّت از حدیث استفاده کرده اند، بیان کند باید بگوید: «جعلت لى الارض مسجداً وترابها طهوراً; سرتاسر زمین براى من مسجد است و خاک آن وسیله طهارت و تیمم» ولى چنین نفرمود.
بنابراین شکّى نیست که مسجد در این جا به معناى سجده گاه است و سجده گاه باید همان چیزى باشد که بتوان بر آن تیمّم کرد.
پس اگر شیعیان مقیّد هستند بر زمین سجده کنند و سجده بر فرش و مانند آن را مجاز نمى دانند، کار خطایى نکرده اند، چون به دستور رسول الله(صلى الله علیه وآله) عمل مى کنند.