تماشای فرزانگی و فروزندگی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: غلامرضا گلی زواره

جویبار بابركت

همانگونه كه شهید مطهرى در مقدمه این اثر ذكر فرموده‌اند، هنوز چند سالى از این حركت نگذشته بود كه طلاب و فضلاى زیادى از حوزه علمیه قم با مباحث فلسفه غرب آشنا شدند و توان نقّادى آنها را به دست آوردند و این حركت بابركت روز به روز شتاب افزون‌ترى گرفت و امروزه كه چندین دهه از نگارش آن مى‌گذرد هر روز شاهد گسترش این حركت هستیم و باید چنین رشد، پیشرفت و شكوفایى را مرهون زحمات خالصانه و صادقانه علامه طباطبایى(رحمه الله) و شاگرد برومندش و یار و همكارشان مرحوم شهید مطهرى بدانیم.
﴿ صفحه 152 ﴾
آرى این نهال خجسته و مبارك به دست چنین بزرگوارانى غرس شد و همواره ثمرات فراوان و پربارى به ارمغان آورد و امید داریم كه در آینده این هم استمرار یابد و حال كه به بركت نظام جمهورى اسلامى امكان فعالیت‌هاى فرهنگى در كنار تلاش‌هاى دیگر فراهم شده است، پژوهشگران پرمایه باید در این زمینه هم مانند سایر زمینه گام‌هاى جدّى‌ترى بردارند. ان‌شاء‌الله‌تعالى.(45)

پاورقی

1. اصول كافى، ج 1، كتاب فضل العلم، باب 2، حدیث دوم.
2. توبه (9)، 108.
3. اشاره دارد به آیه: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى (شورى(42)، 23).
4. قال رسول الله: إِنِّی تَارِكٌ فِیكُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللهِ وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا. (میرحامد حسین در كتاب عبقات‌الانوار این حدیث را با ذكر سند نقل كرده است).
5. دیدار آیت‌الله مصباح با دكتر اعوانى (2 بهمن 1382).
6. جرعه‌هاى جانبخش (اقتباس از فصل هفتم).
7. كتاب سنن النبى مجموعه‌اى است از روایات سنن كه حاوى روش‌هاى عملى حضرت نبى اكرم(صلى الله علیه وآله) و اعمالى كه آن وجود بابركت در مسیر زندگى بدان‌ها مداومت فرموده و عنایت داشته ضبط نموده است، بخشى از معروف‌ترین این احادیث را علامه طباطبایى در حدود سال 1350 ه‌.‌ق گردآورى نمود و سپس آقاى محمدهادى فقهى با كوششى چند ساله بقایاى این احادیث را به عنوان ملحقات استخراج و به اصل كتاب ضم نمود و براى آن‌كه این اثر قابل استفاده براى عموم مردم باشد با حفظِ اصل عربى روایات، آن را به فارسى ترجمه كرد و در اختیار علاقه‌مندان قرار داد. اخیراً نیز مترجم، محقق و ویراستار معاصر آقاى حسین استاد ولى به ترجمه این كتاب اقدام نموده كه زیور طبع آراسته شده است. (گلى زواره)
8. فاطر (35)، 43.
9. هانرى كُربَن در چهارم آوریل 1903 م در پاریس به دنیا آمد، او كه دانش‌آموخته و نیز مُدرّس دانشگاه سوربن بود به تحقیقات در عرفان شیعى روى آورد و در سال‌هاى 1337 و 1338 با علامه طباطبایى مصاحبه‌هایى در باره عقاید و تعالیم و تاریخ تشیع به عمل آورد، این گفتگو با حضور تنى چند از اندیشمندان در دركه در شمال تهران صورت مى‌گرفت
10. فاطر (35)، 43.
11. دیدار دكتر اعوانى با آیت‌الله مصباح، 2 بهمن 1382.
12. علامه طباطبایى فرزند سید محمد قاضى در ذیحجه 1321 ه‌.‌ق (1281 ه‌.‌ش) در شادآباد تبریز دیده به جهان گشود، در پنج سالگى مادر و در نُه سالگى پدر را از دست داد.
13. یعنى به فرمان خداوند (این درخت) هر زمان میوه خود را مى‌دهد (ابراهیم(14)، 25).
14. هانرى كربن معمولا اوایل شهریور ماه به ایران مى‌آمد و اوایل دى ماه به فرانسه بازمى‌گشت، دیدارش با علامه طباطبایى در باغى در تهران صورت مى‌گرفت، گفتگوى وى با این مفسّر اگرچه دوبه‌دو بود ولى تنى چند از دانشگاهیان براى انتقال مفاهیم و احیاناً ترجمه مطالب حضور داشتند. كربن به فرانسه سخن مى‌گفت و سؤالاتش را به همین زبان مطرح مى‌كرد كه به فارسى ترجمه مى‌شد و علامه هم به فارسى پاسخ مى‌داد و نوعى ترجمه دوسویه در كار بود، كه آن را سید حسین نصر انجام مى‌داد و در غیاب او این كار به عهده دكتر داریوش شایگان بود.
15. به نقل از مقاله استاد علامه آیت‌الله مصباح تحت عنوان «پیرامون شخصیت استاد علامه طباطبایى»، مندرج در یادنامه علامه طباطبایى.
16. ابراهیم(14)، 24.
17. آیت‌الله على قدوسى پنجم رجب 1345 ه‌.‌ق / 12 مرداد 1306 در نهاوند دیده به جهان گشود. پدرش آخوند ملاّاحمد مرجع تقلید این دیار و نواحى اطراف بود.
18. مرتضى مطهرى 12 جمادى الاول 1338 ه‌.‌ق / 13 بهمن 1298 در فریمان به دنیا آمد. پدرش شیخ محمدحسین مطهرى از نظر زُهد و تقوا ممتاز بود، مرتضى مقدمات را نزد وى آموخت و در دوازده سالگى به مشهد رفت و برخى علوم اسلامى را در حوزه این شهر آموخت. پس از چهار سال به قم رفت و در مدرسه فیضیه سكونت اختیار كرد و سطح را نزد شهید صدوقى، مرعشى نجفى و محقق داماد فراگرفت.
19. محمدهادى میلانى در شامگاه محرم 1313 ه‌.‌ق در نجف دیده به جهان گشود. او پس از فراگیرى علوم مقدماتى، دروس سطح را نزد شیخ ابراهیم سالیانى، آقا سید جعفر اردبیلى، حاج شیخ میرزا على ایروانى، آقا شیخ غلامعلى قمى و شیخ ابوالقاسم مامقاتى (دائى‌اش) تكمیل كرد و دروس خارج فقه و اصول را از محضر آیات عظام سید ابوالحسن اصفهانى، میرزا محمدحسین نائینى و آقا ضیاءالدین عراقى بهره برد و به درجه اجتهاد نائل گردید. در علوم عقلى و تفسیر نیز مهارت‌هایى بدست آورد و در این زمینه‌ها حوزه درسى آیات محترم شیخ محمدحسین اصفهانى و شیخ محمدجواد بلاغى را مغتنم شمرد. او بعدها با علامه طباطبایى مباحثه و مناظره داشت.
20. برگرفته از سخنرانى آیت‌الله مصباح در حوزه علمیه امام خمینى(رحمه الله) ارومیه، 22 آبان 1379 و نیز مأخوذ از بیانات ایشان در مراسم افتتاحیه سال 1380 ـ 1379، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(رحمه الله).
21. این كتاب حاوى مقالاتى است كه توسط علامه طباطبایى، سید ابوالفضل موسوى مجتهد زنجانى، مرتضى مطهرى، دكتر بهشتى، آیت‌الله سید محمود طالقانى و سید مرتضى جزایرى، به نگارش درآمده و شركت انتشار در سال 1341 ش به طبع آن اقدام نموده است.
22. یادنامه علامه طباطبایى، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى (1362)، مقاله نقش علامه طباطبایى در معارف اسلامى، ص 205ـ187.
23. بیانات آیت‌الله مصباح در حوزه علمیه شهر بابل (لزوم آینده‌نگرى در حوزه‌ها)، 28 خرداد 1376.
24. آیة‌الله حسن صدر (1345ـ1272 ه‌.‌ق) كه از مشاهد برجسته جهان تشیع به شمار مى‌رود و از سال 1338 ه‌.‌ق تا زمان رحلت مرجعیت شیعیان را عهده‌دار بود، كتابى تحت عنوان «تأسیس الشیعة لعلوم الاسلامى» نگاشت كه در ایران هم به فارسى ترجمه شده است.
25. محمد بن حسن طوسى معروف به شیخ الطائفه (460 ـ 385 ه‌.‌ق) تفسیر تبیان را نگاشت كه نخستین تفسیر جامع و فراگیر شیعى است و به بحث‌هاى علوم قرآنى و تفسیرى به طور اجتهادى و تفسیرى مى‌پردازد. این تفسیر به زبان عربى و در ده جلد منتشر شده است. روش شیخ در این تفسیر در كنار تبیین و توضیح معانى آیات، عرضه اقوال گوناگون عقیدتى و كلامى است. وى توجّهى خاص به مباحث لغوى و اشتقاق كلمات و قرائت آیات دارد. قصص و تاریخ امّت‌هاى پیشین را نقل و ارزیابى مى‌كند و آن چه به نظرش ضعیف است رد مى‌نماید. این تفسیر در قرن ششم هجرى توسط ابن ادریس (متوفى 598) تلخیص گردید. تبیان نخست در سال‌هاى 1365 ـ 1360 ه‌.‌ق در دو مجلّد رحلى زیر نظر حاج میرزا على آقا شیرازى و حاج آقا رحیم ارباب اصفهانى تصحیح و چاپ گردید. سپس در نجف اشرف بین سال‌هاى 1376 تا 1383 ه‌.‌ق با مقدمه مفصّل شیخ آقا بزرگ تهرانى در ده جلد منتشر شد. هم‌اكنون چند مركز تحقیقاتى در قم مشغول تحقیق و تصحیح آن هستند و برخى مجلدات آن نیز با این اصلاحات و تعلیقات چاپ شده است. (گلى‌زواره)
26. فیض كاشانى متوفى به سال 1091 ه‌.‌ق نخست تفسیر صافى را نگاشت كه آن را تلخیص كرد و «الاصفى» نامید و سپس برگزیده مطالب تفسیر الاصفى را در كتابى تحت عنوان «مصفى» نگاشت.
27. عارف و حكیم نامدار میرزا جهانگیرخان قشقایى فرزند محمدعلى ایلخانى در سال 1243 ه‌.‌ق متولد گردید. از دوران كودكى، جوانى و كیفیت زندگى وى تا چهل سالگى اطلاع چندانى در دست نمى‌باشد. در یكى از تابستان‌ها كه ایل قشقایى به ییلاق سمیرم آمده بود وى براى فروش فراورده‌هاى دامى و خرید مایحتاج خویش و عائله، به اصفهان رفت، در آن شهر پس از انجام كارهاى ضرورى براى تعمیر تار شكسته‌اى نزد استادى تارساز مى‌رود.
اما این استاد پس از ملاقات به وى مى‌گوید: حق این است كه پى كار بهترى بروى و دانش‌اندوزى كنى. این سخنان كه از دل برمى‌آید بر جانش مى‌نشیند و چنان شور و هیجانى در وجودش پدید مى‌آورد كه ترك ایل خود را مى‌نماید و در مدرسه صدر اصفهان به تحصیل مى‌پردازد و رفته رفته و با طى نمودن مدارج علمى خود از اساتید مسلّم و مشهور اصفهان در حكمت و عرفان مى‌گردد و ده‌ها دانشور و شخصیت پرآوازه علمى همچون شهید مدرس، حسنعلى نخودكى اصفهانى، آیت‌الله بروجردى و محمدحسین فاضل تونى از محضرش استفاده مى‌كنند.
جهانگیرخان در تقوا و وارستگى و عرفان عملى زبانزد خاص و عام بود و همیشه با قبایى ساده و زیرجامه‌اى گشاد وكلاه قشقایى به‌سر مى‌برد. وى سرانجام در 1328ه‌.ق درگذشت و پیكرش در تخت فولاد اصفهان دفن گردید. (شهید مدرس، ماه مجلس، ص 32ـ33)
28. طنطاوى منسوب به طنطا است كه شهرى در شمال مصر مى‌باشد، او در سال 1287 ه‌.‌ق به دنیا آمد و در 1358 ه‌.‌ق فوت نمود.
29. تفسیر «الدر المنثور فى تفسیر المأثور» از تألیفات جلال‌الدین سیوطى (متوفاى 911 ه‌.‌ق) است. وى قبل از نگارش این اثر كتابى تحت عنوان «ترجمان القرآن» تألیف كرد مشتمل بر تفاسیر رسول اكرم(صلى الله علیه وآله) از آیات قرآن كریم كه بیش از ده هزار حدیث مرفوع و موقوف را با ذكر سند در خود جاى داده بود. امّا در نهایت به این نتیجه رسید كه امكان دارد مطالعه این كتاب ملال‌آور باشد. از این روى آن را مختصر نمود و سندها را حذف كرد و نام این مختصر را الدر المنثور نامید كه كاملا روایى است.
30. برگرفته از بیانات آیت‌الله مصباح در جمع طلاب مدرسه انوار الرسول (25/2/1382) و نیز سخنرانى ایشان در دارالقرآن زنجان (27/2/1381).
31. بر گرفته از مصاحبه استاد علامه آیت‌الله مصباح یزدى با روزنامه جمهورى اسلامى.
32. عارف معروف آیت‌الله سید على قاضى در سال 1285 ه‌.‌ق دیده به جهان گشود، میرزا موسى تبریزى، پدر گرامیش سید حسین قاضى، میرزا محمد على قراچه داغى و میرزا محمد على تبریزى از استادان وى در ایران هستند، وى در نجف اشرف محضر آخوند خراسانى، میرزا حسین تهرانى، علامه مامقانى و سید محمدكاظم یزدى را درك كرد و حوزه معنوى شیخ محمد بهایى و سید احمد كربلایى را مغتنم شمرد، علاوه بر علامه، شهید دستغیب، آیت‌الله بهجت، محمدتقى آملى، على‌اكبر مرندى و‌... از شاگردان اویند، وى در سال 1366 ه‌.‌ق رحلت نمود.
33. اسراء (17)، 78.
34. سخنرانى و پاسخ به سؤالات استاد مصباح در جمع طلّاب علوم دینى دامغان در حوزه علمیّه این شهر (16/8/1378).
35. كشور اندونزى به عنوان بزرگ‌ترین سرزمین مجمع‌الجزایرى جهان در آسیاى جنوب شرقى و در آبهاى اقیانوس هند قرار دارد، از 13600 جزیره آن 6000 جزیره مسكونى‌اند.
36. علامه طباطبایى در مبارزات سیاسى علماى بزرگ حوزه علمیه قم بر علیه استبداد رژیم پهلوى شركت داشت و طى سال‌هاى 1341 و 1342 شمسى در نشست‌هایى كه توسط فضلاى قم برگزار مى‌شد حضور مى‌یافت و با بیان و قلم، تنفّر خود را از ظلم و تجاوز و بى‌عدالتى اعلام مى‌كرد.
37. این دو اثر كه به زبان عربى نوشته شده، در سال‌هاى اخیر به فارسى ترجمه شده و شروحى نیز بر آنها، نگاشته شده است، همچنین دو كتاب یاد شده هم در حوزه و هم در دانشگاه تدریس مى‌شود.
38. مائده (5)، 54.
39. احزاب (33)، 39.
40. برگرفته از سخنان آیت‌الله مصباح در جمع مردم همدان (13 مهر 1379) و نیز بیانات ایشان در جمع اساتید طرح ولایت (13 خرداد 1382)، همچنین بحث‌هاى استاد مصباح در دیدار با دكتر غلامرضا اعوانى (2 بهمن 1382).
41. طه(20)، 5.
42. گفتگو با استاد آیت‌الله مصباح یزدى، آینه عرفان، ویژه دهمین سالگرد رحلت علامه طباطبایى كه در آبان سال 1370 توسط روزنامه جمهورى اسلامى منتشر شده است.
43. تقى ارانى فرزند ابوالفتح در سال 1281 ه‌.‌ش در تبریز به دنیا آمد و در سال 1318 ه‌.‌ش مُرد او از نخستین مروّجان تفكر مادى و ماركسیسم طرفدار شوروى در ایران بود و بنیان‌گذار فكرى حزب توده مى‌باشد. در سال 1312 ه‌.‌ش وى در ایران روزنامه «دنیا» را منتشر كرد كه نخستین نشریه‌اى بود كه به بحث درباره اصول مسلك ماركس مى‌پرداخت.
44. اندلس سرزمینى است در جنوب غربى اروپا شامل اسپانیا و پرتغال كنونى كه در سال 92 هجرى توسط مسلمانان فتح گردید و مسلمین مدت 8 قرن بر آن حكومت كردند.
45. سخنرانى آیت‌الله مصباح در تاریخ 21 / 2 / 1366 در معرفى كتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم.