تماشای فرزانگی و فروزندگی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: غلامرضا گلی زواره

دوراندیشى

مرحوم علامه طباطبایى(رحمه الله) رهنمودهایى به ما دادند كه الآن ارزش آنها را درك مى‌كنیم، یك مقدارى تدبیرها و تلاش‌هاى ایشان شنا كردن برخلاف جهت آب بود، مشكلات و خطراتى در بر داشت، آینده‌هاى دور را به درستى مى‌دید و در مقابل امواج شكوك و شبهات، جواب‌هاى حاضرى ارائه مى‌داد.
برخى بركاتى كه اكنون متوجه جامعه است محصول دوراندیشى‌هاى آن حكیم و مفسّر عالیقدر مى‌باشد. یك بار دانشجویان پیشنهاد دادند كه یك جلسه تفسیرى برایشان در تهران قرار دهم. اگر مى‌خواستم دعوت آنان را اجابت كنم باید روز سه‌شنبه از قم به تهران بروم، شب آن‌جا جلسه را برگزار كنم و روز بعد به قم برگردم.
رفتم خدمت علامه و عرض كردم برخى افرادى كه شما آن‌ها را مى‌شناسید چنین طرحى دارند و اگر بخواهم تقاضاى آنان را عملى سازم باید میان هفته بروم كه در این صورت درسم تعطیل مى‌شود و عقب مى‌افتم، با این وجود هرگونه شما امر بفرمایید اجرا مى‌نمایم.
﴿ صفحه 59 ﴾
فرمود: «آینده كشور در دست این افراد است، اگر امروز با اسلام و موازین این آیین آشنا گردند قطعاً فردا از چنین دینى حمایت مى‌كنند، شما حتماً بپذیرید و مضایقه ننمایید».
بنده به دستور ایشان یك روز درسم را تعطیل مى‌كردم و در تهران جلسات تفسیر قرآن را برگزار مى‌نمودم. در آن محفل عزیزان دانشگاهى حضور بهم مى‌رسانیدند كه هم‌اكنون اكثرشان از افراد برجسته و تأثیرگذار نظامند. اگرچه علامه به نسل‌هاى گذشته تعلق داشت ولى نسل نوخاسته را مى‌دید. شاید اگر با كسان دیگرى مشورت مى‌كردم مى‌گفتند آقا درست نیست درس خود را تعطیل كنید ولى او این امور را خوب درك مى‌كرد، البته اجازه نمى‌داد كار درس به هیچ بهانه‌اى عقب بیفتد. یك‌بار راجع به برنامه‌هاى اخلاقى از ایشان سؤال كردم و عرض نمودم بعضى از این برنامه‌هاى عبادى و اخلاقى امكان دارد به امور درسى و آموزشى لطمه بزند، اجازه دهید یك درسم را كم كنم، فرمود كارى نكنید كه اینها مزاحم درس شوند، برنامه‌هاى عبادى در جاى خودش لازم است و ضرورت دارد انجام گیرند، درس هم باید خوانده شود.
آرى او چنین نگرش‌هایى داشت و شاگردانش چون شهید مطهرى و شهید دكتر بهشتى هم آینده‌نگر بودند، امروز هم ما باید این روش علامه را در برنامه‌ریزى‌ها بكار ببندیم و مشخص كنیم در دو یا سه دهه آینده مردان میدان فرهنگى و علمى چه كسانى هستند و لازم است براى تربیت چنین نسل‌هایى بررسى‌هاى دقیق و همه‌جانبه و كارگشایى داشته باشیم.(23)
﴿ صفحه 60 ﴾
﴿ صفحه 61 ﴾

فصل سوم: مفسّر گرانمایه

﴿ صفحه 62 ﴾
﴿ صفحه 63 ﴾

علماى شیعه و تفسیر قرآن

همانطور كه از بررسى‌هاى آثار علماى شیعه در زمینه تفسیر قرآن و علوم قرآنى برمى‌آید و از تاریخ تشیع مستفاد مى‌گردد و بزرگانى چون آیت‌الله سید حسن صدر(رحمه الله)(24) در مقام اثبات آن برآمده‌اند شیعه در این علم یعنى تفسیر پیشگام بوده و بزرگان این مذهب از همان صدر اسلام اهتمام به فراگیرى معارف قرآنى داشته‌اند و تفسیرهایى از قرون اوّلیه به قلم مفسّران شیعه، غیر از آنچه مفقود شده، در دسترس است از جمله تفسیر فُرات كوفى، تفسیر على بن ابراهیم قمى، تفسیر عیاشى، تفسیر منسوب به امام حسن عسكرى(علیه السلام)، كه البته این اثر از امام نیست ولى روایات زیادى در آن وجود دارد كه از امام یازدهم نقل شده است، این آثار نشان مى‌دهد كه شیعه از همان آغاز نسبت به مسایل قرآنى اهتمام مىورزیده است و تألیفاتى در این زمینه نوشته كه همچون سایر آثار در علوم اسلامى كه در آن عصر به نگارش درمى‌آمد، بیشتر شكل جمع‌آورى داشت و
﴿ صفحه 64 ﴾
مجموعه‌اى از روایات را تشكیل مى‌داد كه از اهل‌بیت(علیهم السلام) نقل مى‌نمودند كه البته سلیقه‌هاى افراد در این تدوین دخالت داشت.
ولى از زمان شیخ طوسى كه تحولى در فقه شیعه پدید آمد و مُقارن با تحولاتى در سایر علوم بود و با بهره‌گیرى از روایات و برخى كتب مُعتبر تفسیر جامع و پرمحتوایى كه قرآن را از دیدگاه ادبى، فقهى و كلامى مورد بررسى قرار داد، به رشته تألیف درآمد كه «تفسیر تبیان»(25) نام دارد. البته قبل از آن هم كتاب‌هایى در متشابهاتِ مجازات قرآن نوشته مى‌شد از جمله كتاب «متشابهات القرآن» سید رضى است ولى تفسیر جامعى قبل از نگارش تبیان نداریم.
از آن ایام به بعد در كنار رواج فقه به صورت مبسوط و استدلالى و توأم با دقت‌هاى عالمانه و فقیهانه، مشابه این تلاش در تفسیر هم متداول گردید و مفسّران بزرگى را مشاهده مى‌كنیم كه كتاب‌هایى در این زمینه
﴿ صفحه 65 ﴾
نوشته‌اند كه به لحاظ حجم و سبك یا از دیدگاههاى دیگر چند نوع تفسیر نگاشته‌اند مانند طبرسى كه در كنار تفسیر مجمع‌البیان، جوامع‌الجامع را هم تألیف كرد، برخى دیگر در سه سطح، از لحاظ حجم، به نگارش تفسیر روى آورده‌اند: مختصر، متوسط و مفصل.(26)
در هر حال به موازات رشد و گسترش دانش فقه و اصول در میان شیعیان، علم تفسیر هم مورد توجه قرار گرفت و آثارى در این عرصه، عرضه گردید كه مایه مباهات شیعه است.