50 درس اصول عقاید برای جوانان

نویسنده : آیت الله مکارم شیرازی

درس ششم: دومین راه براى خداشناسى

درس ششم: دومین راه براى خداشناسى
راهى از برون
با یك نگاه ساده به جهانى كه در آن زندگى مى كنیم به این حقیقت مى رسیم كه جهان هستى درهم و برهم نیست، بلكه تمام پدیده ها بر خط سیر معینى در حركتند و دستگاه هاى جهان همچون لشكر انبوهى هستند كه به واحدهاى منظم تقسیم شده و به سوى مقصد معینى در حركتند.
نكات ذیل مى تواند هر ابهامى را در این زمینه برطرف سازد:
1- براى پدید آمدن و باقى ماندن هر موجود زنده اى باید یك سلسله قوانین و شرائط خاص دست به دست هم بدهند مثلا براى پدید آمدن یك درخت: زمین، آب و هواى مناسب و حرارت معین لازم است كه دانه را بكاریم و خوب تغذیه و تنفس كند، سبز شود و رشد نماید.
در غیر این شرائط رشد آن ممكن نیست، انتخاب این شرائط و فراهم كردن این مقدمات نیاز به عقل و علم و دانش دارد.
* * *
2- هر موجودى اثرى مخصوص به خود دارد، آب و آتش هر كدام اثرى مخصوص به خود دارند كه از آنها جدا نمى شود و همواره از قانون ثابتى پیروى مى كنند.
* * *
3- تمام اعضاى موجودات زنده با یكدیگر همكارى دارند، به عنوان نمونه همین بدن انسان كه خود عالمى است، در وقت عمل تمام اعضایش خود آگاه و ناخودآگاه با هماهنگى خاصّى كار مى كنند، مثلا اگر خطرى پیش آید همگى براى دفاع بسیج مى شوند، این ارتباط و همكارى نزدیك، نشانه دیگرى از نظم در جهان هستى است.
* * *
4- یك نگاه به صحنه جهان آشكار مى سازد كه نه تنها اعضا و پیكر یك موجود زنده بلكه تمام موجودات مختلف جهان نیز هماهنگى مخصوصى با هم دارند، مثلا براى پرورش موجودات زنده آفتاب مى تابد، ابر مى بارد، نسیم مىوزد، و زمین و منابع زمینى نیز كمك مى كنند، این ها نشانه وجود یك نظام معیّن در عالم هستى است.
رابطه «نظم» و «عقل»
زیرا انسان هر كجا نظم و حساب و قوانین ثابتى دید مى داند كه در كنار آن مبدأ علم و قدرتى را باید جستوجو كند، و در این درك وجدانى خود نیاز چندانى به استدلال نمى بیند.
او مى داند هرگز یك آدم نابینا و بى سواد نمى تواند با ماشین تایپ یك انشاءِ خوب، یا یك مقاله اجتماعى و انتقادى بنویسد; و هرگز یك كودك دوساله نمى تواند با گردش دادن نامنظم قلم روى كاغذ، تابلوى زیبا و پرارزشى به وجود آورد; بلكه اگر ما یك انشاء خوب یا مقاله با ارزشى را دیدیم مى دانیم آدم با سواد و با عقل و هوشى آن را به وجود آورده، و یا اگر در یكى از موزه ها تابلوى بسیار زیبا و جالبى را مشاهده كردیم شك نخواهیم كرد كه دست نقّاش هنرمند و چیره دستى در اینجاد آن به كار رفته; اگر چه هرگز آن نویسنده و نقّاش هنرمند را ندیده باشیم.
بنابراین هرجا دستگاه منظمى است در كنار آن هم عقل و هوشى وجود دارد و هر قدر آن دستگاه بزرگ تر، دقیق تر و جالب تر باشد علم و عقلى كه آن را ایجاد كرده است به همان نسبت بزرگ تر خواهد بود.
گاهى براى اثبات این موضوع كه هر دستگاه منظم نیاز به مبدأ عقل و دانش دارد از «حساب احتمالات» كه در ریاضیات عالى از آن بحث شده كمك گرفته مى شود و از این راه اثبات مى كنند كه مثلا یك فرد بى سواد اگر بخواهد به وسیله ماشین تایپ، با فشار دادن روى دكمه هاى ماشین; از روى تصادف، یك مقاله یا یك قطعه شعر را تایپ كند، مطابق حساب احتمالات میلیاردها سال طول مى كشد كه حتى عمر كره زمین براى آن كافى نیست (براى توضیح بیشتر به كتاب آفریدگار جهان یا كتاب در جستوجوى خدا مراجعه نمایید)
قرآن مجید مى گوید:
(سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ);(7)
ما نشانه هاى خود را در نظام آفرینش، در سراسر جهان در درون وجود خود انسان ها به آنها نشان مى دهیم تا بدانند او بر حق است، آیا براى اثبات وجود او همین كافى نیست كه او عالم به اسرار همه چیز است».
* * *
فكر كنید و پاسخ دهید
1- چند مثال (غیر از آنچه در درس گفته شد) براى دستگاه هاى صنعتى كه از مشاهده آنها پى به وجود یك سازنده عالم و آگاه مى بریم بزنید.
2- فرق میان «آفاق» و «انفس» چیست؟ مثال هایى از نشانه هاى خدا در آفاق و در انفس بیان كنید.

درس هفتم: نمونه هایى از نظام آفرینش

درس هفتم: نمونه هایى از نظام آفرینش
در سراسر جهان هستى «نظم» و «هدف» و «نقشه» آشكارا دیده مى شود، اكنون توجّه كنید نمونه هایى از آن را مورد بررسى قرار مى دهیم:
در اینجا ما چند نمونه بزرگ و كوچك را براى شما جمع آورى كرده ایم.
خوشبختانه امروز با پیشرفتِ علوم طبیعى و كشف اسرار و شگفتى هاى جهان طبیعت و ریزه كارى هاى ساختمان وجود انسان و حیوان و گیاه و ساختمان حیرت انگیز یك سلّول و یك اتم و نظام شگفت انگیز عالم ستارگان، درهاى خداشناسى به روى ما گشوده شده است، به طورى كه به جرأت مى توان گفت تمام كتاب هاى علوم طبیعى كتاب هاى توحید و خداشناسى است، كه به ما درس عظمت پروردگار را مى دهند; زیرا این كتاب ها، پرده از روى نظام جالب موجودات این جهان برمى دارد; و نشان مى دهد كه آفریدگار این جهان چه اندازه عالم و قادر است.
* * *
1- مركز فرماندهى كشور تن
درون جمجمه ما را ماده خاكسترى رنگى پر كرده كه آن را مغز مى نامیم، و این مغز،مهم ترین و دقیق ترین دستگاه بدن ما را تشكیل مى دهد، زیرا كار آن فرماندهى تمام قواى بدن و اداره امور تمام دستگاه هاى جسم ما است.
براى پى بردن به اهمیّت این مركز بزرگ بد نیست قبلا این خبر را براى شما نقل كنیم:
در جرائد نوشته بودند یك جوان دانشجوى شیرازى، در خوزستان دچار یك حادثه رانندگى شد و ضربه اى به مغز او وارد گشت ولى ظاهراً عیبى در وجود او حاصل نشد، تمام اعضاى او سالم بودند، امّا با نهایت تعجب تمام گذشته زندگى خود را فراموش كرد فكر او به خوبى كار مى كرد، مطالب را مى فهمید، امّا اگر پدر یا مادر خود را مى دید نمى شناخت. و هنگامى كه به او مى گفتند، این مادر تو است، تعجّب مى كرد او را به خانه اصلیش در شیراز بردند; و كارهاى دستى او را كه بر دیوار اطاق نصب بود به او نشان دادند ولى با تعجّب به همه آنها نگاه مى كرد و مى گفت این نخستین بارى است كه من اینها را مى بینم.
معلوم شد در این ضربه مغزى قسمتى از سلّول هایى كه در حقیقت سیم اتّصال میان فكر و مخزن حافظه او است، از كار افتاده و مانند پریدن فیوز برق كه باعث قطع برق و تاریكى مى شود بخش مهمّى از خاطرات گذشته او در تاریكى فراموشى فرو رفته است.
شاید نقطه اى كه از كار افتاده به اندازه یك سر سنجاق بیشتر از مغز او نبوده باشد ولى چقدر اثر در زندگى او گذارده است و از این جا روشن مى شود كه دستگاه مغز ما چه دستگاه پیچیده و پر اهمیّتى است.
مغز و سلسله اعصاب از دو بخش ممتاز تشكیل مى شود:
1- بخش سلسله اعصاب ارادى كه تمام حركات اختیارى بدن ما مانند راه رفتن، نگاه كردن، حرف زدن و... از آن سرچشمه مى گیرد.
2- اعصاب غیر ارادى كه حركات قلب و معده و مانند این دستگاه ها را اداره و رهبرى مى كند و از كار افتادن یك گوشه از این بخش مغز كافى است كه قلب یا دستگاه دیگرى را از كار بیندازد.
* * *
یكى از عجیب ترین بخش هاى مغز
«مخ» مركز هوش، اراده، شعور و حافظه است و خلاصه یكى از حسّاس ترین بخش هاى مغز مى باشد و بسیارى از عكس العمل هاى روحى، همچون خشم و ترس و امثال آن مربوط به آن است.
اگر مخ جانورى را بردارند ولى اعصابش سالم باشد، زنده مى ماند امّا فهم و شعور را بكلى از دست مى دهد، مخ كبوترى را برداشتند، تا مدتى زنده بود امّا دانه كه جلوى او مى ریختند، تشخیص نمى داد و با این كه گرسنه بود نمى خورد و اگر به پروازش درمى آوردند آن قدر مى پرید تا به مانعى برخورد كند و بیفتد.
* * *
بخش شگفت انگیز دیگر مغز حافظه است
آیا هیچ فكر كرده اید این قوّه حافظه چقدر شگفت انگیز است؟ و اگر یك ساعت حافظه از ما گرفته شود به چه سرنوشت غم انگیزى گرفتار خواهیم شد؟!
مركز حافظه كه بخش كوچكى از مغز ما را تشكیل مى دهد خاطرات تمام دوران عمر را با همه خصوصیاتش بایگانى كرده، هر شخصى كه با ما ارتباط داشته است; خصوصیاتش را از نظر اندازه، شكل، رنگ، لباس، اخلاق و روحیات، همه را در بایگانى خود، نگهدارى كرده، و براى هر یك پرونده مخصوصى تشكیل داده است. لذا بمجرد این كه با آن شخص روبه رو مى شویم; فكر ما از لابه لاى آن همه پرونده ها پرونده او را بیرون كشیده و یك مطالعه فورى روى تمام آن مى كند; سپس به ما دستور مى دهد كه چه عكس العملى در برابر او نشان دهیم.
اگر دوست است احترام و اگر دشمن است ابراز تنفر نماییم; امّا تمام این كارها به قدرى با سرعت انجام مى گیرد كه تقریباً هیچ فاصله زمانى احساس نمى شود.
شگفتى این مسئله وقتى آشكارتر مى شود كه بخواهیم آنچه را در حافظه خود نگهدارى كرده ایم; روى كاغذ به وسیله تصویرها و یا روى نوار، ضبط كنیم، بدون شك اوراق و نوارهاى زیادى را تشكیل مى دهد كه مى تواند یك انبار بزرگ را پر كند; و عجیب تر این كه براى بیرون كشیدن یك تصویر یا یك نوار از میان آنها عده زیادى مأمور و بایگان لازم است، ولى حافظه ما همه این كارها را به سادگى و به سرعت انجام مى دهد.
* * *
طبیعت بى شعور چگونه شعور مى آفریند؟
درباره شگفتى هاى مغز آدمى كتاب هاى زیادى نوشته شده است كه قسمتى از آن را مى توان در كتاب هاى دبیرستانى و دانشگاهى مشاهده كرد، آیا مى توان باور كرد، این دستگاه فوق العاده ظریف و دقیق و پیچیده و اسرارآمیز ساخته طبیعت بى شعور باشد؟ شگفت آورتر از این چیزى نیست كه طبیعت بى عقل را خالق عقل بدانیم!
قرآن مجید مى گوید:
(.قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَیُّهَا الْمُرْسَلُونَ);(8)
«در وجود خود شما نشانه هاى بزرگى از قدرت و عظمت خدا است، آیا نمى بینید؟»
* * *
فكر كنید و پاسخ دهید
1- آیا درباره شگفتى هاى مغز انسان مطالب دیگرى به خاطر دارید؟
2- خداوند براى حفظ مغز انسان در برابر حوادث گوناگون چه تدبیرهایى به كار برده است؟

درس هشتم: یك دنیا شگفتى در یك پرنده كوچك

درس هشتم: یك دنیا شگفتى در یك پرنده كوچك
در این درس مى خواهیم از كشور بزرگ تن خود كه هنوز یك كوچه از هفت شهر آن را نگشته ایم بیرون آییم و در هر گوشه و كنار به سرعت سرى بزنیم و نمونه هایى از نظام شگفت انگیز موجودات برداریم:
نگاهى به آسمان تیره شب مى دوزیم یك پرنده استثنایى را در لابه لاى پرده هاى ظلمت همچون شبح اسرارآمیزى مى بینیم كه با شجاعت تمام به هر سو براى پیدا كردن طعمه خویش در پرواز است.
این پرنده همان «شب پره یا خفاش» است كه همه چیزش عجیب است امّا پروازش در دل تاریكى شب از همه عجیب تر.
حركت سریع خفاش در تاریكى شب بدون برخورد به مانع، به قدرى شگفت انگیز است كه هر قدر درباره آن مطالعه شود اسرار تازه اى از این پرنده اسرارآمیز به دست مى آید.
این پرنده در میان تاریكى با همان سرعت و شجاعتى حركت مى كند كه كبوتر تند پرواز در دل آفتاب و مسلماً اگر وسیله اى براى اطلاع از وجود موانع نداشت خیلى دست به عصا حركت مى كرد.
اگر او را در تونلى تاریك و باریك و پر پیچ و خم كه آن را به دوده آغشته باشند رها سازند از تمام پیچ و خم ها مى گذرد بدون این كه حتى یك بار به دیوار تونل برخورد كند و ذره اى دوده روى بال او بنشیند. این وضع عجیب خفاش معلول خاصیّتى در وجود او است شبیه خاصیّتِ رادار.
در این جا باید كمى با دستگاه رادار آشنا شویم تا به وضع آن در وجود كوچك خفاش پى ببریم.
در فیزیك در بحثِ صوت سخنى درباره امواج ماوراءِ صوت است این امواج همان امواجى هستند كه تناوب و طول آنها به قدرى زیاد است كه گوش انسان قادر به درك آنها نیست و به همین جهت آنها را ماوراءِ صوت مى نامند.
هنگامى كه چنین امواجى را به وسیله یك مبدأ فرستنده قوى ایجاد كنند، این امواج همه جا پیش مى روند ولى همین كه در یك نقطه از فضا به مانعى (مانند هواپیماى دشمن یا هر مانع دیگر) برخورد كند مانند توپى كه به دیوار بخورد باز مى گردند درست مانند صدایى كه ما در برابر یك كوه و یا یك دیوار بلند مى دهیم و از مقدار فاصله زمانى بازگشت این امواج مى توان فاصله آن مانع را دقیقاً اندازه گیرى كرد.
بسیارى از هواپیماها و كشتى ها به وسیله دستگاه رادار هدایت مى شوند و به هر مقصدى بخواهند مى روند و نیز براى پیدا كردن هواپیماها و كشتى هاى دشمن از رادار استفاده مى كنند.
دانشمندان مى گویند در وجود این پرنده كوچك دستگاهى شبیه رادار وجود دارد، به این نشان كه اگر آن را در اطاقى به پرواز در آوریم و در همان لحظه میكروفونى كه امواج ماوراءِ صوت را به امواج قابل شنیدن تبدیل مى كند، به كار اندازیم، همهمه گوشخراشى در اطاق به راه خواهد افتاد و در هر ثانیه 30 الى 60 مرتبه امواج ماوراء صوت از خفاش شنیده مى شود.
ولى این سؤال پیش مى آید كه این امواج به وسیله كدام عضو خفاش به وجود مى آید یعنى دستگاه فرستنده او كدام و دستگاه گیرنده او كدام است؟
دانشمندان در پاسخ این سؤال مى گویند: «این امواج به وسیله عضلات نیرومند حنجره خفاش ایجاد و از طریق سوراخ هاى بینى او بیرون فرستاده مى شود، و گوش بزرگ او دستگاه گیرنده امواجى است كه باز مى گردد».
بنابراین خفاش در سیر و سیاحت شبانه خود مدیون گوش هاى خود است و یك دانشمند روسى به نام «ژورین» با تجربیاتى ثابت كرده كه اگر گوش هاى خفاش را بردارند نمى تواند بدون برخورد به مانع در تاریكى پرواز كند. در حالى كه اگر چشم او را به كلّى بردارند حركت او با كمال مهارت انجام خواهد یافت; یعنى خفاش با گوش خود مى بیند! نه با چشم خود! و این چیز عجیبى است. (دقّت كنید)
اكنون بیندیشید این دو دستگاه عجیب و حیرت انگیز را چه كسى در این جثه كوچك و ناچیز این پرنده به وجود آورده و طرز استفاده از آنها را چگونه به او تعلیم داده است كه بتواند در پناه این وسیله مطمئن از
خطرات فراوانى كه در حركات شبانه اش در پیش روى او است مصون بماند؟... راستى چه كسى؟
آیا ممكن است طبیعت فاقد عقل و شعور چنین عملى را انجام دهد؟ و دستگاهى را كه دانشمندان بزرگ با هزینه هاى زیاد مى سازند به این سادگى در وجود او قرار دهد؟
شایسته ستایش آن آفریدگارى است كارد چنین دلاویز، نقشى ز ماء و طینى
امیرمؤمنان على(علیه السلام) در نهج البلاغه در ضمن خطبه مفصلى كه پیرامون آفرینش خفاش بیان كرده مى فرماید:
«لا تمتنع من المضى فیه لغسق دجنته... فسبحان البارء لكل شىء على غیر مثال(9);
و هرگز به خاطر شدت تاریكى از راه باز نمى ماند... پاك و منزه است خدایى كه بدون الگوى قبلى همه چیز را آفریده است».
فكر كنید و پاسخ دهید
1- درباره آفرینش شب پره چه اطلاعات جالب دیگرى دارید؟
2- آیا مى دانید بال هاى شب پره، و طرز بچه دار شدن او و حتى طرز خواب او با حیوانات دیگر فرق دارد یعنى یك پرنده كاملا استثنایى است؟