سیری در ساحل(بینش و منش حضرت امام خمینی(ره))

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: علی احمدی خواه

2. شناخت‌هاى عادىِ تغییرپذیر

دسته دیگر، دیدگاه‌هاى ظنى است كه مى‌تواند متأثر از زمینه‌ها و ساختارهاى فرهنگى ـ اجتماعى باشد و گاهى ممكن است علوم دیگر، در شكل‌گیرى آن‌ها
﴿ صفحه 192 ﴾
نقش داشته باشند. در این‌گونه معارف، چه بسا با تغییر پیش‌فرض‌ها و ساختارهاى خاص فرهنگى ـ اجتماعى، تغییراتى به وجود آید؛ چنان كه در معرفت‌هاى عادى، وضع به همین منوال است.
در علوم و معارف غیر دینى، كم نیستند آرایى كه بطلان آن‌ها ثابت شده است و یا احتمال تغییر در آن‌ها وجود دارد؛ مانند نظریه زمین مركزى و.... مگر در پزشكى در برخى مسائل، اختلاف نظر وجود ندارد؟ هنوز در طب در معالجه بسیارى از امراض، اختلاف آرا هست. در مواردى یك پزشك چیزى و پزشك دیگر چیز دیگرى تشخیص مى‌دهد؛ و یكى داروى خاصى و دیگرى داروى دیگر را تجویز مى‌كند؛ اما هیچ وقت براى این اختلاف‌ها، درِ دانشگاه‌ها، درمانگاه‌ها، مطب‌هاى پزشكان و داروخانه‌ها بسته نمى‌شود؛ براى این‌كه نتایج قطعى فراوانى هست؛ هرچند ممكن است گاهى یك پزشك، اشتباه بكند؛ چنانكه ممكن است یك نظریه خطا درآید.
در احكام جزئىِ فرعى دینى نیز، نمونه‌هایى از تبدل رأى و اختلاف در فتوا مشاهده مى‌شود؛ براى نمونه فقیهان سابق ‌از ظاهر مدارك فقهى‌ـ چنین استنباط مى‌كردند كه آب چاه، در اثر ملاقات با نجاست نجس مى‌شود و تطهیر آن با كشیدن مقدار معینى از آب آن چاه حاصل مى‌شود. نمونه دیگر، اختلاف برداشت فقیهان است در این‌كه در ركعت سوم و چهارم نماز، گفتن یك مرتبه «تسبیحات اربعه» كافى است یا سه مرتبه گفتن واجب است.
این‌گونه اختلاف‌هاى جزئى در برداشت از برخى مدارك فقهى، امرى ممكن است؛ ولى در مسلّمات اسلام، اختلافى وجود ندارد. آن‌جایى كه ‌در جزئیات‌ـ اختلاف فتوا هست، هر فقیهى فتوایش براى خودش حجت است و مقلدانش بر
﴿ صفحه 193 ﴾
اساس فتواى او عمل مى‌كنند. این مطلب، چیز تازه و جدیدى نیست. تولرانس، بیش از همه در بین فقهاى شیعه وجود داشته است. در زمان ما، مرحوم آیت‌الله العظمى بروجردى(رحمه الله) در صحن مطهر حرم حضرت معصومه(علیها السلام)بحث نماز جمعه را تدریس مى‌كرد و فتوایشان این بود كه نماز جمعه واجب نیست و جاى نماز ظهر را نمى‌گیرد. در همان زمان، مرحوم آیة‌الله سید‌محمدتقى خوانسارى(رحمه الله)در مدرسه فیضیه، همین موضوع را تدریس مى‌كرد و فتوایشان این بود كه نماز جمعه واجب عینى است و به جاى نماز ظهر كافى است.
در یك زمان، دو مرجع تقلید به فاصله صد متر ‌براى صدها مجتهد فاضلى كه در پاى كرسى درسشان حاضر بودند‌ـ درس خارج مى‌گفتند؛ مشكلى هم نبود، این فتوایش چنین و آن یكى فتوایش چنان است. چنین مسأله‌اى از قطعیات اسلام نیست و چون امام معصوم حاضر نیست، از یك سوى و منابع ما در طول تاریخ دستخوش مشكلات شده است، از سوى دیگر؛ در بسیارى از مسائل نمى‌شود فتواى قطعى داد و همین‌جاست كه بین صاحب‌نظران اختلاف نظر هست در این مورد باید تحمل داشته باشیم و به آراى صاحب‌نظران احترام بگذاریم؛ امّا نه به آراى از راه رسیده‌ها و مغالطه غیر متخصصان. كسانى كه بر اساس متد صحیح علمى، در محدوده تخصصشان اظهار نظر كنند ‌اگرچه خطا هم باشد‌ـ نظرشان محترم است؛ البته این هم در جایى كه جاى اجتهاد است؛ نه در قطعیات و ضروریات دین.
در مطلب پیش‌گفته، بحثى نیست. همه مردم هم با این چنین مسائلى آشنایند؛ حتى افرادى كه در مناطق دورافتاده زندگى مى‌كنند، مى‌دانند كه فتاواى مراجع در موارد جزئى با هم فرق مى‌كنند و هیچ مشكلى هم نیست. آنچه از نظر
﴿ صفحه 194 ﴾
عقل و منطق نمى‌توان پذیرفت، این است كه این تغییرات جزئى و روبنایى را بهانه قرار دهیم و بگوییم كه چون در این موارد جزئى تبدّل رأى و اختلاف فتوا پیدا شده است، پس بشر نمى‌تواند هیچ‌گونه معرفت ثابت و یقینى داشته باشد و تمام علومش، تغییر خواهد كرد!
این‌گونه سخن گفتن كه از آن به «مغالطه خاص و عام» نیز تعبیر مى‌شود، به خیال‌پردازى و سروده‌هاى شعرى شبیه‌تر است تا استدلال عقلى و منطقى. بنابراین، مسأله اختلاف فتاواى فقها، با مسأله قرائت‌هاى مختلف از دین، تفاوت جوهرى دارد و نمى‌توان اختلاف فتاوا را از مصادیق قرائت‌هاى مختلف از دین دانست. اساساً تفكر قرائت‌هاى مختلف از دین ‌به آن معنایى كه ذكر شد‌ـ تفكرى آمیخته با تناقض است كه منطقاً قابل توجیهِ عقلانى نیست.
راهبرد امام خمینى، در دفاع از ارزش‌ها چه بود؟
قبل از پاسخ این پرسش، بهتر است كه به پرسش دیگرى پاسخ داده شود، و آن، این‌كه آیا راهبرد امام، چیز جدیدى است و منحصر به فرد یا در راهبرد خود، الگویى هم دارد؟
در پاسخ، باید بدانیم كه راهبرد حضرت امام خمینى(رحمه الله)، همان راهبرد قرآن، پیامبر خاتم(صلى الله علیه وآله)، امامان معصوم(علیهم السلام) و ابراهیم خلیل(علیه السلام) است. مگر امام آمده بود كه چیز جدیدى بیاورد؟ براى توضیح بیشتر، به راهبرد چند نمونه از الگوهاى یاد شده، اشاره مى‌كنیم.

راهبرد قرآن در حفظ ارزش‌ها (نه سازش، نه تسلیم)

در صدر اسلام، مسلمانان با مشكلات فراوانى مواجه بودند. یك زمان پیغمبر
﴿ صفحه 195 ﴾
اكرم(صلى الله علیه وآله) با مسلمانان در شِعب ابى‌طالب، چنان در محاصره بودند كه نان و آب به آنان نمى‌رسید؛ ابوطالب باید شب‌ها مخفیانه برایشان آب مى‌برد. در مثل چنین شرایطى، اهل طائف آمدند و گفتند كه اگر این سجده كردن را از ما بردارید، قرارداد مى‌بندیم كه از شما حمایت كنیم. در جنگ‌ها از شما حمایت و دین شما را قبول مى‌كنیم؛ فقط این به خاك افتادن، بر ما سنگین است. آیه نازل شد كه ‌اى پیامبر!‌ـ اگر انعطافى پیدا مى‌كردى، در دنیا و آخرت معذب مى‌شدى. قرآن مى‌فرماید كه كفار، خیلى دلشان مى‌خواست كه تو یك مقدار، نرمش به خرج مى‌دادى تا آنان هم با تو نرمش و سازش كنند: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَیُدْهِنُون؛(144) اما اگر این كار را مى‌كردى، اسم تو از طومار انبیا محو مى‌شد؛ مگر تو آمده‌اى كه سازش كنى؟
اگر پیامبر به بت‌ها بد نمى‌گفت ‌همان‌گونه كه قبل از بعثت مى‌آمد، نماز مى‌خواند و به هیچ بتى هم سجده نمى‌كرد‌ـ كفار، با او كارى نداشتند. دشمنى با آن حضرت، زمانى آغاز شد كه به بت‌ها بد گفت و در مقام مقابله و مخاصمه با بت‌پرستان برآمد؛ مگر پیغمبر نمى‌توانست، با آنان سازش كند؟
كفار، دوست داشتند كه تو چیزى بر ضد بت‌ها نگویى و آرام، كار خودت را بكنى و آنان هم كار خودشان را بكنند؛ یعنى در كنار هم، زندگى مسالمت‌آمیزى داشته باشید و به روى هم لبخند بزنید؛ ولى پیامبر اجازه نداشت. قرآن مى‌گوید كه برو، فریاد بزن و از اینان نترس! تو مبعوث شده‌اى تا مردم را راهنمایى كنى، نه این كه با كفار سازش كنى. سازش كردن كه كار مشكلى نیست؛ نه جنگى از آن برمى‌آید، نه خونریزى، نه زندانى و نه محاصره‌اى.
﴿ صفحه 196 ﴾

راهبرد ابراهیمى

نمونه دیگر، حضرت ابراهیم(علیه السلام) است. ابراهیم را چه زمانى در آتش انداختند؟ آن وقتى كه گفت: أُفّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله؛(145) از آن وقت كه بت‌ها را شكست، محاكمه‌اش كردند و او را به كیفر اهانتش به بت‌ها در آتش انداختند؛ وگرنه تا چندى پیش از آن، در میان مردم و كنار آزر زندگى مى‌كرد. آزر ‌عمو یا پدر زن حضرت ابراهیم(علیه السلام)‌ـ هم بت‌پرست بود و هم بت‌تراش؛ تا این زمان مسأله‌اى نبود. ابراهیم(علیه السلام) با آنان بحث مى‌كرد كه چرا این بت‌ها را مى‌پرستید؟ چه فایده‌اى دارند؟ آنان هم مى‌گفتند كه برو دنبال كار خودت و به این چیزها، كارى نداشته باش» (تو و سجاده خویش، ما و بتخانه خویش)؛ اما آن وقتى كه ابراهیم(علیه السلام)رفت و بت‌ها را شكست، مخالفت‌ها آغاز شد و او را محاكمه كردند؛ این راهبرد انبیا(علیهم السلام)است.
قرآن مى‌فرماید شما باید از ابراهیم پیروى كنید. وقتى با صراحت به مشركان گفت كه ما دشمن شماییم؛ ما با شما آشتى‌پذیر نیستیم؛ آب ما از یك جوى نمى‌رود. شما هم باید از ابراهیم تبعیت كنید؛ فقط ابراهیم یك كلمه گفت كه شما نباید آن را بگویید و آن، این‌كه وقتى حضرت ابراهیم(علیه السلام) با آزر بحث مى‌كرد (عمویش بود یا پدرزنش، معلوم نیست. در قرآن به نام «أب» یاد شده است)، بنا بر همان دلسوزى كه داشت، گفت: لأََسْتَغْفِرَنَّ لَك؛ یعنى من براى تو استغفار خواهم كرد. خدا مى‌فرماید: همه چیز را از ابراهیم یاد بگیرید؛ جز همین یك كلمه را (برایت طلب آمرزش خواهم كرد). یعنى به مشرك، حتّى وعده استغفار هم ندهید.
قرآن چقدر دقیق است؛ مى‌گوید كه الگوى شما باید ابراهیم باشد و به او ‌در
﴿ صفحه 197 ﴾
این‌كه آشكارا، به مشركان و اسلام و دشمنان خدا گفت كه ما دشمن شما هستیم‌ـ تأسى كنید! شما هم صریح بگویید: «مرگ بر آمریكا».
ما مسلمان هستیم و تابع ابراهیم(علیه السلام)؛ یعنى راهبرد ما باید ابراهیمى باشد؛ همان‌گونه كه امام خمینى(رحمه الله) چنین بود. این همان چیزى است كه اسلام به ما دستور داده است.