سیری در ساحل(بینش و منش حضرت امام خمینی(ره))

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: علی احمدی خواه

فصل چهارم: راهبرد حضرت امام خمینى(رحمه الله) در دفاع از ارزش‌ها

﴿ صفحه 168 ﴾
﴿ صفحه 169 ﴾

استراتژى حضرت امام خمینى(رحمه الله) در دفاع از ارزش‌ها

نگرش به شخصیت، رفتار، شؤون زندگى امام و تحلیل این زندگى و رفتارها، تابع پیش‌فرض‌هایى است كه اشخاص و گروه‌هاى گوناگون، نسبت به شخص امام دارند. برخى، امام را رهبرى سیاسى مى‌شناسند كه در شرایطى ویژه كه نارضایتى‌ها و مشكلات اقتصادى در جامعه پدید آمده بود، در مقام یك رهبر سیاسى، راهى را در پیش گرفت. به فعالیت‌ها و مبارزه‌ها سر و سامان بخشید و كشتى انقلاب را به ساحل مطلوب هدایت كرد. نظیر سیاستمداران دیگر كه در جوامع خود، خدمات خوبى انجام داده‌اند. این نگرش كسانى است كه با عینك سیاسى به مسائل مى‌نگرند. از این افراد، توقعى جز این نیست.
نقطه مقابلِ دیدگاه پیشین، نگرش دیگرى است كه با عینكى دیگر، (عینك حقیقت‌نگر، واقع بین و فراگیر) به مسائل نگاه مى‌كند. در این نگرش، تنها بُعد سیاسى ـ اجتماعى و به طور كلى بُعد دنیوى رهبرى‌هاى امام خمینى(رحمه الله) مد نظر نیست؛ بلكه باید خیلى عمیق‌تر نگریست تا بتوان دید كه امام چه تحولى در جامعه بشرى ‌از نظر انسانیت‌ـ به وجود آورده است؛ البته هر كسى از ظن خود، یارِ «انسانیت» شده است و برایش تفسیرى دارد. براى مثال، «اومانیست‌ها»(129)یك جور و دیگران به گونه‌هاى دیگر «انسانیت» را تفسیر مى‌كنند.
﴿ صفحه 170 ﴾
وقتى مى‌گوییم امام خمینى(رحمه الله) به جامعه انسانیت چه خدمتى كرد؟ ذهن صاحبان تفكر و نگرش اوّل، به سراغ همان معناى نخست رهبرى سیاسى ـ اجتماعى در محدوده انسان دنیوى مى‌رود؛ در حالى كه حضرت امام، «انسان» را فراتر از این موجودِ دو‌پاى جسمانى مى‌دید؛ زیرا در این جهت (امور دنیایى)، انسان با دیگر حیوان‌ها شریك است. انسانیت انسان هم، به این نیست كه یك زندگى اجتماعىِ منظمى داشته باشد. ممكن است، هزاران نوع تلاش انجام دهیم تا زندگى را منظم كنیم، تقسیم كار كرده، اصول مدنیت را رعایت كنیم؛ اما با این همه، نتوانیم به اندازه یك كندوى زنبور عسل، نظم را در جامعه ایجاد كنیم و یا نتوانیم به اندازه یك موریانه، نظم و مقررات اجرایى دقیق برقرار سازیم.
انسانیت انسان، تنها به نظم اجتماعى‌اش نیست؛ به رفاه و تنعمات زندگى‌اش نیز نیست.(130) ما چه مى‌دانیم كه لذت حیوانات، چگونه است. از كجا بدانیم كه لذت‌هاى زندگى‌شان، از ما بهتر نباشد؛ از حیوان‌هاى كوچك ‌مثل گنجشك‌ها، بلبل‌ها و... ـ گرفته تا حیوانات بزرگ؛ مانند فیل، شیر و حیوان‌هاى دیگرى كه ما از باطن آن‌ها خبر نداریم. ما خبر نداریم این موجودات، چه اندازه از زندگى‌شان لذت مى‌برند. شاید آن بلبلى كه بر روى شاخه گلى نشسته و نغمه‌سرایى مى‌كند، خیلى لذتش از ما بیشتر باشد؛ بنابراین صرف لذت، ملاك «انسانیت» نیست.
انبیا، انسان را به‌گونه‌اى دیگر مى‌دیدند؛ ایشان، این بدن محسوس را یك پوشش جسمانى براى یك جوهر معنوى و الاهى مى‌دانستند.
﴿ صفحه 171 ﴾
این دو نوع بینش درباره انسان، تازگى ندارد و تا آن جایى كه تاریخ تمدن بشر ـ در آثار كتبى و باستانى و... ـ نشان مى‌دهد، از قدیم الایام نگرش به انسان، تنها به عنوان یك موجود جسمانى و مادى محض نبوده است؛ بلكه به چیز دیگرى هم معتقد بوده‌اند. روابط روحى و مسائل ماوراى طبیعى، در بعضى انسان‌ها مانند برخى از مُرتاضان هند بوده و هست.
فرق این دو دیدگاه، مسأله كوچكى نیست تا آدم بگوید كه هرگونه دلم خواست عمل مى‌كنم؛ پس اگر دلش بخواهد، قبول كند و اگر دل نخواهد، رد كند؛ به عبارتى دیگر، بگوید كه این یك صراط است و آن‌هم یك صراط، و همه صراط‌ها هم مستقیم هستند و فرقى نمى‌كنند. پس هر چه دل تنگت مى‌خواهد، بگوى. مى‌خواهید انسان را مثل برّه، گاو، بلبل و یا‌... ببینید، نه این‌كه او را یك حقیقت ماورایى ببینید. بگویید كه عالَمى دگر هست و ملكوتى نیز؛ آن‌گونه كه خیالبافان مى‌گویند!!
صاحبان این نگرش مى‌گویند آنچه پیامبران و عارفان مى‌گفتند، خیالبافى بوده است و واقعیت همین خوردن و خوابیدن است. مسائلى مانند «روح»، «خلیفه الاهى»، «ملكوت آسمان و زمین»، اسطوره است. این‌ها را براى لالایى گفته‌اند تا شما را خواب ببرد. مسأله این است كه خوب بخورید و بپوشید! و زندگى منظمى داشته باشید؛ خشونت نكنید و همدیگر را آزار ندهید! اگر گفتند جهنم و عذابى هست، براى این است كه بترسید و خشونت نكنید، وگرنه این‌ها واقعیتى ندارند؛ چه این‌كه اگر گفتند خدایى هست و زندگىِ بى‌نهایت (جاویدان) و مانند آن وجود دارد، این‌ها نیز افسانه و اسطوره است. انسان خیال‌پرداز، این مطالب را مى‌سازد تا كمبودهاى خود را با خیال در بهشتِ مرصع جبران كند! این مسأله، یعنى معرفت نفس را جدى نگیرید.
﴿ صفحه 172 ﴾
اساس فكر ما این است كه خود را چه مى‌دانیم. اگر ندانیم كه چه هستیم و باید چه اعتقاد و معرفتى براى خود داشته باشیم، چگونه مى‌خواهیم راه درستى را براى زندگى كردن ترسیم كنیم. اگر ماشین یا یك دستگاه الكترونیكى را به شما بدهند و شما ندانید كه آن دستگاه چیست و براى چه ساخته شده است، چگونه مى‌توانید از آن درست استفاده بكنید؟ اگر ندانیم آدمیزاد یعنى چه و انسانیت چیست، چگونه مى‌توانیم راه بهتر زیستن را بشناسیم؟ اگر این مسأله را این جا حل نكنیم، براى همیشه لنگ خواهیم بود؛ و درست در همین جا است كه اومانیسم، سكولاریسم(131)، پلورالیسم(132) و لیبرالیسم(133) مطرح مى‌شود.
اگر گفتیم كه انسان همین موجود دوپاست، همه این مسائل به دنبالش خواهد آمد و چیزهاى دیگرى كه هنوز به فكر من و شما نرسیده است؛ تا شیاطین بعدها چه بیافرینند! اما اگر به یقین قرار شد كه انسان حقیقتى ماورایى باشد و این جسم مثل یك لباس تا مدتى در برِ اوست و بعد در زیر خاك دفن مى‌شود تا نپوسد؛ با این وصف، حقیقت انسان چیز دیگرى و از عالم دیگرى است؛ یعنى موجودى با یك حقیقت فناناپذیر، در عالَمى جاوید و ابدى است.
اكنون بنگر كه تفاوت این دو بینش، از كجاست تا به كجا؟ به ناچار باید یكى از آن‌ها را بپذیریم و آن را اساس اندیشه و زندگى قرار دهیم. اكنون دامان سخن را به سوى پرسش آغازین جمع كنیم؛ یعنى اگر بگوییم كه امام براى حفظ ارزش‌ها
﴿ صفحه 173 ﴾
چه كرد؟ باید ببینیم ارزش‌ها چیست تا بعد بگوییم امام براى حفظ آن‌ها چه كرد و راهبرد وى چه بود؟ آیا ارزش‌ها، همین چیزى است كه مردم، امروز مى‌پسندند و فردا عوض مى‌شود و آیندگان چیز دیگرى مى‌پسندند؟ این‌كه حفظ كردن ندارد و راهبردى نمى‌خواهد. آیا ارزش، یعنى آنچه عقل جمعىِ مردم یا ‌به قول دوركیم(134)‌ـ روحِ جمعى‌شان مى‌پسندد كه رفتارشان با خانواده‌هایشان، بچه‌هایشان و...، چنین یا چنان باشد. عقل و روحِ جمعى، یك روز مى‌پسندد كه جامعه مردسالار باشد و روز دیگر، زن‌سالارى را مى‌پسندد. زمانى دوست دارد كه بچّه‌ها به پدر و مادر احترام كنند و اكنون مى‌پسندد كه بچّه‌ها با والدین پرخاشگر باشند. عقل جمعى، یك وقت جامعه را اهل حیا، عفت و پاكدامنى مى‌پسندید؛ اما اكنون دوست ندارد و مى‌گوید كه این‌ها شوخى بود. پاكدامنى یعنى چه؟ هرچه دلت مى‌خواهد و آنچه دوست دارى، انجام بده؛ هیچ آداب و ترتیبى هم مجوى!
در یكى از سفرهایى كه به آمریكا داشتم، یكى از استادان ایرانى را كه پیرمردى هفتاد ساله و عضو دوازده انجمن علمى برجسته دنیا، و در اصل اصفهانى بود، در «فیلادلفیا» دیدم. او مى‌گفت: «خدا لعنت كند كسى كه مرا به آمریكا فرستاد!» گفتم: «چرا؟» گفت: «چه بگویم! چند شب پیش وقتى به خانه رفتم، دیدم چراغ اتاق دخترم روشن است؛ چون دیروقت بود، با خودم گفتم كه نكند مریض شده است. رفتم تا احوالش را بپرسم. در زدم و آن را باز كردم. دیدم دخترم، پهلوى یك مرد آمریكایى است. عذرخواهى كردم و در را بسته، بیرون آمدم. دخترم بیرون آمد و با پرخاشگرى تمام، هرچه از دهانش بیرون آمد نثار من
﴿ صفحه 174 ﴾
كرد و گفت: «تو چه حقى داشتى كه به اتاق من بیایى؟» گفتم: «خیال كردم كه مریض هستى، آمدم تا احوالت را بپرسم و در عین حال عذرخواهى كردم؛ اما او قانع نشد». و اضافه كرد كه اگر دفعه دیگر بیایى پلیس را خبر مى‌كنم و مى‌گویم پدرم قصد تجاوز به من دارد!!
این دختر من است كه او را با شیره جانم پرورش داده‌ام؛ ولى اكنون حق ندارم به اتاقش بروم و احوالش را بپرسم! این فرهنگ آمریكاست. این آزادى است!»
به او گفتم: «چرا به ایران برنمى‌گردى؟» گفت: «در ایران، كسى را ندارم؛ زیرا تمام فامیل، زن و بچه‌ها را یكى‌یكى به آمریكا آورده‌ام. همین‌جا دخترانم را شوهر داده‌ام و براى پسرانم زن گرفته‌ام و این یكى مجرد است كه او هم، چنین است؛ با این حال، به ایران برگردم كه چه كنم».
این آدم كه از دردِ لگدمال شدن ارزش‌هایش در امریكا، به خود مى‌پیچد، پروفسورى است كه عضو برجسته دوازده انجمن علمى دنیاست. اگر انسان، یعنى همین موجود مادى، لازمه‌اش همان مى‌شود كه از زبان آن اندیشمند شنیدیم! عفت یعنى چه؟ ارزش كدام است؟ مگر یك روز، زشت‌ترین چیزها این نبود كه به كسى گفته شود «با هم‌جنس روابط دارد»؛ ولى امروز پنجاه‌هزار نفر براى طرفدارى از «هموسكسوئل»(135) (هم جنس بازى) تظاهرات مى‌كنند.! چه ارزشى؟! عقل جمعى عوض شده است و در نتیجه ارزش‌ها تغییر كرده است!!
یك شخص لهستانى‌الاصل مى‌گفت: «در سال اول كه به كانادا آمده بودم، در
﴿ صفحه 175 ﴾
خیابان گردش مى‌كردم. هوا گرم بود؛ كُتم را درآوردم و به دست گرفتم. پلیس اسب‌سوار رسید و گفت: «كتت را بپوش!» گفتم: «براى گرمى هوا آن را درآورده‌ام». گفت: «این كار (درآوردن كت)، خلاف عفت عمومى است!»
آن روز آدم از شدت گرما حق نداشت كتش را در بیاورد؛ چون این كار، ضد ارزش بود؛ اما امروز خانمها با مینى‌شورت، به خیابان مى‌آیند و خلاف عفّت عمومى نیست!
آیا امام آمد كه از این ارزش‌ها حمایت كند؟ چه ارزشى؟ ارزشى كه با سلیقه‌ها عوض شود و با قرائت‌ها تغییر كند، چه حمایتى باید از آن كند؟ یكى از آن سوى جامعه سر برآورده است و مى‌گوید كه قرائت من، این است. دیگرى از آن گوشه جامعه برمى‌خیزد و فریاد بر‌مى‌آورد كه قرائت من چیز دیگرى است. ارزش را هم، چنین تعریف كردند: ارزش؛ یعنى احترام به همه قرائت‌ها؛ با این وصف، چه دفاعى بكنیم و از چه دفاع باید كرد؟
نمونه دیگرى را ذكر مى‌كنم. آن هم «بَرى» است كه از این «باغِ» قرائت‌ها و صراط‌ها رسیده است. در یك جلسه،(136) فردى نامه‌اى را به من داد كه در آن «ابن ملجم» را تبرئه كرده و نوشته بود: «ابن ملجم، وقتى امیر مؤمنان را مى‌كشت، این كشتن را وظیفه خود مى‌دانست؛ اكنون ما از كجا بفهمیم كه او درست مى‌گفت یا على؟»
پلورالیسم یعنى همین؛ یعنى ما ملاك و معیارى نداریم. ابن‌ملجم تشخیص و قرائتش این بود، و برداشت و تشخیص على، چیز دیگرى بود. وانگهى، ابن‌ملجم كه ‌تا زمان قتل امیر مؤمنان‌ـ قرآن و نماز شب هم مى‌خواند.
﴿ صفحه 176 ﴾
نمونه دیگر، روز عاشوراست. وقتى كه عبیدالله ابن‌زیاد مى‌خواست دستور حمله به سیدالشهدا(علیه السلام) را صادر كند، به سپاهش گفت: «یا خیلَ اللهِ ارْكَبی وَ بِالْجَنّةِ أَبْشِری»؛ یعنى اى اسب‌سوارانِ خدایى! سوار شوید، بروید حسین را بكشید و روانه بهشت شوید!
مى‌گویند: ابن‌زیاد هم قرائتش از اسلام، این بود. ما حق نداریم قرائت او را غلط بدانیم. آن یك قرائت است و این هم قرائتى دیگر است. سیدالشهدا(علیه السلام)، براى خودش یك قرائت داشت و ابن‌زیاد نیز براى خودش یك برداشت؛ به عبارتى دیگر، امیرمؤمنان و سیدالشهدا(علیهما السلام)، ارزش‌ها را یك‌طور دیده‌اند و ابن‌ملجم و ابن‌زیاد به گونه‌اى دیگر. پس حق نداریم كه بین آنان داورى كنیم و بگوییم، این یكى حق و آن دگر باطل است!
بر پایه همین نگرش، كار آن گروهك تروریست خوارج نهروان نیز، این‌گونه بود؛ همان سه نفرى كه هم‌قسم شدند و گفتند: «فتنه عالَم زیر سر سه نفر است؛ یعنى على، عمروعاص و معاویه؛ آنان را بكشیم تا جهان اسلام آزاد شود! قرائت اینان هم از اسلام، این بود؛ از این رو بى‌احترامى به هیچ‌كدام آنان روا نیست!
اگر براى شناختن ارزش‌هاى مثبت از منفى و تمییز حق از باطل معیارى نباشد، از كدام ارزش و چگونه دفاع كنیم؟ در حالى كه ‌طبق این نگرش‌ـ ارزش‌ها متغیر است و در زمان‌ها و مكان‌هاى مختلف فرق دارند. ناگفته نماند كه در اسلام نیز، احكامى داریم كه در زمان‌ها و مكان‌هاى مختلف فرق مى‌كنند. امام در این‌باره فرمودند: «احكامى داریم كه تابع شرایط زمانى و مكانى است و مجتهد باید این‌ها را بداند و رعایت كند؛ لكن بر اساس همان فقه جواهرى». البته وجود برخى مقررات متغیر كه تابع شرایط مكان و زمان باشد، مطلب تازه‌اى نیست؛ بلكه همان فقه جواهرى است كه امام مى‌فرمود؛ یعنى باید بنا بر همان فقه
﴿ صفحه 177 ﴾
جواهرى باشد و در عین حال، شناختن عنصر زمان و مكان، براى اجتهاد و تشخیص احكام اولیه و ثانویه و رعایت مصالح اقوى و اهم، نیز لازم است. متأسفانه امروز، این سخن امام بهانه‌اى شده است براى این‌كه بگویند: «همه احكام اسلام، قابل تغییر است و تابع شرایط زمان و مكان!» چرا؟ در پاسخ مى‌گویند: «چون امام فرمود كه مجتهد باید شرایط زمان و مكان را بداند».
امسال كه سال امام است،(137) همین سخنان را به نام احیاى افكار امام خمینى(قدس سره) خواهند گفت؛ یعنى آنچه را كه آن بزرگوار حیات خودش را صرف مبارزه با آن كرد، به عنوان یك افتخار براى آن حضرت ثبت خواهند كرد كه امام آمد و گفت: «احكام، تابع شرایط زمان و مكان است!»
اگر قرار بر این مدار بود كه ارزش‌ها با قرائت‌هاى مختلف تغییر كند و كسى هم حقِ مخالفت عملى با هیچ قرائتى نداشته باشد؛ پس چرا امام قیام كرد؟ چون شاه هم یك قرائت داشت؛ او نیز مى‌گفت: «این مطالبى كه من (محمدرضا شاه) مى‌گویم، با روح اسلام موافق‌تر است از آن چیزهایى كه آخوندها مى‌گویند!» پس امام چه حقى داشت كه با قرائت شاه مخالفت كند؟
وَالله! قرائت بعضى از روشنفكرهاى به اصطلاح مسلمان امروز، صدها بار دورتر از اسلام است! این‌ها، چیزى براى اسلام باقى نگذاشته‌اند. مگر از اینان نیست كسى كه مى‌گوید: «اعتقاد به خدا هم، جزء ذاتیات دین نیست؛ بلكه جزء عرضیات دین است؛ یعنى مى‌توانى دین داشته باشى، ولى اعتقادى به خدا نداشته باشى! آن‌گاه، این مى‌شود «اسلام مدرن»!»
﴿ صفحه 178 ﴾
اینان، به اصطلاح، روشنفكر مسلمان هم هستند! مى‌گوید: «این‌كه امام حسین(علیه السلام) كشته شد، علتش آن بود كه جدّش در جنگ «بَدر» خشونت به خرج داد؛ یعنى عكس‌العمل آن خشونت، این شد كه فرزندش را كشتند. ما باید ‌از آن عمل پیامبر و عكس‌العمل قاتلان حسین‌ـ درس عبرت بگیریم و خشونت به خرج ندهیم!
این روشنفكر ‌به اصطلاح‌ـ مسلمان با این سخنش، خدا و پیغمبر(صلى الله علیه وآله) را تخطئه كرد؛ دین را محكوم و یزیدیان را ‌حاكم و‌ـ تبرئه ساخت!
این كسانى هم كه به اصطلاح قانونمدار هستند و مدافع اسلام ‌و قسم خورده‌اند كه از اسلام و جمهورى اسلامى دفاع كنند‌ـ نفسشان در نیامد و لبى به اعتراض نگشودند؛ حتّى موعظه‌اى هم نكردند! چرا؟ چون آزادى است؟!
پس شما كه سوگند خورده‌اید از اسلام و جمهورى اسلامى دفاع كنید، از چه اسلامى مى‌خواهید دفاع كنید؟ هر كسى هرچه مى‌گوید، مى‌گویید این هم یك قرائت است! پس قسم خورده‌اید كه از قرائت‌هاى مختلف دفاع كنید؟ شاید اقتضاى جامعه چندصدایى، همین باشد!
به یكى از مسؤولان گفتند: «چرا ارزش‌هاى اسلامى را رعایت نمى‌كنى؟» گفت: «چه ارزشى بالاتر از آزادى! ما طرفدار ارزش‌ها هستیم؛ زیرا ما در حالِ ترویج آزادى هستیم؛ و این، بالاترین ارزش است!»
اگر این اباحى‌گرى و رهایى از عبودیت خدا، آزادى و دفاع از ارزش‌هاست؛ پس ابلیس خیلى مدافع‌تر از این ارزش‌هاست؛ شاه، بسیار مدافع‌تر از چنین ارزش‌هایى بود.
اگر جمهورى اسلامى براى این‌گونه ارزش‌ها آمده است؛ پس چرا انقلاب شد
﴿ صفحه 179 ﴾
و جمهورى اسلامى تأسیس شد. چون در نتیجه و بر اساس نگرش چنان مسؤولانى، بالاترین ارزش‌ها همان بود كه مردم آزاد بودند تا با دین مبارزه كنند. آزاد بودند كه در كنار بارگاه مقدس امام رضا(علیه السلام) مشروب‌فروشى باز كنند! اگر این روند ادامه یابد، شاید به همان اوضاع عقب‌گرد كنیم؛ البته خواهند گفت: مشروب‌فروشى‌ها و... براى توسعه اقتصادى است! دولت مجبور است براى توسعه اقتصادى، كسب را آزاد بگذارد. قانون اساسى هم گفته است: مردم، باید در كسب خویش آزاد باشند؛ همان‌گونه كه ‌همین قانون اساسى‌ـ آزادى بیان را تضمین كرده، آزادى شغل را هم تضمین كرده است! به راستى، ضرر مشروبات الكلى بیشتر است یا ضرر افكار الحادى و گمراه‌كننده ‌هرچند به نام قرائتى از اسلام باشد‌ـ؟
اكنون ما بحث كنیم كه راهبرد امام در دفاع از ارزش‌ها چه بود؟ چه ارزش‌هایى؟! اصلا، ارزش یعنى چه؟! اگر این طرز تفكرهاى لیبرالیستى، سكولاریستى و پلورالیستى رواج یابد، براى اسلام چه مى‌ماند كه از آن دفاع كنید؟ مگر آنان نگفتند كه اعتقاد به خدا، جزء جوهر دین نیست. پیغمبر هم اشتباه مى‌كرد و وحى را درست نمى‌فهمید! احكام هم كه تابع عقلِ جمعى است و آن احكام اسلام، به درد هزار و چهارصد سال پیش مى‌خورد و تاریخ مصرف آن گذشته است!(138)
﴿ صفحه 180 ﴾
این چه اسلامى است و كدام ارزش؟ ما مسأله اصلى را حل نكرده‌ایم كه از مسأله دوم سخن بگوییم؛ یعنى نگفته‌ایم كه آدمیزاد یعنى چه تا بگوییم ارزش انسانى كدام است؟ اگر انسان یعنى حیوان دوپا، دیگر چه ارزشى را مى‌خواهیم مطرح كنیم. با این وصف، انسان فقط خوردن، خوابیدن و سایر لوازمش است؛ در نتیجه بالاترین ارزش‌ها هم، آزادى و یله بودن خواهد بود!
اما اگر آدم، چیز دیگرى است و براى رسیدن به مقام انسانى، راه و برنامه مشخصى دارد؛ در این صورت مى‌توانیم بگوییم: ارزش‌ها كدام است و كدام راه، انسان را به آن كمال نهایى و آن مقام عالى انسانى مى‌رساند؟ اما اگر این‌ها شوخى، شعر، اسطوره و نمادین شد، دیگر چه ارزشى و چه انسانیتى؟!
امروز، تلاش مى‌كنند قرآن را مثل یك كتاب شعر، مانند دیوان حافظ و... معرفى كنند. همان‌گونه كه هر كس ‌وقتى دیوان شعر حافظ را باز مى‌كند‌ـ طبق دلخواه خودش یك برداشت خاصى از غزل حافظ مى‌كند. یكى براى مریضش فال مى‌گیرد تا ببیند بهتر مى‌شود یا نه؟ مى‌گوید: «این شعر، مى‌فرماید كه ‌ان‌شاء‌الله‌‌ خوب مى‌شود». زن و شوهر دعوا كرده‌اند؛ آن یكى فال مى‌گیرد و یك برداشت و این یكى، برداشت دیگرى دارد. كسى كه مسافر دارد، از شعر حافظ گونه دیگرى برداشت مى‌كند.
امروز، قرآن را این‌گونه معرفى مى‌كنند؛ مى‌گویند: یك كتاب شعر و سخنى نمادین است ! چیزى سروده است؛ اما واقعیتى ندارد؛ تا هر كسى طبق فهم خودش برداشتى بكند! روح همه این‌ها، این است كه خوش باشید! بقیه‌اش دكوراسیون است. این‌كه مى‌گویند خدایى هست و قیامتى، وحیى و پیغمبرى و جبرئیلى، این‌ها اسطوره است و شعرى سروده‌اند. یك قرائت از اسلام این است.
﴿ صفحه 181 ﴾
كسى حق ندارد به قرائت‌هاى مخالف، جسارت و سلیقه خودش را بر دیگران تحمیل بكند. آدمى باید «تولرانس»(139) داشته باشد. حق و باطل معنا ندارد؛ بلكه برداشت‌ها مختلف است. همان‌گونه كه سلیقه‌ها در انتخاب رنگ لباس فرق مى‌كند. شما رنگ كرمى را مى‌پسندید و دیگرى رنگ قهوه‌اى را مى‌پسندد. این‌كه دعوا ندارد. تو، كرمى خود را بپوش و او قهوه‌اى خویش را بپوشد؛ نه من بگویم، این رنگى كه من مى‌پسندم، به حتم بهتر است و نه برعكس؛ زیرا بهتر و بدترى، وجود ندارد. تو دوست دارى كه بگویى: «اسلام» و آن دیگرى خوشش مى‌آید و مى‌گوید: «بودیسم» یا «یهودیت» یا «بهائیت» یا...؛(140) در حالى كه این‌گونه نیست؛ بلكه حق و باطل وجود دارد و ملاك صدق و كذب و خطا و صواب هم وجود دارد.

ملاك خطا و صواب در قضایاى ارزشى چیست؟

مختصر كلام را مى‌آوریم، مُطولش را در جاى دیگرى بحث كرده‌ایم.(141) اجمال مطلب درباره قضایاى ارزشى این است كه قضایاى حقوقى و اخلاقى، به دو صورت بیان مى‌شوند:
﴿ صفحه 182 ﴾
صورت اوّل، براى حكایت از ثبوت قاعده خاصى، در نظام ویژه‌اى است؛ براى مثال این قضیه كه «بریدن دست دزد، در اسلام واجب است»؛ فقیه یا حقوقدان آن زمانى كه بخواهد چنین احكامى را بیان كند، به ذكر نام نظام اخلاقى و نظام حقوقى اسلام، نیاز ندارد و از این نظر به طور معمول، قید «در اسلام» را نمى‌آورد. ملاك صدق و كذب در چنین قضایایى، مطابقت و مطابقت نداشتن آن‌ها با مدارك و منابع آن نظام است.
صورت دوم، براى حكایت از ثبوت واقعى و نفس‌الامرى است. در این صورت است كه اختلاف نظرهایى وجود دارد؛ نظرهاى گوناگونى ارائه شده است كه هیچ‌كدام مورد تأیید نیست. براى روشن شدن مسأله، چند مقدمه كوتاه را یادآورى مى‌كنیم:
1. قضایاى اخلاقى و حقوقى، به رفتار اختیارى انسان مربوط و مقدمه نیل به اهداف مطلوب است؛ مطلوب بودن آن‌ها، به لحاظ همین مطلوب بودن وسیله‌اى و مقدِّمى آن‌ها است؛
2. اهدافى كه انسان آن را دنبال مى‌كند، یا تأمین نیازهاى طبیعى و دنیوى و ارضاى غرایز حیوانى است یا تأمین منافع و مصالح اجتماعى و جلوگیرى از فساد و هرج و مرج و یا رسیدن به سعادت ابدى و كمال معنوى و روحى (قرب الاهى در اسلام) است. ارزش در همه موارد ‌غیر از مورد اوّل‌ـ از صرف‌نظر كردن از خواسته‌اى براى رسیدن به خواسته بالاترى برمى‌خیزد؛
3. كلى‌ترین و جامع‌ترین هدف حقوقى و اخلاق، تأمین مصالح اجتماعى و كمال نهایى در سایه قرب به خداى متعال است. هرگاه این هدف، انگیزه رفتار فردى یا اجتماعى انسان باشد، داراى ارزش اخلاقى خواهد شد؛ بنابراین رفتارهاى
﴿ صفحه 183 ﴾
متعلق به حقوق هم مى‌تواند در زیر چتر اخلاق قرار بگیرد؛ البته به شرط آن‌كه به انگیزه اخلاقى انجام گیرد؛
4. هدف‌هاى نامبرده، داراى دو حیثیت هستند: یكى، مطلوب بودن آن‌ها براى انسان؛ به گونه‌اى كه سبب صرف‌نظر كردن از خواست‌هاى پست‌تر مى‌شود. از این نظر با خواست فطرى انسان براى رسیدن به سعادت و كمال ارتباط پیدا مى‌كند و حیثیتى روانى و تابع شناخت و مبادى علمى و ادراكى است. دیگرى، حیثیت تكوینى آن‌ها كه به طور كامل، عینى و مستقل از میل، رغبت، تشخیص و شناخت افراد است. و هرگاه فعل را در ارتباط با هدف مطلوب از نظر مطلوب بودنش در نظر بگیریم، مفهوم «ارزش» از آن انتزاع مى‌شود؛ و هرگاه آن را از نظر رابطه وجودى با نتیجه مترتّب بر آن لحاظ كنیم، مفهوم «وجوب» یا «شایستگى» یا «بایستگى» از آن گرفته مى‌شود كه در زبان فلسفى از آن به «ضرورت بالقیاس» تعبیر مى‌شود.
با توجّه به این مقدمات، مى‌توانیم نتیجه بگیریم كه ملاك صدق و كذب و صحت و خطا در قضایاى اخلاقى و حقوقى، تأثیر آن‌ها در رسیدن به اهداف مطلوب است؛ تأثیرى كه تابع میل، رغبت، سلیقه و رأى كسى نیست و مانند سایر روابط علّى و معلولى، از واقعیت‌هاى نفس‌الامرى است؛ البته ممكن است در تشخیص هدف نهایى و هدف‌هاى متوسط اشتباه رخ دهد؛ چنان كه برخى بر اساس بینش مادّه گرایانه خودشان، هدف انسان را در بهزیستى دنیوى خلاصه كرده‌اند؛ از این رو تنها همین اهداف مادّى را ملاك ارزش مى‌دانند. همچنین ممكن است در تشخیص راه‌هایى كه انسان را به هدف‌هاى واقعى مى‌رساند، اشتباهاتى رخ بدهد؛ ولى همه این اشتباه‌ها، ضررى به واقعى بودن رابطه سببى و
﴿ صفحه 184 ﴾
مسببى، بین افعال اختیارى و نتایج مترتب بر آن‌ها نمى‌زند؛ همان‌گونه كه اختلافات دانشمندان، در قوانین علوم تجربى، به معناى نفى آن‌ها نیست.
نتیجه آن‌كه اصول اخلاقى و حقوقى، از قضایاى فلسفى و قابل استدلال و برهان‌هاى عقلى است؛ هرچند عقل انسان عادى، در فروع و جزئیات ‌بر اثر پیچیدگى فرمول‌ها و كثرت عوامل و متغیرات و احاطه نداشتن به آن‌ها‌ـ نارسا باشد و نتواند حكم هر قضیّه جزئى را از اصول كلى استنتاج كند. در این موارد است كه چاره‌اى جز استناد به وحى نیست.
بنابراین، نه قول گروهى صحیح است كه قضایاى اخلاقى و حقوقى را تابع میل‌ها، رغبت‌ها، سلیقه‌ها و بینش‌هاى فردى و گروهى مى‌پندارند و از این رو، اصول كلى و ثابتى را براى آن‌ها نمى‌پذیرند؛ و نه قول افرادى حق است كه آن را تابع نیازها و شرایط متغیر زمانى و مكانى مى‌دانند و استدلال برهانى را كه ویژه قضایاى كلى و دائمى و ضرورى است، درباره آن‌ها جارى نمى‌دانند؛ و نه قول كسانى صحیح است كه این قضایا را مربوط به عقل دیگرى ‌غیر از عقل نظرى‌ـ مى‌انگارند؛ و از این روى استدلال براى آن را با مقدمات فلسفى كه مربوط به عقل نظرى است، نادرست مى‌شمارند.
پس حق و باطلى در عالم داریم. ملاك تشخیص حق از باطل نیز، وجود دارد. در حقیقت یك كمال انسانى، وراى این شكم‌پرستى‌ها، شهوت‌رانى‌ها، مقام‌پرستى‌ها و پیروزى در انتخابات وجود دارد.
آیا درست است كه همه‌چیز را به بازى بگیریم كه چند صباحى ریاست داشته باشیم؟! با اسلام و خدا هم بازى كنیم! به خدا قسم! بعضى از مدّعیان اصلاحات، از این‌كه روشن‌ترین افكار امام خمینى(رحمه الله) را هم تحریف كنند، هیچ ابایى ندارند! و
﴿ صفحه 185 ﴾
اكنون دارند تحریف مى‌كنند؛ منتظر باشید! مقدارى به هوش بیاییم و از این خواب گران برخیزیم تا بفهمیم كه با ما چه مى‌كنند؛ به نام اسلام و به اسم طرفدارى از خط امام، هدف امام را از بین مى‌برند؛ همان‌گونه كه امام حسین(علیه السلام)را به نام طرفدارى از اسلام كشتند!
الحمد لله مردم ما‌هرگاه بفهمند كه چه بلایى بر سرشان مى‌آید؛ آن وقت‌ـ از هیچ چیزى فروگذار نمى‌كنند. نمونه‌اش بیست و سوم تیرماه بود.(142) با این‌كه در برخى مناطق كشور اجازه راهپیمایى به مردم ندادند، دیدیم كه مردم چه كردند!
امام خمینى(رحمه الله) مردم را خوب شناخت. از ویژگى‌هاى امام، یكى همین شناخت خوب مردم و دیگرى شناخت راه انبیا بود. بعضى معرفتشان نسبت به اسلام و انبیا، خوب بود؛ اما مردم را نمى‌شناختند و آنان را باور نداشتند و مى‌گفتند كه مردم، همكارى نمى‌كنند؛ ولى امام، مردم را باور داشت. او مى‌دانست كه عشق به امام حسین(علیه السلام) و دین، در خون این مردم وجود دارد. او مى‌دانست هرگاه مردم بفهمند كه با ارزش‌هاى اسلامى و راه امام حسین(علیه السلام)مخالفت مى‌شود، ساكت و آرام نمى‌نشینند.
بعد از گذشت بیست سال ‌ از پیروزى انقلاب‌ـ عده‌اى فكر مى‌كردند كه مردم از انقلابشان، اسلامشان، از فداكارى‌هایشان و از شهادت‌طلبى‌هایشان پشیمان شده‌اند؛ ولى مردم یك بار دیگر ‌در بیست و سوم تیرماه سال 1378 ه‌.‌ش‌ـ به
﴿ صفحه 186 ﴾
همه دنیا ثابت كردند كه ما چنین هستیم كه نمودیم؛ نه آن‌گونه كه ایشان پنداشتند.
اگر این مردم، عكس‌العمل حادّى از خود نشان نمى‌دهند، به جهت نجابت آنان است و حسن‌ظنى كه به بعضى از اشخاص دارند؛ و اگر متوجّه بشوند كه آنان چه مارهایى در آستین و چه بلاهایى در انبان دارند، آرام نمى‌نشینند و مى‌كنند آنچه كه باید بكنند.
براى هشدار ‌بارها گفته‌ام و بار دگر‌ـ مى‌گویم كه خواب‌هاى آشفته‌اى، براى این مردم دیده‌اند. اگر بیدار شوید ‌به فضل خدا‌ـ نخواهید گذاشت كه این خواب‌ها، تعبیر شود و به تحقق برسد؛ ولى اگر خوابمان برد و با هشدارهایى كه مقام معظم رهبرى (آیت‌الله خامنه‌اى ‌مد ظله‌ـ) و سایر دلسوزان انقلاب مى‌دهند، از این خواب گران برنخیزیم؛ در نتیجه كم و بیش امكان خطرهایى وجود خواهد داشت. آینده اسلام، انقلاب و سرنوشت كشور، در دست من و شماست؛ تا چه اندازه به دینمان پایبند و علاقه‌مند و حاضر به فداكارى در راه حفظ ارزش‌ها باشیم.