سیری در ساحل(بینش و منش حضرت امام خمینی(ره))

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: علی احمدی خواه

ابتكار امام در علوم چهارگانه

امام، در چهار علم از علوم اسلامى (علم فقه، اصول فقه، فلسفه اسلامى و عرفان اسلام) ابتكارهاى ویژه‌اى داشتند.
او، در ضمن توضیح مطالب ‌با بیان روان و دلنشین خویش‌ـ آراى عالمان برجسته آن علم را نقد مى‌كرد و با دقت نظر زیاد، نقاط ضعف آن نظریه‌ها را آشكار مى‌ساخت. سپس با ارائه نظریه‌اى كامل‌تر، بر غناى آن علم مى‌افزود.
در زمینه عرفان نظرى كه متأسفانه مجال چندانى براى بررسى آراى همه عرفاى پیشین نیافت، تنها درباره بعضى از آراى آنان، نقد و نظر دارد؛ مانند تعلیقاتى كه بر شرح فصوص الحكم و مصباح الأُنس مرقوم فرمود. این تألیف را كه بالغ بر سیصد صفحه است، «مؤسسه پاسدار اسلام» در سال 1406 هجرى چاپ كرد. در آن‌جا نیز، بعضى آراى فیلسوفان و عارفان را در ترازوى نقد قرار داد؛ حتى بر آراى بزرگانى چون ابن‌عربى و ملاصدرا انتقادهایى وارد كرد. امام در فقه و اصول، كارهاى بسیارى كرد؛ زیرا عمده فعالیت‌هاى علمى ایشان، در زمینه این دو علم بود. ایشان بیش از «سى» سال بر كرسى تدریس و تحقیق تكیه زده و لوح و قلم به دست گرفت و این علوم را غنى ساخت.
در اصول فقه، نوآورى‌هاى گوناگونى داشت. مبانى بزرگان و متخصصان این فن (مانند مرحوم شیخ اعظم مرتضى انصارى، مرحوم آخوند ملامحمدكاظم خراسانى و مرحوم شیخ عبدالكریم حائرى یزدى) را با بیانى محكم، تبیین و گاهى
﴿ صفحه 52 ﴾
تهذیب و تكمیل مى‌كرد و در نتیجه، مبنا و طرحى نو درمى‌انداخت. براى نمونه، بحث «انسداد» را تهذیب كرد و در قاعده «لا ضرر»، سخنى تازه ارائه داد.
ایشان در «فقه» نیز ابتكارهایى داشتند. بهویژه در بخش مسائل اجتماعى اسلام كه عملاً درباره این مسائل بحث و تحقیقى صورت نمى‌گرفت. امام در آن زمان، در این خصوص تحقیقاتى را شروع كرد و درس و بحث‌هایى را درباره مسائل اجتماعى فقه ارائه داد. همان تحقیقات، امروز چون چراغى فراروى مسؤولان كشور و راهگشاى آنان در قوانین اجتماعى و امور سیاسى است. یك نمونه دیگر از ابتكارهاى امام، در «تحریم حِیَل شرعیه ربا» است كه استدلال‌هاى ایشان، روشن و كارساز بود. همچنین نظریه ایشان در مورد تقیّه و خروج «مهامّ امور» از حوزه آن، بسیار مهم است.
در تاریخ فقه «شیعه» ـ مانند سایر علوم ـ باید زمان‌ها بگذرد تا زمینه ظهور شخصیتى بزرگ و اندیشمندى سترگ و برجسته فراهم آید؛ شخصیتى كه افكارش مثل خورشید كه ستارگان را تحت‌الشعاع قرار مى‌دهد، بر اندیشه‌هاى دیگران برترى یابد. براى مثال، در عصر غیبت امام زمان(علیه السلام)بزرگانى مانند شیخ طوسى، محقق حلى، علاّمه حلى، شهید اوّل، شهید ثانى، وحید بهبهانى، شیخ جعفر كاشف الغطا، از جمله كسانى بودند كه در «فقه شیعه» نقاط عطفى را به وجود آوردند و در «فقه» جهشى ایجاد كردند.
در عصر حاضر نیز، حضرت امام با تحقیق در «فقه» و ارائه فتواهاى جدید ‌با حفظ مبانى و اصول‌ـ نقطه عطف جدیدى در تاریخ «فقه شیعه» ترسیم كرد؛ به گونه‌اى كه «فقه» را از دنباله‌روىِ تقلیدگونه صاحب‌نظران پیشین برگردانده و سبب شكوفایى و پویایى آن شد؛ بهویژه توجّه فقیهان را به مقایسه مصالح مهم و اهم ‌در صورت تعارض مسائل‌ـ و تشخیص اولویت‌ها جلب كردند.
﴿ صفحه 53 ﴾
این ابتكار امام، براى فقیهانى كه مى‌خواهند فتوایى بدهند تا تكلیفشان را در مقام عمل روشن كنند، نكته بسیار مهمى است؛ بهویژه براى فردى كه در مقام رهبرى قرار مى‌گیرد و مى‌خواهد احكام «ولایى» صادر كند، داراى اهمیت فوق‌العاده‌اى است. به هر حال، باید حضرت امام خمینى(قدس سره) را از بزرگ‌ترین عالمانى به شمار آورد كه به «فقه شیعه» و غناى آن خدمت بزرگى كرد. راه‌هاى نویى را به روى پژوهشگران «فقه» و صاحبنظران این علم گشود.

مكتب فلسفى امام

نحله‌هاى فلسفى معروف، میان فیلسوفان اسلامى به سه دسته تقسیم مى‌شوند: یكى، مكتب «مشّایى» است كه بزرگانى مانند فارابى و ابن‌سینا از آن پیروى و آن را ترویج مى‌كردند. یكى هم، مكتب «اشراقى» است كه از زمان شیخ شهاب‌الدین سهروردى (شیخ اشراق)، میان فیلسوفان اسلامى رواج یافت. و دیگرى، مكتب «صدر‌المتألهین» است كه جامع بین آراى «مشّایین» و «اشراقیین» و عارفان است. مرحوم ملاصدرا در هر باب آنچه را كه به حق نزدیك‌تر مى‌دانسته، برگزیده است؛ در نتیجه یك نظام فلسفى ارائه داد كه گرایش‌هاى اشراقى، افكار مشّایى و نیز گرایش‌هاى عرفانى در آن وجود دارد. این مكتب، گاه «مكتب صدرایى» و گاهى «حكمت متعالیه» نامیده مى‌شود.
حضرت امام نیز، همین «حكمت متعالى» را پسندید و بر اساس كتاب اسفار ملاصدرا، تدریس مى‌كرد كه استاد مطهرى و بزرگان دیگرى، از آن محفل بهره‌ها بردند؛ البته امام در فلسفه نیز ـ مانند علوم دیگر ـ اهل نظر بود. چنین نبود كه ‌مثل برخى‌ـ تمام افكار ملاصدرا را بى‌چون و چرا بپذیرد و هیچ نقدى بر آن‌ها
﴿ صفحه 54 ﴾
نداشته باشد. امام با وجود نقد و نظر بر مرحوم ملاصدرا، از میان آن سه نحله، مكتب او را تأیید مى‌كرد؛ از این رو باید بگوییم كه از پیروان فلسفه ملاصدرا بود، هرچند بر آن نیز، خرده‌ها مى‌گرفت.(26)

بزرگ‌ترین استاد حوزه

از سال 1331 هـ.ش. كه براى ادامه تحصیل(27) به قم آمدم، در درس حضرت امام كه آن هنگام در سه‌راه موزه، یعنى مسجد محمدیه(28) برگزار مى‌شد، شركت كردم و درس ایشان را از تمام درس‌هاى خارج دیگر كه در حوزه گفته مى‌شد، بهتر یافتم؛ هم از لحاظ بیان كه بیانى بسیار رسا و شیوا داشت؛ هم از جهت تنظیم مطالب كه مطالب چگونه برداشت و از كجا شروع و به چه صورت ختم شود؛ و هم از نظر احاطه بر افكار دیگران و بررسى و نقادى آنان(29) درس ایشان، درس ایده‌آلى در نظرم آمد. بر آن شدم كه درس‌هاى آینده خود را در محضر ایشان ادامه دهم و ظرف علمى خویش را از این بحر گهربار و چشمه فیاض پر كنم. خدا را سپاس كه این‌گونه هم شد.
﴿ صفحه 55 ﴾
در آن ایام، امام بزرگ‌ترین ‌و یا دست‌كم یكى از بزرگ‌ترین‌ـ و بهترین استادهاى حوزه به شمار مى‌آمد.