سیری در ساحل(بینش و منش حضرت امام خمینی(ره))

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: علی احمدی خواه

الف. بعد علمى

یكى از ابعاد شخصیت امام خمینى(قدس سره) ‌در كنار بعد اخلاقى، عرفانى، سیاسى، اجتماعى، مدیریت و رهبرى ‌ـ بُعد علمى است كه از ابعاد برجسته و ممتاز ایشان به‌شمار مى‌آید. وى، از نظر علمى و معنوى، در افقى قرار داشت كه دست همنوعان و همگنانش به آن‌جا نمى‌رسید. امام در چهار رشته از علوم، سرآمد اقران خویش بود و از زبده‌ترین صاحب‌نظران این علوم (علم فقه، اصول فقه، فلسفه اسلامى و عرفان اسلامى) بود.
ما كسى را نمى‌شناسیم كه مثل ایشان در این چهار رشته، به حد كمال رسیده باشد. ممكن است افرادى باشند كه در بعضى از ابعاد این علوم، همطراز یا مقدم بر امام باشند؛ چه این‌كه كسانى وجود داشتند كه در عرفان، به مراتب بالایى رسیده بودند؛ ولى در فلسفه، رتبه پایین‌ترى داشتند یا حرفى نداشتند. فقیهان بسیار برجسته‌اى داشته‌ایم كه در فقه، تیزبین و موشكاف بودند؛ ولى با مباحث عقلى، آشنایىِ قابل توجّهى نداشتند. جامع بودن امام، در حد بسیار بالایى بود. او، از نادر افرادى بود كه در زمینه‌هاى اصلى علوم اسلامى، به قلّه رسیده بود؛ هم در علوم عقلى و هم در علوم نقلى و هم در سیر و سلوك معنوى. در فقه، فلسفه، عرفان، ادبیات فارسى، عربى و در معارف اسلامى دیگر چنان عمیق فكر مى‌كرد و آن قدر جامع و همه‌سو نگر بود كه بنده مانند او را سراغ ندارم. ما استادانى مثل علاّمه طباطبایى(قدس سره)را در تفسیر و فلسفه دیدیم؛ اما مانند امام جامع نبودند. آن بینشى كه امام در فقه و اصول، كلام و فلسفه، عرفان و علوم اسلامى دیگر داشت، جامعیتى ویژه بود. این جامعیّت ویژه او بود و غیر از او، فردى را با چنین وصفى نیافته‌ام.
وانگهى، در یك علم ‌فرض كنید در علم فقه‌ـ چنان ممتاز بود كه آراى
﴿ صفحه 48 ﴾
مستقل و نظریه‌هاى عمیقى داشت. افزون بر تسلّط بر فقه، آن را چنان درك و اجرا كرد كه توانست درد جامعه را درمان كند و به نیازهاى اجتماعى پاسخ گوید، بدون آن‌كه ذره‌اى از اصالت فقه كاسته شود. در سخنان ایشان، سخن از فقه سنتى و فقه جواهرى، فراوان است؛ افزون بر این، پویایى فقه و پاسخ‌گویى به نیازهاى جامعه را ‌متناسب با مقتضیات زمان و مكان ‌ـ و با در نظر گرفتن شرایط متغیر اجتماع هم مشاهده مى‌كنیم. جمع كردن بین این دو مقوله، كار بسیار دشوارى است؛ یعنى از یك سو، حفظ اصالت فقه بر اساس همان شیوه‌هایى كه بزرگان قدما و معاصران داشته‌اند و دارند، و از سویى دیگر، استنباط‌هایى كه پاسخ‌گوى نیازهاى متغیر جامعه باشد. افرادى كه عمرى در این وادى مقدس گام نهاده‌اند و دستى در این مسائل دارند، متوجّه هستند كه امام چگونه این دو ویژگى را با فراست و ظرافت فنى و هنرمندانه خویش جمع كرده بود. ورود در چنین موضوعاتى ‌بهویژه آن جایى كه جنبه تخصصى دارد‌ـ كار مشكلى است؛ چه رسد به جمع كردن این دو موضوع كه فوق تخصصى هستند؛ این، فقط كار امام بود.
خدمات علمى عالمان و اندیشمندان گذشته، تعلیم، تعلّم و نگارش بود؛ یعنى علوم را از نسل گذشته بیاموزند و به نسل جدید و آینده بیاموزانند و از راه تربیت شاگردان، علوم گذشتگان را براى آیندگان حفظ كنند. عده‌اى نیز، علوم را به بند كتابت كشیده، با نوشتن كتاب‌ها، رساله‌ها و...، حلقه اتصال سلسله یك جامعه در طول تاریخ مى‌شدند. آنان با این زحمت‌هاى «طاقت طاق‌كن»، پایه‌هاى علمى نسل حاضر را بر دوش نسل گذشته مى‌گذاشتند. آن‌ها تجربه‌هاى گذشتگان را حفظ و تكمیل مى‌كردند تا اسباب بزرگى جامعه علمى و فرهنگى را فراهم و دَیْن خود را به اصل و نسل خویش ادا كنند؛ ولى گاهى میان دانشمندان، نوادر و نوابغى
﴿ صفحه 49 ﴾
یافت مى‌شوند كه افزون بر حفظ میراث علمى و فرهنگى پیشینیان، نوآورى‌هایى هم داشته‌اند كه بر غناى علمى جامعه افزوده‌اند. حضرت امام خمینى(قدس سره)یكى از این نوابغ و نوادر دوران بود. ایشان علوم اسلامى را به خوبى فرا گرفته بود و با تدریس، تعلّم و تألیف،(25) آن علوم را هم ثبت و ضبط كرد و هم به شاگردانش تعلیم
﴿ صفحه 50 ﴾
داد. افزون بر این‌ها، اهل ابتكار و نوآورى بود. او افزون بر انجام وظیفه پیش‌گفته،
﴿ صفحه 51 ﴾
در چهار رشته از علوم اسلامى، تبحرى ویژه و تخصص و امتیازى چشمگیر داشت.

ابتكار امام در علوم چهارگانه

امام، در چهار علم از علوم اسلامى (علم فقه، اصول فقه، فلسفه اسلامى و عرفان اسلام) ابتكارهاى ویژه‌اى داشتند.
او، در ضمن توضیح مطالب ‌با بیان روان و دلنشین خویش‌ـ آراى عالمان برجسته آن علم را نقد مى‌كرد و با دقت نظر زیاد، نقاط ضعف آن نظریه‌ها را آشكار مى‌ساخت. سپس با ارائه نظریه‌اى كامل‌تر، بر غناى آن علم مى‌افزود.
در زمینه عرفان نظرى كه متأسفانه مجال چندانى براى بررسى آراى همه عرفاى پیشین نیافت، تنها درباره بعضى از آراى آنان، نقد و نظر دارد؛ مانند تعلیقاتى كه بر شرح فصوص الحكم و مصباح الأُنس مرقوم فرمود. این تألیف را كه بالغ بر سیصد صفحه است، «مؤسسه پاسدار اسلام» در سال 1406 هجرى چاپ كرد. در آن‌جا نیز، بعضى آراى فیلسوفان و عارفان را در ترازوى نقد قرار داد؛ حتى بر آراى بزرگانى چون ابن‌عربى و ملاصدرا انتقادهایى وارد كرد. امام در فقه و اصول، كارهاى بسیارى كرد؛ زیرا عمده فعالیت‌هاى علمى ایشان، در زمینه این دو علم بود. ایشان بیش از «سى» سال بر كرسى تدریس و تحقیق تكیه زده و لوح و قلم به دست گرفت و این علوم را غنى ساخت.
در اصول فقه، نوآورى‌هاى گوناگونى داشت. مبانى بزرگان و متخصصان این فن (مانند مرحوم شیخ اعظم مرتضى انصارى، مرحوم آخوند ملامحمدكاظم خراسانى و مرحوم شیخ عبدالكریم حائرى یزدى) را با بیانى محكم، تبیین و گاهى
﴿ صفحه 52 ﴾
تهذیب و تكمیل مى‌كرد و در نتیجه، مبنا و طرحى نو درمى‌انداخت. براى نمونه، بحث «انسداد» را تهذیب كرد و در قاعده «لا ضرر»، سخنى تازه ارائه داد.
ایشان در «فقه» نیز ابتكارهایى داشتند. بهویژه در بخش مسائل اجتماعى اسلام كه عملاً درباره این مسائل بحث و تحقیقى صورت نمى‌گرفت. امام در آن زمان، در این خصوص تحقیقاتى را شروع كرد و درس و بحث‌هایى را درباره مسائل اجتماعى فقه ارائه داد. همان تحقیقات، امروز چون چراغى فراروى مسؤولان كشور و راهگشاى آنان در قوانین اجتماعى و امور سیاسى است. یك نمونه دیگر از ابتكارهاى امام، در «تحریم حِیَل شرعیه ربا» است كه استدلال‌هاى ایشان، روشن و كارساز بود. همچنین نظریه ایشان در مورد تقیّه و خروج «مهامّ امور» از حوزه آن، بسیار مهم است.
در تاریخ فقه «شیعه» ـ مانند سایر علوم ـ باید زمان‌ها بگذرد تا زمینه ظهور شخصیتى بزرگ و اندیشمندى سترگ و برجسته فراهم آید؛ شخصیتى كه افكارش مثل خورشید كه ستارگان را تحت‌الشعاع قرار مى‌دهد، بر اندیشه‌هاى دیگران برترى یابد. براى مثال، در عصر غیبت امام زمان(علیه السلام)بزرگانى مانند شیخ طوسى، محقق حلى، علاّمه حلى، شهید اوّل، شهید ثانى، وحید بهبهانى، شیخ جعفر كاشف الغطا، از جمله كسانى بودند كه در «فقه شیعه» نقاط عطفى را به وجود آوردند و در «فقه» جهشى ایجاد كردند.
در عصر حاضر نیز، حضرت امام با تحقیق در «فقه» و ارائه فتواهاى جدید ‌با حفظ مبانى و اصول‌ـ نقطه عطف جدیدى در تاریخ «فقه شیعه» ترسیم كرد؛ به گونه‌اى كه «فقه» را از دنباله‌روىِ تقلیدگونه صاحب‌نظران پیشین برگردانده و سبب شكوفایى و پویایى آن شد؛ بهویژه توجّه فقیهان را به مقایسه مصالح مهم و اهم ‌در صورت تعارض مسائل‌ـ و تشخیص اولویت‌ها جلب كردند.
﴿ صفحه 53 ﴾
این ابتكار امام، براى فقیهانى كه مى‌خواهند فتوایى بدهند تا تكلیفشان را در مقام عمل روشن كنند، نكته بسیار مهمى است؛ بهویژه براى فردى كه در مقام رهبرى قرار مى‌گیرد و مى‌خواهد احكام «ولایى» صادر كند، داراى اهمیت فوق‌العاده‌اى است. به هر حال، باید حضرت امام خمینى(قدس سره) را از بزرگ‌ترین عالمانى به شمار آورد كه به «فقه شیعه» و غناى آن خدمت بزرگى كرد. راه‌هاى نویى را به روى پژوهشگران «فقه» و صاحبنظران این علم گشود.

مكتب فلسفى امام

نحله‌هاى فلسفى معروف، میان فیلسوفان اسلامى به سه دسته تقسیم مى‌شوند: یكى، مكتب «مشّایى» است كه بزرگانى مانند فارابى و ابن‌سینا از آن پیروى و آن را ترویج مى‌كردند. یكى هم، مكتب «اشراقى» است كه از زمان شیخ شهاب‌الدین سهروردى (شیخ اشراق)، میان فیلسوفان اسلامى رواج یافت. و دیگرى، مكتب «صدر‌المتألهین» است كه جامع بین آراى «مشّایین» و «اشراقیین» و عارفان است. مرحوم ملاصدرا در هر باب آنچه را كه به حق نزدیك‌تر مى‌دانسته، برگزیده است؛ در نتیجه یك نظام فلسفى ارائه داد كه گرایش‌هاى اشراقى، افكار مشّایى و نیز گرایش‌هاى عرفانى در آن وجود دارد. این مكتب، گاه «مكتب صدرایى» و گاهى «حكمت متعالیه» نامیده مى‌شود.
حضرت امام نیز، همین «حكمت متعالى» را پسندید و بر اساس كتاب اسفار ملاصدرا، تدریس مى‌كرد كه استاد مطهرى و بزرگان دیگرى، از آن محفل بهره‌ها بردند؛ البته امام در فلسفه نیز ـ مانند علوم دیگر ـ اهل نظر بود. چنین نبود كه ‌مثل برخى‌ـ تمام افكار ملاصدرا را بى‌چون و چرا بپذیرد و هیچ نقدى بر آن‌ها
﴿ صفحه 54 ﴾
نداشته باشد. امام با وجود نقد و نظر بر مرحوم ملاصدرا، از میان آن سه نحله، مكتب او را تأیید مى‌كرد؛ از این رو باید بگوییم كه از پیروان فلسفه ملاصدرا بود، هرچند بر آن نیز، خرده‌ها مى‌گرفت.(26)