نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: عبدالحکیم سلیمی

تفاوت ارث زن و مرد

از نظر قرآن کریم، در اصل حق ارث بین مرد و زن فرقى نیست، لكن آن دو در
﴿ صفحه 269 ﴾
سهم‌الارث با یكدیگر متفاوت‌اند: «یُوصِیكُمُ اللّهُ فِی أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَیَیْنِ؛(327) خداى متعال شما را دربارة فرزندانتان سفارش مى‌كند: پسر را بهره‌ای مانند دو دختر است». در آیة دیگری به تفاوت سهم‌الارث زن و شوهر مى‌پردازد: «وَ لَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ یَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّة یُوصِینَ بِها أَوْ دَیْن وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ یَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الُّثمُنُ مِمّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّة تُوصُونَ بِها أَوْ دَیْن وَ إِنْ كانَ رَجُلٌ یُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِد مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِی الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِیَّة یُوصى بِها أَوْ دَیْن؛(328) نصف آنچه همسران شما وانهاده‌اند، اگر فرزندى ندارند از آن شماست و اگر فرزندى دارند چهار یك آنچه وانهاده‌اند از آن شماست. پس از (انجام یافتن) وصیتى كه مى‌كنند یا (پرداخته شدن) وامى (كه دارند) چهار یك آنچه شما واگذاشته‌اید، اگر فرزندى ندارید، بهرة آنان (همسرانتان) است و اگر فرزندى دارید هشت یك آنچه واگذاشته‌اید بهرة آنان است، پس از (انجام دادن) وصیتى كه مى‌كنید یا (پرداختن) وامى (كه دارید)». و سرانجام تفاوت سهم‌الارث برادر و خواهر ذكر مى‌گردد: «وَإِن كَانُواْ إِخْوَةً رِّجَالاً وَنِسَاء فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنثَیَیْنِ؛(329) اگر (ارث‌بران جمعى از برادران و خواهران باشند. مرد (برادر) مانند بهرة دو زن (خواهر) دارد». بر اساس آیات شریفه، سهم‌الارث پسر، شوهر و برادر، به ترتیب دو برابر سهم‌الارث دختر، زن و خواهر تعیین گشته است.
﴿ صفحه 270 ﴾

خلاصة فصل یازدهم

در نظام حقوقی اسلام، اختلاف حقوقی مرد و زن بر اساس حكمت و مصلحت توجیه‌پذیر است. اغلب اختلافات حقوقی آن دو در امور خانوادگی است. بیشتر آیاتی كه دربارة حقوق و تكالیف زن نازل شده است، ناظر به مسائل خانوادگی است و این به دلیل جایگاه خانواده در اسلام است. سعادت و شقاوت جامعه ریشه در رفتار خانواده دارد.
اسلام سعی كرده است بنیان خانواده را تقویت و روابط آن را به بهترین صورت ممكن تنظیم نماید. رعایت حجاب، منع چشم‌چرانی و تحریم همجنس‌بازی و...، همه در مسیر حمایت از خانواده و حفظ حرمت زن تشریع شده است.
افزون بر این، برای استحكام بنیان خانواده یك سلسله حقوق اقتصادی مانند حق مهریه و حق نفقه برای زن تعیین شده است. زن حق دارد در برابر خدمات و فعالیت‌هایی كه در خانه انجام می‌دهد از شوهر دستمزد بخواهد. در تمامی این موارد، مرد موظف است كه حقوق زن را رعایت كند.
حق ارث از موضوعاتی است كه اسلام به آن توجه كرده و سهم ارث مرد را دو برابر سهم زن قرار داده است. این تفاوت نیز بر اساس حكمت است. اگر درآمدهای زن همانند مهریه، حق نفقه و... و عدم كارآیی فعالیت اقتصادی زن را در نظر آوریم، این تفاوت به آسانی قابل توجیه است.
در خصوص حقوق اجتماعی، قرآن كریم فقط به دو مورد از تفاوت‌های تشریعی زن و مرد اشاره كرده است: یكی اختصاص پیامبری به مردان؛ به این دلیل كه نبوت جنبة زعامت و رهبری و مدیریت را نیز داراست و مرد چون توانایی تدبر و تعقل بیشتری دارد، برای انجام چنین منصبی شایسته‌تر است. دیگری اختلاف در شهادت كه آن هم خاستگاه تكوینی دارد. نیم‌نگاهی به آفرینش زن و مرد نشان می‌دهد كه مردان نسبت به زنان، هوشیاری و زیركی بیشتری در مقام تحمل شهادت دارند و هم در اجرای شهادت تحت تأثیر احساسات و عواطف قرار نمی‌گیرند. به همین دلیل، مرد برای شهادت شایسته‌تر از زن است، اما اینكه شهادت دو زن معادل شهادت یك مرد قرار گرفته است، به دلیل اهمیت حق و احیای آن است: در مواردی كه شاهد مرد نباشد، از شهادت زن استفاده می‌شود.
﴿ صفحه 271 ﴾

کتابنامه

1.قرآن کریم.
2.نهج‌البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام.
3.تبریزی، جواد، ارشاد الطالب الی التعلیق علی المکاسب، ج 2، انتشارات مهر، قم، 1339ق.
4.غروی، محمدحسین، حاشیه بر مکاسب، بصیرتی، قم، [بی‌تا].
5.بحرالعلوم، سیدمحمد، بلغة الفقیه، ج 1، مکتبة الصادق، تهران، 1403ق.
6.مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیرحمة الله، قم، 1377.
7.ــــــــــــــــــــ ، نظریة حقوقی اسلام، ج 1، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیرحمة الله، قم، 1382.
8.ـــــــــــــــــــ ، معارف قرآن، چ 3، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیرحمة الله، قم، 1380.
9.ـــــــــــــــــــ ، اخلاق در قرآن، چ 3، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیرحمة الله، قم، 1380.
10.ـــــــــــــــــــ ، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، چ 2، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1372.
﴿ صفحه 272 ﴾
11.ـــــــــــــــــــ ، حقوق و سیاست در قرآن (جزوه پی کپی).
12.صدوق، محمد بن علی بن بابویه القمی، من لا یحضره الفقیه، ج 2، مکتبة الصادق، تهران، [بی‌تا].
13.حرّ عاملی، محمد بن الحسن، وسایل الشیعه، ج 11، چ 5، مؤسسه آل البیت، قم، 1403ق.
14.جناتی، محمدابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ؟؟؟؟
15.مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 74، مؤسسه الوفاء، بیروت، 1404ق.
16.طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 4.
17.کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365.
18.ارسطو، سیاست، ترجمة حمید عنایت، کتاب‌های جیبی، تهران، 1360.
19.نتسکیو، روح القوانین، ترجمة علی اکبر مهّدی، امیرکبیر، تهران، 1362.
20.طوسی، محمد بن الحسن، المبسوط فی فقه الامامیه، ج 2، المکتبة الرضویه لاحیاء آثار الجعفریه، تهران، 1378.
21.نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ط7، دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا].
22.ابن قدامه، عبداله بن احمد، المغنی، دارالفکر، بیروت، [بی‌تا].
23.ابویوسف (قاضی)، یعقوب بن محمد، الخراج، المطبعة السلفیه، القاهره، 1352ق.
24.طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نشر مرتضی، مشهد، 1403ق.
25.اعلامیه جهانی حقوق بشر، مصوب دهم دسامبر 1948.