نگاهی گذرا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: عبدالحکیم سلیمی

فصل دوم: خاستگاه حق

طرح بحث

اصلى ترین بحثى كه دربارة حقوق از دیدگاه اسلام و همچنین سایر مكاتب حقوقى مطرح مى شود این است: حق چیست؟ چگونه پدید می‌آید؟ منشأ و خاستگاه حق چیست؟
حقوقی می‌پذیرند كه بشر حقوقى دارد. هر انسانى با هر اعتقاد و فكر و مذهب و فلسفه اى، در هر جامعه اى که زندگى مى كند، حقوقى نظیر حق حیات، حق مسكن، حق مالکیت، حق كار كردن و امثال آنها را برای خود و دیگران قائل است. پس در اصل وجود حقوق بشر اتفاق نظر وجود دارد. آنچه مورد بحث و گفت‌وگوست، این سؤال مهم فلسفة حقوق است: حقوق بشر از كجا پیدا مى شود؟ ملاك اینكه كسى بر دیگرى حقى پیدا مى كند، چیست؟
در علوم تجربى كه با امور عینى سر و كار دارد، اگر بخواهند درستى یا نادرستى قضیه و گزاره اى را بدانند، از روش تجربه استفاده می‌کنند. مثلاً برای اثبات این ادعا که آب در صد درجه حرارت به جوش مى آید، مقدارى آب را در معرض حرارت قرار مى دهند تا مشخص شود که آب در صد درجه به جوش مى آید یا خیر. اثبات درستی یا نادرستی
﴿ صفحه 46 ﴾
قضایاى عقلى و فلسفى هم روش خاص خود را دارد كه از جملة آنها بازگرداندن به بدیهیات اولیه است كه مربوط به فلسفه و مباحث شناخت شناسىاست.
اما در مسائل ارزشى و اعتبارى، نظیر باید و نبایدهایى كه در عرصة اخلاق، حقوق یا دین وجود دارند، ارزش گذارى قضایا و گزاره ها چگونه صورت مى گیرد؟ اگر گفته شود كسى دارای حق مالکیت است، یا پدر بر فرزند یا فرزند بر پدر حقوقی دارد، افراد جامعه نسبت به یكدیگر حقوقى دارند، یا هر انسانى حق حیات دارد و دیگران نباید به این حق تجاوز كنند، همة این حقوق بر چه اساسى پدید می‌آید؟ درستی یا نادرستی آن را بر اساس چه ملاک و ضابطه‌ای باید تعیین کنیم؟ چه شرایطى باید وجود داشته باشد تا حق پدید آید؟ آن شرایط چگونه و از كجا و به وسیلة چه كسى تعیین مى شود؟ مباحثی نظیر «ملاك ثبوت حق» یا «خاستگاه حق» که در فلسفه مطرح مى شود، ناظر به این موضوع و پاسخ به پرسش‌های مزبوراست.(67)

دیدگاه‌ها دربارة خاستگاه حق

تا آنجا كه ما مى دانیم، هنوز فیلسوفان بزرگ دنیا پاسخ قابل دفاع و قانع كننده اى به این مسئله نداده اند. دو دیدگاه عمده، یكی نظریة حقوق طبیعی و دیگری پوزیتیویسم حقوقی در این خصوص وجود دارد كه پس از اشارة اجمالی به آن دو، دیدگاه اسلام در بحث مبانی حقوقی بشر را بیان خواهیم كرد.