فلسفه اخلاق

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

تبیین دیدگاه مورد قبول

تا اینجا سه نظریة كلی را در باب ارتباط دین و اخلاق بیان كردیم؛ اكنون نوبت تبیین نظریة مورد قبول است.(385) به نظر می‌رسد نخستین و مهم‌ترین گام در این راستا، تعریف دین و اخلاق است. پیش‌تر دیدیم هر‌كدام از نظریه‌های یاد‌شده، تعریف و تلقی خاصی از دین و اخلاق دارند و همین امر موجب ارائة آن نظریه خاص دربارة رابطة میان آنها شده است. در نظریة تباین، تعریف خاصی از دین و اخلاق مورد نظر بود. به عقیدة طرف‌داران این نظریه، دین‌داری یعنی اینكه انسان خدا را بشناسد، به او معتقد شود، و عبادتی هم انجام دهد. همین تلقی نادرست از دین، مبنای افكار سكولاریسم و گرایش‌های سكولاریستی در غرب شده است. تلقی رایج از دین در غرب، به‌جز موارد استثنایی در بعضی از مكاتب و محافل كاتولیك و امثال آن، این است كه دین هیچ ربطی به مسائل دیگر ندارد. دین را نوعی گرایش و احساس می‌دانند كه انسان نسبت به خدا دارد و برای ارضای این گرایش و احساس و نیاز روانی لازم است به معبد رود. هیچ دلیلی هم نمی‌توان برای واقعیت داشتن این احساسات و گرایش‌ها، اقامه كرد. صرفاً یك احساس و تجربة شخصی و معنوی است كه در انسان وجود دارد.
اخلاق را نیز در ارتباط با رفتارهای اجتماعی انسان معنا می‌كنند. اخلاق یعنی ارزش‌هایی كه در رفتارهای اجتماعی انسان مطرح می‌شود؛ مثل اینكه انسان‌ها باید با هم چگونه باشند، انسان باید خوش‌اخلاق باشد، خوش‌رفتار باشد، خوش‌رو باشد، درستكار باشد، راست بگوید و عدالت را رعایت كند. همة اینها مصادیق اخلاق است. هر‌چند ممكن است برخی از اینها جنبة پایه‌ای داشته باشند و بتوان آنها را مبنا و اساس سایر
﴿ صفحه 231 ﴾
ارزش‌های اخلاقی دانست. به‌هر‌حال قلمرو اخلاق منحصر در روابط اجتماعی انسان‌هاست. طبیعی است اگر تلقی ما از دین و اخلاق چنین چیزی باشد، دیگر نمی‌توان از رابطة میان آن دو سخن گفت. اخلاق رابطة میان انسان‌ها را بررسی می‌كند، و دین رابطة فرد انسانی را با خدا بیان می‌كند.
به نظر می‌رسد، ضعف اساسی این نظریه در همین تلقی نادرستی است كه از دین و اخلاق دارد. قلمرو اخلاق منحصر به روابط اجتماعی انسان‌ها نیست. همچنان‌كه اخلاق تنها صفات و ملكات نفسانی را شامل نمی‌شود، بلكه همة رفتارها و ملكات انسانی كه قابل مدح و ذم بوده، صبغه ارزشی داشته باشند، خواه مربوط به رابطة انسان‌ها با یكدیگر، یا رابطة انسان با خدا، یا رابطة انسان با خود و یا حتی رابطة انسان با طبیعت، در حوزة اخلاق قرار می‌گیرند. دین نیز منحصر در بیان رابطة انسان با خدا نیست. در قرآن كریم و كتب حدیثی ما هزاران مسئلة دیگر در حوزه‌های مختلف فردی، اجتماعی، سیاسی و بین‌المللی مطرح است كه همة آنها جزو دین به‌حساب می‌آیند. البته دین مورد نظر ما، دین حق و مبتنی بر وحی راستین الهی، یعنی اسلام است؛ نه هر‌چیزی كه در دنیا با نام دین شناخته می‌شود. با نگاهی گذرا به منابع اسلامی دانسته می‌شود كه اسلام به همة این مسائل پرداخته است. یكی از واضح‌ترین مطالب مربوط به اسلام این است كه هم دربردارندة اعتقادات است، هم اخلاقیات و هم احكام. بر این اساس، دین همه شئون زندگی انسان را در‌بر می‌گیرد و اختصاص به رابطة انسان با خدا ندارد.
البته باید توجه داشت كه این سخن به معنای آن نیست كه مثلاً قواعد حساب، هندسه، فیزیك و شیمی را هم جزو دین به‌حساب آوریم. صرف روابطی كه میان پدیده‌ها وجود دارد، یعنی روابط علّی و معلولی میان تركیبات فیزیكی و شیمیایی یا فعل و انفعالات فیزیكی و امثال آنها، ربطی به دین ندارد. اما از‌آن‌جهت كه این امور در زندگی انسان نقش دارند و همة اینها به نحوی با تكامل آدمی در ارتباط‌اند، از بعد ارزشی خود در قلمرو دین قرار می‌گیرند. به یك معنا می‌توان ادعا كرد كه هیچ چیز از قلمرو دین خارج نیست. هر پدیده‌ای
﴿ صفحه 232 ﴾
در این عالم، از نظر دینی، حكم و ارزشی خواهد داشت؛ دست‌كم، حكم حلّیّت و اباحه دارد، كه باز هم دین باید این حكم را صادر كند.
نهایتاً، دیدگاه قابل قبول‌تر برای ما این است كه اخلاق جزئی از دین به‌حساب آید؛ یعنی ما رابطة دین و اخلاق را رابطه‌ای ارگانیكی، همچون رابطة تنة درخت با كل درخت می‌دانیم. دین به مثابه درختی می‌ماند كه ریشه آن، همان عقاید است، تنه‌اش اخلاق و شاخ و برگش، احكام هستند.
گفتنی است كه گاهی منظور از اخلاق همان مسائل و موضوعات و محمولات است (صرف‌نظر از آن نظریه‌ای كه دین دربارة اخلاق دارد یا روشی كه برای ارزشیابی اخلاق‌ها ارائه می‌دهد)، كه در‌این‌صورت می‌توان گفت دین و اخلاق دو حوزة مستقل دارند؛ به‌گونه‌ای‌که شخص می‌تواند بدون اعتقاد به دین، یك نوع اخلاقی را بپذیرد. بر این اساس، اخلاق لزوماً در حوزة دین و جزو دین نیست. اگر اخلاق را این‌گونه تعریف كردیم، رابطة آن با دین یك نوع عموم و خصوص من وجه می‌شود.
نكتة دیگری كه لازم است در پایان اشاره كنیم این است كه بر اساس تحلیلی كه ما از مفاهیم و گزاره‌های اخلاقی ارائه دادیم و آنها را حاكی از روابط واقعی میان افعال اختیاری انسان و كمال نهایی آدمی دانستیم، اخلاق متوقف بر دین نیست؛ یعنی در اصل این نظریه هیچ اعتقادی اخذ نشده است. كسی، می‌تواند این نظریه را بپذیرد، بی‌آنكه به اعتقادات یا دستورهای دینی پایبند باشد. اما وقتی كه بخواهیم كمال نهایی را بشناسیم و رابطة میان افعال اختیاری را با كمال نهایی كشف كنیم، اینجاست كه به‌شدت نیازمند دین هستیم؛ هم نیازمند به اصول و اعتقادات دینی و هم نیازمند به محتوای وحی و نبوت.
توضیح آنكه: هر‌كسی ممكن است تحلیل خاصی از كمال نهایی انسان داشته باشد؛ مثلاً در نظریة ارسطو، اعتدال قوای سه‌گانة غضبیه، شهویه و عاقله، و حاكمیت عقل بر سایر قوا، كمال نهایی است. برخی دیگر ممكن است همسازی و سازگاری انسان با محیط را كمال نهایی بپندارند. در‌این‌صورت هیچ نیازی به دین پیدا نمی‌شود. اما به عقیدة ما، كه در جای
﴿ صفحه 233 ﴾
خود آن را اثبات می‌كنیم، كمال نهایی انسان، تقرب به خداوند است. بنابراین اگر بخواهیم كمال نهایی انسان را مشخص نماییم، ناچاریم مسئلة خدا را مطرح كنیم. اینجاست كه این نظریه با اعتقادات دینی ارتباط برقرار می‌كند. همچنین برای تشخیص كارهای خوب كه با كمال نهایی انسان رابطه دارند، باید مسئله خلود و جاودانگی نفس را در نظر بگیریم تا اگر بین پاره‌ای از كمالات مادی با كمالات ابدی و جاودانه تعارضی دیده شد، بتوانیم میان آنها ترجیحی قائل شویم و بگوییم فلان كار بد است؛ نه از‌آن‌جهت كه نمی‌تواند كمال مادی برای ما به وجود آورد، بلكه از‌آن‌جهت كه با یك كمال اخروی در تعارض است. پس باید اعتقاد به معاد هم داشته باشیم.
افزون بر این، عقل تنها می‌تواند مفاهیمی كلی را دربارة رابطة میان افعال اختیاری و كمال نهایی به دست آورد و این مفاهیم كلی برای تعیین مصادیق دستورهای اخلاقی چندان كارایی ندارند؛ مثلاً عقل می‌فهمد كه عدل خوب است، اما اینكه عدل در هر موردی چه اقتضایی دارد و چگونه رفتاری در هر موردی عادلانه است، در بسیاری موارد روشن نیست، و عقل به‌خودی‌خود نمی‌تواند آنها را مشخص كند؛ مثل اینكه آیا در جامعه، حقوق زن و مرد باید كاملاً یک‌سان باشد یا باید تفاوت‌هایی میان آنها وجود داشته باشد، و كدام‌یك عادلانه است، و اگر باید تفاوت‌هایی داشته باشند، چه اندازه و در چه مواردی است. بدیهی است كه عقل آدمی نمی‌تواند به‌خودی‌خود این موارد را كشف كند؛ زیرا وقتی می‌تواند چنین مواردی را تشخیص دهد كه بر همة روابط كارهای اختیاری انسان با غایات و نتایج نهایی آنها، و تأثیرات دنیوی و اخروی‌شان احاطة كامل داشته باشد، و چنین احاطه‌ای برای عقل عادی بشر ممكن نیست. پس برای اینكه مصادیق خاص دستورهای اخلاقی را به دست آوریم، باز هم احتیاج به دین داریم. این وحی است كه دستورهای اخلاقی را در هر مورد خاصی با حدود خاص خودش و با شرایط و لوازمش تبیین می‌كند، و عقل به‌تنهایی از عهدة چنین كاری برنمی‌آید.
نتیجه آنكه، نظریه ما در باب مفاهیم و قضایای اخلاقی نیز، در شكل كاملش، هم به
﴿ صفحه 234 ﴾
اصول اعتقادی دین (اعتقاد به خدا و قیامت و وحی) نیازمند است و هم به محتوای وحی و دستورهای دین. طبعاً باید بگوییم كه اخلاق در هیچ صورتی از دین جدا نیست؛ نه از اعتقادات دینی و نه از دستورهای دینی. نه‌تنها جدا نیست كه در هیچ موردی بی‌نیاز از دین نیستیم. پس بر اساس نظریة مختار، ما، هم در تعیین مصداق هدف نهایی اخلاق و ملاك ارزش‌گذاری، و هم در مقام تشخیص و تعیین افعال ارزشمند، ضد‌ارزش و بی‌تفاوت، به‌شدت نیازمند اعتقادات و دستورهای دین هستیم.
﴿ صفحه 235 ﴾

كتاب‌نامه

الف) منابع فارسی
1. آپل، ماکس، شرحی بر تمهیدات كانت، ترجمة محمدرضا حسینی بهشتی، مركز نشر دانشگاهی، تهران، 1375.
2. آیر، ا.ج، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، دانشگاه صنعتی شریف، تهـران، [بی‌تا].
3. ابن‌سینا، دانشنامه علایی، تصحیح احمد خراسانی، كتابخانة فارابی، تهران، 1360ق.
4. اتکینسون، آر. اف، درآمدی به فلسفه اخلاق، ترجمة سهراب علوی‌نیا، مركز ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1369.
5. ارسطو، اخلاق نیكو‌ماخوس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، دانشگاه تهران، تهران، 1356.
6. افلاطون، دورة آثار افلاطون، ترجمة محمدحسن لطفی، چ‌دوم، خوارزمی، تهران، 1367.
7. بُدَن، لویی، تاریخ عقاید اقتصادی، ترجمة هوشنگ نهاوندی، چ‌پنجم، مروارید، تهران، 1356.
8. براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، ج4، ترجمة رشید یاسمی، چ‌سوم، ابن‌سینا، تهران، 1345.
9. برن، ژان،‌ فلسفة اپیكور، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، شركت سهامی كتاب‌های جیبی، تهـران، 1357.
10. پترسون، مایکل و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ترجمة احمدنراقی و ابراهیم سلطانی، طرح نو، تهران، 1376.
﴿ صفحه 236 ﴾
11. تعدادی از نویسندگان، بازتاب كار و طبیعت در هنر، ترجمة محمدتقی فرامرزی، چ‌دوم، ساوالان، تبریز، 1357.
12. جاسبی، عبدالله، نظام‌های اقتصادی، چ‌دوم، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1364.
13. جوادی، محسن، مسئلة باید و هست، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1375.
14. حائری یزدی، مهدی،‌ كاوش‌های عقل عملی، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهـران، 1361.
15. حائری یزدی، مهدی، كاوش‌های عقل نظری، دانشگاه تهران، تهران، 1347.
16. خدا در فلسفه، مجموعه مقالات، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، تهران، 1370.
17. دکارت، رنه، تأملات در فلسفة اولی، ترجمة احمد احمدی، چ‌دوم، مركز نشر دانشگاهی، تهران، 1369.
18. دورکیم، امیل، فلسفه و جامعه‌شناسی، ترجمة فرحناز خمسه‌ای، مركز ایرانی مطالعه فرهنگ‌ها، تهران، 1360.
19. رابینسون، جون، فلسفة اقتصادی، ترجمة بایزید مردوخی،‌ چ‌دوم، شركت سهامی كتاب‌های جیبی، تهران، 1358.
20. رازی، فخرالدین، البراهین در علم كلام، دانشگاه تهران، تهران، 1341.
21. راس، دیوید، ارسطو، ترجمة مهدی قوام صفری، فكر روز، تهران، 1377.
22. راسل، برتراند، تاریخ فلسفه غرب، ترجمة نجف دریابندری، چ‌ششم، كتاب پرواز، تهـران، 1373.
23. روسو، ژان ژاک، امیل یا آموزش و پرورش، ترجمة غلامحسین زیرك‌زاده، شركت سهامی چهر، [بی‌جا]، 1360.
24. رومی، ملاجلال‌الدین، مثنوی معنوی، چ‌پنجم، نگاه، تهران، 1373.
﴿ صفحه 237 ﴾
25. رید، هربرت، معنی هنر، ترجمة نجف دریابندری، چ‌چهارم، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1371.
26. ژانه، پیر،‌ اخلاق، ترجمة بدرالدین كتابی، آموزش و پرورش، اصفهان، 1373.
27. ژکس، فلسفة اخلاق (حكمت عملی)، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، سیمرغ، تهران، 1356.
28. ژید، شارل و شارل ریست، تاریخ عقاید اقتصادی، ج1 و 2، ترجمة كریم سنجابی، دانشگاه تهران، تهران، 1370.
29. سپینوزا، باروخ، اخلاق، ترجمة محسن جهانگیری، چ‌دوم، مركز نشر دانشگاهی، تهران، 1376.
30. سینگر، مارکوس جی، «نگرشی كلی به فلسفة اخلاق»، ترجمة حمید شهریاری، معرفت، ش 15 (سال چهارم زمستان 1374).
31. شومپتر، جوزف، تاریخ تحلیل اقتصادی، ج2 (پس از اسمیت تا پایان دورة كلاسیك)، ترجمة فریدون فاطمی، نشر مركز، تهران، 1377.
32. طباطبایی، سید‌محمد‌حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، چ‌ششم، صدرا، تهران، 1368.
33. طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاق ناصری، كتاب‌فروشی اسلامیه، تهران، [بی‌تا].
34. طوسی، خواجه نصیرالدین، اساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، چ‌دوم، دانشگاه تهران، تهران، 1356.
35. فرانکنا، ویلیام کی.، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، طه، قم، 1376.
36. فروغی، محمدعلی،‌ سیر حكمت در اروپا، چ‌دوم، زوار، تهران، 1367.
37. فنایی اشکوری، محمد، علم حضوری، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قـم، 1375.
38. فنایی اشکوری، محمد، معقول ثانی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1375.
39. کاپلستون،‌ فردریک، تاریخ فلسفه (از بنتام تا راسل)، ج8، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، چ‌دوم، علمی و فرهنگی و سروش، تهران، 1376.
﴿ صفحه 238 ﴾
40. کاپلستون،‌ فردریک، تاریخ فلسفه (از فیشته تا نیچه)، ج7، ترجمة داریوش آشوری، علمی و فرهنگی و سروش، تهران، 1367.
41. کاپلستون،‌ فردریک، تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)، ج6، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، چ‌دوم، علمی و فرهنگی و سروش، تهران، 1373.
42. کاپلستون،‌ فردریک، تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم)، ج5، ترجمة امیر‌جلال‌الدین اعلم، چ‌دوم، علمی و فرهنگی و سروش، تهران، 1370.
43. کاپلستون،‌ فردریک، تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، علمی و فرهنگی و سروش، تهران، 1368.
44. کاپلستون، فردریک، كانت، ترجمة منوچهر بزرگمهر، مؤسسة انتشارات علمی دانشگاه صنعتی شریف، تهران، 1360.
45. کانت، ایمانوئل، بنیاد مابعدالطبیعة اخلاق، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری، خوارزمی، تهران، 1369.
46. کروچه،‌ بندتو، كلیات زیباشناسی، ترجمة فؤاد روحانی، چ‌چهارم، علمی و فرهنگی، تهـران، 1372.
47. کنت دوگوبینو، سه سال در ایران، ترجمة ذبیح‌اللّه‌ منصوری، فرخی، تهران، [بی‌تا].
48. لاهیجی، ملاعبدالرزاق، سرمایه ایمان، چ‌دوم، الزهراء، [بی‌جا]، 1364.
49. لاهیجی، ملاعبدالرزاق، گوهر مراد، كتاب‌فروشی اسلامیه، تهران، 1377.
50. مارکس، کارل، سرمایه، ترجمة ایرج اسكندری، [بی‌نا]، [بی‌جا]، 1352.
51. محتشم دولتشاهی، طهماسب، مبانی علم اقتصاد: اقتصاد خرد ـ اقتصاد كلان، چ‌دوازدهم، خجسته، تهران، 1378.
52. مدرسی، محمدرضا، فلسفة اخلاق، سروش، تهران، 1371.
53. مسکویه، ابوعلی، كیمیای سعادت (ترجمة طهارة الاعراق)، ترجمة میرزا ابوطالب زنجانی، تصحیح ابوالقاسم امامی، نقطه، تهران، 1375.
﴿ صفحه 239 ﴾
54. مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق در قرآن»، معرفت، شمارة 13، (سال چهارم، تابسـتان 1374).
55. مصباح یزدی، محمدتقی، «اخلاق در قرآن»، معرفت، شمارة 14 (سال چهارم، تابستان 1374).
56. مصباح یزدی، محمدتقی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش 13 (پاییز 1378).
57. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، چ‌هشتم، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1371.
58. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، چ‌سوم، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1368.
59. مصباح یزدی، محمدتقی، ایدئولوژی تطبیقی، در راه حق، قم، 1361.
60. مصباح یزدی، محمدتقی، بر درگاه دوست، نگارش عباس قاسمیان، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1376.
61. مصباح یزدی، محمدتقی، پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امـام خمینـی(رحمه الله)، قـم، 1376.
62. مصباح یزدی، محمدتقی، ترجمه و شرح برهان شفا، تحقیق محسن غرویان، امیركبیر، تهران، 1373.
63. مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، چ‌دوم، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1372.
64. مصباح یزدی، محمدتقی، چكیدة چند بحث فلسفی، در راه حق، قم، [بی‌تا].
65. مصباح یزدی، محمدتقی، حقوق و سیاست در قرآن، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1377.
66. مصباح یزدی، محمدتقی، خودشناسی برای خودسازی، چ‌سوم، در راه حق، قم، 1370.
67. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن (3ـ1: خداشناسی، كیهان‌شناسی، انسان‌شناسی)، در راه حق، قم، [بی‌تا].
68. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن (5ـ4: راه و راهنماشناسی)، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1376.
﴿ صفحه 240 ﴾
69. مصباح یزدی، محمدتقی، نظریة سیاسی اسلام، ج1 (قانون‌گذاری)، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1378.
70. مصباح یزدی، محمدتقی، نظریة سیاسی اسلام، ج2 (كشورداری)، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1378.
71. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، چ‌ششم، صدرا، تهران، 1368.
72. مطهری، مرتضی، شرح مبسوط منظومه، چ‌سوم، حكمت، تهران، 1369.
73. مطهری، مرتضی، فطرت، صدرا، تهران، 1369.
74. مطهری، مرتضی، فلسفة اخلاق، چ‌سوم، صدرا، تهران، 1367.
75. مطهری، مرتضی، مجموعة آثار، ج5، چ‌سوم، صدرا، تهران، 1374.
76. مطهری، مرتضی، نقدی بر ماركسیسم، صدرا، تهران، 1363.
77. مک اینتایر، السدر، تاریخچة فلسفة اخلاق، ترجمة انشاءالله رحمتی، حكمت، تهران، 1379.
78. مور، جورج ادوارد، اخلاق، ترجمة اسماعیل سعادت، علمی و فرهنگی، تهران، 1366.
79. النراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، مطبعة الزهراء، نجف، 1368.
80. نیوتن، اریک، معنی زیبایی، ترجمة پرویز مرزبان، چ‌دوم، علمی وفرهنگی، تهران، 1366.
81. وارنوک، ج.، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، چ‌دوم، مركز ترجمه و نشر كتاب، تهران، 1368.
82. وَن دِث، ژان و الینور اسکار بروگ، «چیستی ارزش»، ترجمة اصغر افتخاری، قبسات، ش13، (پاییز 1378)، ص110ـ125.
83. هاسپرز، جان، فلسفة دین، ترجمة مركز مطالعات و تحقیقات اسلامی، مركز مطالعات و تحقیقات اسلامی، قم، [بی‌تا].
ب) منابع عربی
84. ابن‌المرزبان، بهمنیار، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، دانشكدة الهیات و معارف اسلامی، تهران، 1349ش.
﴿ صفحه 241 ﴾
85. ابن‌تیمیه، احمد، بغیة المراد، تحقیق موسی‌بن‌سلیمان، الطبعة الثالثة، مكتبة العلوم و الحكم، [بی‌جا]، 1415ق.
86. ابن‌سینا، الاشارات و التنبیهات، مع شرح نصیرالدین الطوسی، تحقیق سلیمان دنیا، مؤسسة النعمان، بیروت، 1413ق.
87. ابن‌سینا، الالهیات من كتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زادة آملی، دفتر تبلیغات اسلامی، قـم، 1376.
88. ابن‌سینا، الشفاء (البرهان)، تحقیق ابراهیم مدكور و ابوالعلاء عفیفی، وزارة التربیة و التعلیم، القاهرة، 1375ق.
89. ابن‌سینا، الشفاء (الطبیعیات)، تحقیق ابراهیم مدكور، دار الكتاب العربی للطباعة والنشر، القاهرة، [بی‌تا].
90. ابن‌سینا، رسائل، بیدار، قم، [بی‌تا].
91. ابن‌منظور، لسان العرب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1416ق.
92. الاخوند الخراسانی، محمدکاظم، شرح فرائد الاصول، بصیرتی، قم، [بی‌تا].
93. آخوند خراسانی، كفایة الاصول، همراه با حاشیه مشكینی، چ‌هفتم، كتاب‌فروشی اسلامیه، تهران، 1368ش.
94. الارموی، سراج‌الدین، التحصیل من المحصول، تحقیق عبدالحمید علی ابوزیند، مؤسسة الرسالة، بیروت، 1408ق.
95. الاشعری، ابوالحسن، اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع، تصحیح خمودة غرابة، المكتبة الازهریة للتراث، القاهرة، [بی‌تا].
96. الاشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، النهضة المصریه، القاهرة، 1369ق.
97. الاصفهانی، محمدحسین، «الاصول علی النهج الحدیث» فی بحوث فی الاصول، الطبعة الثانیة، النشر الاسلامی، 1418ق.
﴿ صفحه 242 ﴾
98. الاصفهانی، محمد‌حسین، «الطلب و الارادة» فی بحوث فی الاصول، الثانیة، النشر الاسلامی، قـم، 1418ق.
99. الاصفهانی، محمد‌حسین، نهایة الدرایة، ج1، تحقیق مهدی احدی امیركلایی، سیدالشهداء، قـم، 1374ش.
100. الاصفهانی، محمد‌حسین، نهایة الدرایة، ج2، تحقیق رمضان قلی‌زاده مازندرانی، سیدالشهداء، قـم، 1374ش.
101. امام خمینی، مناهج الوصول الی علم الاصول، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1373ش.
102. البستانی، بطرس، المحصول فی اصول الفقه، الطبعة الثانیة، مكتبة لبنان ناشرون، بیروت، 1993م.
103. البغدادی، ابوالبرکات، المعتبر فی الحكمة، چ‌دوم، دانشگاه اصفهان، اصفهان، 1373ش.
104. البغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، تصحیح ابراهیم رمضان، الطبعة الثانیة، دار المعرفة، بیروت، 1417ق.
105. البیاضی الحنفی، احمد،‌ اشارات المرام، شركة مكتبة و مطبعة مصطفی البابی، قاهره، 1368ش.
106. الجرجانی، السید الشریف، شرح المواقف، الشریف الرضی، قم، [بی‌تا].
107. الجوهری، اسماعیل‌بن‌حماد، الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، الرابعة، دار العلم للملایین، بیروت، 1990م.
108. الحرانی، احمد‌بن‌تیمیه، مجموعة الفتاوی، ج8، تحقیق عامرالجزار و انور الباز، دارالوفاء، الریاض، 1418ق.
109. الخراسانی، ملامحمدکاظم، الفوائد، بصیرتی، قم، [بی‌تا].
110. علامه حلی، كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح حسن حسن‌زادة آملی، الطبعة الرابعة، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1413ق.
111. آخوند خراسانی، كفایة الاصول، همراه با حاشیه مشكینی، چ‌هفتم، كتاب‌فروشی اسلامیه، تهران، 1368ش.
﴿ صفحه 243 ﴾
112. ابن‌منظور، لسان العرب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1416ق.
113. الاشعری، ابوالحسن، اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع، تصحیح خمودة غرابة، المكتبة الازهریة للتراث، القاهرة، [بی‌تا].
114. الرازی، فخرالدین، المباحث المشرقیة، تحقیق محمد المعتصم بالله البغدادی، دار الكتاب العربی، بیروت، 1410ق.
115. الشیرازی، صدرالدین، المبدأ والمعاد، تصحیح جلال‌الدین آشتیانی، انجمن فلسفة ایران، [بی‌جا]، 1354ش.
116. الحرانی، احمد‌بن‌تیمیه، مجموعة الفتاوی، ج8، تحقیق عامرالجزار و انور الباز، دارالوفاء، الریاض، 1418ق.
117. سهروردی، شهاب‌الدین، مجموعة مصنفات شیخ اشراق، ج2 (حكمة الاشراق)، تصحیح هنری كربین، انجمن فلسفة ایران، تهران، 1397ق.
118. فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، تصحیح علی‌اكبر الغفاری، النشر الاسلامی، قم، [بی‌تا].
119. البستانی، بطرس، المحصول فی اصول الفقه، الطبعة الثانیة، مكتبة لبنان ناشرون، بیروت، 1993م.
120. مطارح الانظار (تقریرات درس شیخ‌مرتضی انصاری)، تهیه و تنظیم ابوالقاسم كلانتری، مؤسسة آل البیت، قم، 1404ق.
121. البغدادی، ابوالبرکات، المعتبر فی الحكمة، چ‌دوم، دانشگاه اصفهان، اصفهان، 1373ش.
122. القاضی، عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، تحقیق توفیق الطویل و سائرین، وزارة الثقافة و الارشاد القومی، القاهرة، [بی‌تا].
123. الاشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، النهضة المصریه، القاهرة، 1369ق.
124. امام خمینی، مناهج الوصول الی علم الاصول، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله)، قـم، 1373ش.
﴿ صفحه 244 ﴾
125. المظفر، محمدرضا، المنطق، الثامنة، فیروزآبادی، قم، 1408ق.
126. فارابی، المنطقیات، تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، مكتبة آیت‌‌اللّه‌ المرعشی النجفی، قم، 1408ق.
127. الطباطبایی، سید‌محمد‌حسین، المیزان فی تفسیر القرآن الكریم، مؤسسة النشر الاسلامی، قـم، [بی‌تا].
128. العراقی، آقا ضیاءالدین، نهایة الافكار، تقریر محمدتقی البروجردی، الطبعة الثالثة، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1417ق.
129. الطباطبایی، سیدمحمدحسین، نهایة الحكمة، النشر الاسلامی، قم، 1362ش.
130. الاصفهانی، محمد‌حسین، نهایة الدرایة، ج1، تحقیق مهدی احدی امیركلایی، سیدالشهداء، قم، 1374ش.
131. الاصفهانی، محمد‌حسین، نهایة الدرایة، ج2، تحقیق رمضان قلی‌زاده مازندرانی، سیدالشهداء، قم، 1374ش.
ج) منابع انگلیسی
132. A Dictionary of Ethics, Moscow: Progress Publishers.
133. Ross, Stephen David, A Theory of Art, U.S.A: State University ofNew york, 1982.
134.Taylor, Richard, "Determinism", in: The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, v.2, p.359-373.
135. Brandt, Richard B., "Emotive Theory of Ethics", in: The Encyclopedia of philosophy, Paul Edwards, ed. (New york: Macmillan Publishing co. 1972), v.2, p.493-496.
136. Brandt, Richard B., "Ethical Relativism", in: The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, v.3, p.75-78.
﴿ صفحه 245 ﴾
137."Ethics and Morality", in: Encyclopedia of Ethics, Lawrence C. Becker, ed. New york & London: Garland Publishing, 1992, v.1, p.39-9-331.
138. Nielsen, Raziel Abelson Kai, "Ethics, History of", in: The Encyclopedia of philosophy, Paul Edwards, ed. (New york: Macmillan Publishing Co., 1972), v.3, p.81-117.
139. Nielsen, Raziel Abelson Kai, "Ethics, Problems of", in: The Encyclopedia of philosophy, paul Edwards, ed. (New york: Macmillan Publishing Co. 1972), v.3, p.117-134.
140. Cooper, John M., "History of Western Ethics:2 . Classical Greek", in: Encyclopedia of Ethics, Lawrence C. Becker, ed., New york London: Garland Publishing,1992, v.1, p.461-467.

141. Davis, Scott, "History of Western Ethics: 5. Early Medieval", in: Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, v.I, p.480-486.
142. MacDonald, Scott, "History of western Ethics: 6. Later Medieval", in: Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, v.I, p.480-490.
143. Donagan, Alan, "History of Western Ethics: 12. Twentieth Century Anglo-American", in: Encyclopedia of Ethics, Lawrence C. Becker, ed. New york & London: Garland publishing, 1992, v.1, p.536-543.
1434. Berg, Jonathan, "How could Ethics depond on Religion?", in: A Companion to Ethics, Peter Singer, ed. GB: Basil.
145. Blackwell Ltd, 1993, p.525-533.
146.William K., Frandena, & T. T. Granrose, Introductory Reading in: Ethics, Englewood Cliffs, Prentice-Hall, 1974.
147.Lewis, C. S., Mere Christianity, London: Fintana Press, 1959.
﴿ صفحه 246 ﴾
148.Copp, David, "Meta-ethics", in: Encyclopedia of Ethics, Lawrence C . Becker, ed. New york London: Garland Publishing, 1992, v.1, p.790-798.
149. Mackie, J. L., The Miracle of Thiesm, NewYork, Oxford, 1982.
150. Nelson, John O., "Moore, George Edward", in: The Encyclopedia of philosophy, Paul Edwards, ed. New York: Macmillan publishing Co . 1972, v.5.
151. Gert, Bernard, Morality: A New Justification of the Moral Rules, New York: Oxford, 1989.
152. Gert, Bernard, Morality: its Nature and Justification, Bernad Gert; Oxford, Oxford University press, 1998.
153. "Morality and Religion", Plato in: Philosophy of Religion: An Anthology, Louis p. Pojman, ed. (U. S. A: Wadsworth, 1987).
154. Bartley III, W. W., Morality and Religion, London, Macmillan, st Martin's Press, 1971.
155. Audi, Robert, Moral knowledge and Ethical Character, New York, Oxford University press, 1997.
156. Baier, Kurt, "Moral Reasoning", in: Encyclopedia of Ethics, Lawrense C . Becker, ed. New York & London: Garland Publishing, 1992, v.2, p.852-856.
157. Prichard, H. A., Moral Obligation, Oxford University Press, 1971.
158. Palmer, Michael, Moral Problems, Cambridge, The Lutterworth Press, 1995.
159. Wong, D. B., "Moral Relativism", in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, v.6, p.539-542.
160. Wong, David B., "Moral Relativism", in: Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, v.2, p.850-859.
161. McNaughton, David, Moral Vision, U. S. A, Blakwell, Reprinterd, 1991.
﴿ صفحه 247 ﴾
162.Kagan, Shelly, Normative Ethics, Oxford, Westview Press, 1998.

163. Darwall, Stephen, Philosophical Ethics, Oxford, WestView, 1998.
164. Arrington, Robert L., Rationalism, Realism, and Relativism, USA, Cornell University, 1989.
165.Sagi, Avi & Daniel Statman, Religion and Morality, Amsterdam-Atlanta, Rodopi B. V., 1995.
166. Wong, David, "Relativism", in: A Companion to Ethics, ed. Peter singer: GB, Basil Blackwell Ltd, 1993, p.442-450.
167. Zimmerman, Michael J., "Responsibility", in: Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, v.2, p.1089-1095.
168. Duff, R. A., "Responsibility", in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, v.&, p.290-294.
169.Kaufman, Arndd S., "Responsibility, Moral and Legal", in: The Encyclopedia of Philosophy, ed. Paul Edwards, v.7, p.183-188.

پاورقی

1. محمدمرتضی الزبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج6، ص337؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ج4، ص194؛ اسماعیل‌بن‌حماد الجوهری، الصحاح، ج4، ص1471.
2. ر.ك: ابوعلی مسکویه، كیمیاى سعادت (ترجمة طهارة الاعراق)، ص57‌ـ‌58.
3. محمد‌باقر المجلسی، بحار الانوار، ج67، باب 59، ص372، ذیل حدیث 18.
4. ر.ك: محسن فیض الکاشانی، الحقائق فی محاسن الاخلاق، ص54؛ المحجة البیضاء فى تهذیب الاحیاء، ج5، ص95.
5. محیط المحیط، ص251.
6. ر.ك: محمد‌مهدی النراقی، جامع السعادات، ج1، ص21‌ـ‌26.
7. ر.ك: محمد‌باقر المجلسی، بحار الانوار، ج67، باب 59، ص372، ذیل حدیث 18. عده‌اى از فیلسوفان اخلاق غربى نیز در تعریف فضایل اخلاقى گفته‌اند: ملكات یا ویژگى‌هایى هستند كه كاملاً ذاتى نباشند؛ همة آنها باید دست‌كم تا حدى به‌وسیلة تعلیم و ممارست و یا شاید با موهبت به دست آمده باشند (ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص140).
8. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص28.
9. ر.ك: همان، ص141‌ـ‌144.
10. Trait-egoism.
11. Trait-utilitarianism.
12. Trait-deontological theories.
13. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص144.
14. سید‌محمد‌حسین الطباطبایی، المیزان فى تفسیر القرآن، ج1، ص371‌ـ‌372.
15. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص28‌ـ‌30.
16. Morality: A New Justification of the Moral Rules, p.4.
17. Bernard Gert, Morality: its Nature and Justification, p.8.
18. آر. اف. اتکینسون، درآمدى به فلسفة اخلاق، ترجمة سهراب علوی‌نیا، ص16.
19. خواجه نصیر‌الدین طوسی، اخلاق ناصرى، ص14.
20. در زبان انگلیسى واژه‌هاى ethics و morality، هر دو، به معناى اخلاق به‌كار مى‌روند. واژة ethics از ریشه یونانى ethos گرفته شده است كه به معناى منش و رفتار character است و واژه morality نیز از ریشه لاتینى mores اقتباس شده است كه به معناى رفتار یا رسم و عادت استعمال مى‌شود. ر.ك:
Lawrence C.Becker, "Ethics and Morality", in: Paul Edwards, Encyclopedia of Ethics, v.1, p.329.
21. پیر ژانه، اخلاق، ترجمة بدرالدین کتابی، ص53.
22. ژکس، فلسفة اخلاق حكمت عملى، ترجمة ابوالقاسم پور‌حسینی، ص9.
23. مرتضی مطهری، آشنایى با علوم اسلامى، ج2، حكمت عملى، ص190. و نقدى بر ماركسیسم، مقالة «جاودانگى اصول اخلاقى»، ص188‌ـ‌189.
24. محمدرضا مدرسی، فلسفة اخلاق، ص17؛ نیز: ر.ك: محمد‌مهدی النراقی، جامع السعادات، ج1، ص9ـ15؛ همچنین مقایسه شود با تعریف كشف الظنون در: لغت‌نامه، مادة اخلاق.
25. ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص25‌ـ‌26؛ محسن جوادی، مسئلة باید و هست، ص15‌ـ‌18؛ مارکوس جی. سینگر، «نگرشی کلی به فلسفة اخلاق»، ترجمة حمید شهریاری، مجلة معرفت، ش15، ص47ـ50؛
William K. Frandena, Introductory Reading in Ethics, p.1
26. descriptive ethics.
27. The Elements of Moral Philosophy, p.15.
28. Ibid, p.16.
29. Normative Ethics.
البته در برخى از آثار اخلاقى به این نوع از پژوهش‌هاى اخلاقى Substantive ethics نیز اطلاق شده است. ر.ك:
Kai Nielsen "Ethics, Problems of", in: Paul Edwards, Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.118.
30. Kai Nielsen, "Ethics, problems of", in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.121-122.
31. Stephen Darwall, philosophical Ethics, p.9.
32. براى آشنایى بیشتر با اخلاق هنجارى و حدود و قلمرو آن، ر.ك:
Shelly kagan, Normative Ethics, p.1-11.
33. Ethical egoism.
34. General Utilitarianism
35. Theory Command Divine.
36. Perfectionism.
37. Meta-ethics.
38. Kai Nielsen, "Ethics, problems of" in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.118.
39. Stephen Darwall, Philosophical Ethics, p.9.
40. David Copp, "Meta Ethics" in: Lawrence C. Becker, Encyclopedia of Ethics, p.790; A Dictionary of Ethics, p.260.
41. A Dictionary of Ethics, p.260.
42. مارکوس جی. سینگر، «نگرش كلى به فلسفة اخلاق»، ترجمة حمید شهریاری، مجلة معرفت، ش15، ص48.
43. See: "Ethics, Problems of" in: The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.118-121.
44. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص27.
45. ر.ك: مارکوس جی. سینگر، «نگرش كلى به فلسفة اخلاق»، ترجمة حمید شهریاری، مجلة معرفت، ش15، ص48‌ـ‌50.
46. محسن جوادی، مسئله باید و هست، ص19‌ـ‌20، به نقل از: عادل ضاهر، الاخلاق و العقل، ص24.
47. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، فصل 6.
48. David Copp, "Meta Ethics", in: Encyclopedia of Ethics, p.790-791.
49. محسن جوادی، مسئلة باید و هست، ص19.
50. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص27.
51. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص138‌ـ‌139.
52. ر.ك: محمد‌تقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص69.
53. محمدتقی مصباح یزدی، «اخلاق در قرآن (2)» مجله معرفت، ش14، ص17‌ـ‌18.
54. محمدتقی مصباح یزدی، «اخلاق در قرآن (1)»، مجله معرفت، ش13، ص18.
55. جمعه (62)، 2.
56. محمد‌باقر المجلسی، بحار الانوار، ج67، ب 59، حدیث 18.
57. ابی‌حامد محمد غزالی، احیاء علوم الدین، ج1، ص10 (مقدمه).
58. براى توضیح بیشتر ر.ك: محمد‌تقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص176ـ178؛ همو، ایدئولوژى تطبیقى، ص90‌ـ‌95؛ همو، چكیدة چند بحث فلسفى، ص25ـ 27 و همچنین: مرتضی مطهری، شرح مبسوط منظومه، ج2، ص59‌ـ‌122. بحث مفصل دربارة اقسام معقولات و دیدگاه‌هاى مختلف فیلسوفان شرق و غرب دربارة آنها و تاریخ پیدایش این نظریه را مى‌توان در كتاب معقول ‌ثانى نوشته محمد فنایى اشكورى دنبال گرفت.
59. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژى تطبیقى، ص90، 132ـ‌134.
60. چنان‌كه پوزیتویست‌هاى منطقى، مفاهیم فلسفى را به مفاهیم منطقى ملحق كرده‌اند، و این درواقع ناشى از خلط بین این دو دسته از معقولات است. همچنین «كانت» كه مقولات دوازده‌گانه را از خواص ذهن دانسته، مفهوم علیت را كه از مفاهیم فلسفى است، در شمار مفاهیم ذهنى به‌حساب می‌آورد و به همین جهت، علت را در خارج، انكار نموده است. این هم درواقع نوع دیگرى از خلط بین مفاهیم فلسفى و منطقى است. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژى تطبیقى، ص81 و ص101ـ103.
61. براى اجزاى جملات خبرى، تعبیر موضوع و محمول به‌كار مى‌رود؛ اما در جملات انشایى چنین تعبیراتى صحیح نیست. بنابراین بهتر است كه پیش از تعیین اخبارى یا انشایى بودن جملات اخلاقى، تعابیرى به‌كار برده شود كه با هر دو دیدگاه سازگار باشد. هر‌چند تعبیر «موضوع و محمول»، «نهاد و گزاره» یا «مسندالیه و مسند» مربوط به شكل ظاهرى جملات است و ربطى به نزاع اخبارى و انشایى در مورد حقیقت جملات اخلاقى ندارد.
62. محمد‌تقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص182ـ‌183.
63. "Ethics, Problems of" in: The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.127.
64. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص205.
65. همان، ص206ـ207.
66. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص208.
67. Divine Command Theory.
68. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص215.
69. همان.
70. "Ethics, problems of" in: The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.128.
71. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ص216.
72. See: "Moral Reasoning" in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.852-853.
73. "Ethics, Problems of" in: The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.128. ویلیام كی. فرانكنا، فلسفة اخلاق، ص216.
74. "Ethics, Problems of" in: The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.129.
75. Moral Vision, p.8-10.
76. ‌در كتاب Moral Vision، ص17 مى‌گوید: این دیدگاه، به «نظریة اخلاقـى اف‌‌ـ‌‌هورا» (Boo- Hurrah Theory of Ethics) لقب گرفته است.
77. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص146.
78. آر. اف. اتکینسون، درآمدى به فلسفة اخلاق، ترجمة سهراب علوی‌نیا، ص140-141.
79. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص157.
80. ر.ك: امیل دورکیم، فلسفه و جامعه‌شناسى، ترجمة فرحناز خمسه‌ای، ص78 و 115.
81. ر.ك: بطرس البستانی، المحصول فى اصول الفقه، ج1، ص123؛ سراج‌الدین الارموی، التحصیل من المحصول، تحقیق عبدالحمید علی ابوزینه، ج1، ص180؛ علی عبدالفتاح المغربی، دراسات عقلیة و روحیة فى الفلسفة الاسلامیة، ص257‌ـ‌258؛ ابی‌حامد الغزالی، الاقتصاد فى الاعتقاد، ص187‌ـ‌197.
82. See: "Ethics, History of", in: The Encyopedia of philosophy, v.3, p.83 & p.95; and "History of Western Ethics: 2. Classical Greek", in: Encyclopedia of Ethics, v.1, p.465-466.
83. ر.ك: مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینى، ترجمة احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، ص441.
84. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ترجمة‌ جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص178‌ـ‌192؛ صدرالدین الشیرازی، الحكمة المتعالیة، ج3، ص487‌ـ‌488؛ محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژى تطبیقى، ص97‌ـ‌98.
85. رنه دکارت، تأملات در فلسفة اولى، ترجمة احمد احمدی،‌ ص41 و همچنین، ر.ك: برتراند راسل، تاریخ فلسفة غرب، ترجمة نجف دریابندری، ج2، ص781؛ محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژى تطبیقى، ص99.
86. ر.ك: ماکس آپل، شرحى بر تمهیدات كانت، ترجمة محمدرضا حسینی بهشتی، ج1، ص42‌ـ‌51؛ فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (از ولف تا کانت)، ترجمة ‌اسماعیل سعادت، ج6، ص233‌ـ‌236 و ص251‌ـ‌278؛ محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص199؛ همو، ایدئولوژى تطبیقى، ص100‌ـ‌103.
87. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (از ولف تا کانت)، ترجمة اسماعیل سعادت، ج6، ص265.
88. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژى تطبیقى، ص104‌ـ‌115.
89. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه ص198؛ همو، ایدئولوژى تطبیقى، ص104‌ـ‌107؛ محمد فنایی اشکوری، علم حضورى، ص159‌ـ‌162.
90. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص462‌ـ‌463.
91. براى نقد و ارزیابى نظریه جان لاك، ر.ك: ایدئولوژى تطبیقى، ص107‌ـ‌105.
92. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی از هابز تا هیوم)، ترجمة امیرجلال‌الدین اعلم، ج5، ص88‌ـ‌93.
93. ابن‌سینا، الشفاء، كتاب البرهان، تحقیق ابراهیم مدکور و ابوالعلاء عفیفی، المقالة الرابعة، الفصل العاشر، ص330.
94. نحل (16)، 78. شایان ذکر است كه این آیه با معرفت حضورى ناآگاهانه نسبت به خداوند، كه در آیاتى مانند آیة 172 سوره اعراف به آن اشاره شده است، منافاتى ندارد. براى توضیح بیشتر، ر.ك: سید‌محمد‌حسین طباطبایی، المیزان، ج12، ص312؛ محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3ـ1: خداشناسى، كیهان‌شناسى، انسان‌شناسى)، ص396‌ـ‌397.
95. ر.ك: مرتضی مطهری، فطرت، ص47‌ـ‌53.
96. ابن‌سینا، الشفاء، كتاب البرهان، المقالة الاولى، الفصل الحادى عشر، ص106‌ـ‌107.
97. خواجه نصیرالدین طوسی، اساس الاقتباس، مقالت پنجم، فصل هشتم، ص375.
98. فخرالدین رازی، التفسیر الكبیر، ج20، ص72.
99. فخرالدین رازی، المباحث المشرقیه، ج1، ص496‌ـ‌498.
100. صدرالدین شیرازی، الحكمة المتعالیة، ج3، ص487‌ـ‌492
101. براى توضیح بیشتر مى‌توان به كتاب‌هاى فلسفى و منطقى مراجعه كرد. از جمله، ر.ك: سید‌محمد‌حسین طباطبایی، نهایة الحكمة، ص42‌ـ‌51؛ محمدتقی مصباح یزدی، تعلیقة على نهایة الحكمة، ص71‌ـ‌85؛ مرتضی مطهری، شرح مبسوط منظومه، ج3، ص61‌ـ‌80.
102. محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج2، ص56.
103. Moral Obligation, p.145.
104. ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص10‌ـ‌11.
105. Moral Obligatoin, p.145-146.
106. Moral Obligation, p.17 ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص41.
107. ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص14.
108. همان، ص26 به نقل از:
Philosophy and logical syntax, p.24.
109. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص146.
110. مهدی حائری یزدی، كاوش‌هاى عقل عملى، ص102.
111. همان، ص103.
112. محمدتقی مصباح یزدی، تعلیقة علی نهایة الحكمة، ص390‌ـ‌391، رقم 382.
113. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص31‌ـ‌32.
114. A Dictionary of Ethics, (Morality and Law), p.279-280.
115. آر. اف. اتکینسون، درآمدى به فلسفة اخلاق، ص17.
116. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، حقوق و سیاست در قرآن، ج1، ص22ـ24.
117. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، تعلیقة علی نهایة الحكمة، ص393، رقم 382.
118. باروخ اسپینوزا، اخلاق، ترجمة محسن جهانگیری، ص179‌ـ‌180.
119. همان، ص154ـ155.
120. ابن‌سینا، الالهیات من کتاب الشفاء، تحقیق حسن حسن‌زادة آملی، ص380ـ381؛ صدرالدین الشیرازی، الحكمة المتعالیة، ج7، ص58.
121. محمدمرتضی الزبیدی، تاج العروس، ج3، ص194 مادة خیر.
122. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص107‌ـ‌119.
123. ارسطو، اخلاق نیكوماخوس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینى، كتاب اول، فصل اول، ص1.
124. سید‌محمد‌حسین طباطبایی، المیزان فى تفسیر القرآن، ج5، ص9‌ـ‌11.
125. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ترجمة‌ جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص291؛ اریک نیوتن، معنى زیبایى، ترجمة پرویز مرزبان، ص375، و ص33ـ34 و ر.ك: بندتو کروچه، كلیات زیباشناسى، ترجمة فؤاد روحانی، مقدمة مترجم، ص7.
126. اریک نیوتن، معنى زیبایى، ترجمة پرویز مرزبان، ص33‌ـ‌34.
127. ر.ك: بندتو کروچه، كلیات زیباشناسى، ترجمة فؤاد روحانی، مقدمة مترجم، ص8‌ـ‌9؛ هربرت رید، معنى هنر، ترجمة نجف دریابندری، ص2‌ـ‌7.
128. هربرت رید، معنى هنر، ترجمة نجف دریابندری، ص2.
129. بندتو کروچه، كلیات زیباشناسى، ترجمة فؤاد روحانی، ص53‌ـ‌87؛ تعدادی از نویسندگان، بازتاب كار و طبیعت در هنر، ترجمة‌ محمدتقی فرامرزی، ص88‌ـ‌90 و ص75؛ ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص157.
130. see: S. D. Ross, A Theory of Art, p.35.
131. هربرت رید، معنى هنر، ترجمة نجف دریابندری، ص15.
132. البته در اینكه آیا حیوانات نیز حس زیبایى دارند یا نه، اختلافاتى وجود دارد. بعضى مانند داروین به‌شدت از این رأى دفاع مى‌كنند و از ظاهر بعضى كلمات علامه طباطبایى(رحمه الله) نیز همین رأى استنباط مى‌شود (اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، ج2، ص200). اما برخى دیگر، حیوانات برخوردار از حس زیبایى نمى‌دانند (ر.ك: تعدادی از نویسندگان، بازتاب كار و طبیعت در هنر، ترجمة محمدتقی فرامرزی، ص73‌ـ‌75).
133. John O. Nelson, "Moore, George Edward", in: Paul Edwards, The Encyclopedia of Philosophy, v.5, p.379-380.
134. Kai Nielsen, "Ethics, Problems of" in: Paul Edwards, The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.128-129.
135. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ج8، ص445‌ـ‌447.
136. البته برخى دیگر معتقدند كه از لابه‌لاى برخى كلمات مور چنین به دست مى‌آید كه وى مفهوم خوب را مفهومى انتزاعى و از قبیل معقولات ثانى مى‌دانسته است. ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص200‌ـ‌203.
137. ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص9.
138. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ج8، ص445‌ـ‌448.
139. همان، ص512.
140. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص145‌ـ‌146.
141. Divine Commond Theory.
142. Plato, "Morality and Religion", in: Louis P. Pojman, Phiosophy of Religion: An Anthology, p.496-497.
و ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص57.
143. ر.ك: ملامحمد‌کاظم الخراسانی، الفوائد، ضمیمه حاشیه فوائد الاصول، ص330‌ـ‌337؛ محمد‌حسین الاصفهانی، نهایة الدرایة، تحقیق رمضان قلی‌زاده مازندرانی، ج2، ص44 و ص318‌ـ‌319؛ محمدباقر الصدر، دروس فى علم الاصول، ج1، ص361‌ـ‌362.
144. ر.ك: علامه حلی، كشف المراد، تصحیح حسن حسن‌زادة آملی، ص302؛ محمد‌کاظم الاخوند الخراسانی، شرح الفرائد، ص330؛ محمدرضا المظفر، اصول الفقه، ج1، ص199.
145. احمد البیاضی الحنفی، اشارات المرام، ص75‌ـ‌78.
146. ابی‌حامد الغزالی، الاقتصاد فى الاعتقاد، ص186ـ197؛ بطرس البستانی، المحصول فى اصول الفقه، ج1، ص123؛ سراج‌الدین الارموی، التحصیل من المحصول، تحقیق عبدالحمید علی ابوزیند، ج1، ص180؛ فخرالدین رازی، البراهین در علم كلام، ج1، ص246ـ250، السید الشریف الجرجانی، شرح المواقف، ج8، ص181ـ195؛ علی عبدالفتاح المغربی، دراسات عقلیة و روحیة فى الفلسفة الاسلامیة، ص257ـ258.
147. رك: ملاعبدالرزاق لاهیجی، سرمایة ایمان، ص60ـ61؛ شیخ مرتضی انصاری، مطارح الانظار، تهیه و تنظیم ابوالقاسم کلانتری، ص230ـ232؛ محمدرضا المظفر، اصول الفقه، ج1، ص200ـ202؛ علاءالدین علی‌بن‌محمد القوشجی، شرح تجرید الاعتقاد، ص327ـ338؛ بطرس البستانی، المحصول فى اصول الفقه، ج1، ص123ـ124؛ سراج‌الدین الارموی، التحصیل من المحصول، تحقیق عبدالحمید علی ابوزیند، ج1، ص180ـ181؛ السید‌الشریف الجرجانی، شرح المواقف، ج8، ص182؛ مصطفی الزلمی، فلسفة الشریعة، ص270ـ273.
148. ابن‌تیمیه، پس از اشاره به معنى حسن و قبح، دربارة این معنا مى‌گوید: «و‌من الناس من اثبت قسماً ثالثاً للحسن و‌القبح و‌ادعى الاتفاق علیه و‌هو كون الفعل صفة كمال او صفة نقص و‌هذا القسم لم یذكره عامة المتقدمین المتكلمین فى هذه المسئله و‌لكن ذكره بعض المتأخرین: كالرازى و‌اخذه عن الفلاسفة...». مجموعة الفتاوى، ج8، ص186ـ187.
149. السید ‌الشریف الجرجانی، شرح المواقف، ج8، ص182؛ علاءالدین علی‌بن‌محمد القوشجی، شرح تجرید الاعتقاد، ص338.
150. ملاعبدالرزاق لاهیجی، سرمایة ایمان، ص59.
151. براى توضیحات بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن، ص4ـ5؛ همو، راه و راهنماشناسى، ص9‌ـ‌30؛ همو، اخلاق در قرآن، ج103ـ110؛ همو، نظریة سیاسى اسلام، ج1 (قانون‌گذارى)، ص58‌ـ‌60.
152. علاءالدین علی‌بن‌محمد القوشجی، شرح تجرید الاعتقاد، ص338.
153. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص107‌ـ‌112.
154. Cognitive.
155. Non-Cognitive.
156. Creation Nventionl.
157. Discovery.
158. قطب‌الدین محمود‌بن‌محمد الرازی، شرح الشمسیة، ص26‌ـ‌32؛ ملاهادی سبزواری، شرح المنظومه (قسم المنطق)، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زادة آملی، ص239‌ـ‌240؛ محمدرضا المظفر، المنطق، ص51‌ـ‌54 و ص129‌ـ‌130؛ علامه حلی، جوهر النضید، ص6‌ـ‌7؛ خواجه نصیرالدین طوسی، اساس الاقتباس، ص14‌ـ‌16؛ مولی عبدالله الیزدی، الحاشیة على تهذیب المنطق، ص24‌ـ‌27.
159. برای نمونه، ر.ك: آخوند خراسانی، كفایة الاصول، همراه با حاشیة مشکینی، ج1، ص16 و 98؛ محمدحسین الاصفهانی، نهایة الدرایة، تحقیق مهدی احدی امیرکلائی، ج1، ص34ـ35، ص219ـ220؛ همو، الاصول علی النهج الحدیث فی بحوث فی الاصول، ص26ـ28؛ همو، الطلب و الارادة فی بحوث فی الاصول، ص14ـ26؛ آقا ضیاءالدین العراقی، نهایة الافكار، تقریر محمدتقی البروجردی، ج1 و 2، ص58ـ54؛ ملامحمد‌کاظم الخراسانی، الفوائـد (ضمیمة كتاب حاشیه فوائد الاصول)، ص285ـ287؛ امام خمینـی، مناهج الوصول الی علم الاصول، ج1، ص92ـ95 و ج2، ص260ـ261.
160. ر.ك: آخوند خراسانی، كفایة الاصول، با حاشیة مشكینى، ج1،ص98؛ محمدباقر الصدر، دروس فى علم الاصول، ج1، ص90ـ91 و ج2، ص73ـ74.
161. ر.ك: آقا ضیاءالدین العراقی، نهایة ‌الافكار، تقریر محمدتقی البروجردی، ج1 و 2، ص58ـ54.
162. محمد‌حسین الاصفهانی، نهایة الدرایة، تحقیق مهدی احدی امیرکلائی، ج1، ص219ـ220.
163. امام خمینی، مناهج الوصول الى علم الاصول، ج2، ص260ـ261.
164. Non-Descriptive Theory.
165. Theory Descriptive.
166. Imperativism.
167. ر.ك: ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص26.
168. Emotivism.
169. براى توضیح بیشتر، ر.ك: ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص24ـ32؛ ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص220ـ222؛ آر. اف. اتکینسون، درآمدى به فلسفة اخلاق، ترجمة‌ سهراب علوی نیا، ص139ـ145 و
David McNaughton, Moral Vision, p.24;
Richard B. Brandt, "Emotive Theory of Ethics" in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.2, p.493-496;
Kai Nielsen, "Ethics, Problems of", in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.129;
Raziel Abelson, Kai Nielsen, "Ethics, History of", in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.3, p. 106-107;
Alan Donagan,"History of Western Ethics:12", in: Lawrence C. Becker Encyclopedia of Ethics, v.1, p.538-539.
170. ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص25.
171. همان، ص30.
172. Prescriptivism: گفتنی است كه بعضى این اصطلاح را به هدایت‌گرایى و برخى به دستورگرایى ترجمه كرده‌اند.
173. براى توضیح بیشتر، ر.ك: ج. وارنوک، فلسفة اخلاق در قرن حاضر، ترجمه و تعلیقات صادق لاریجانی، ص39ـ44؛ آر. اف. اتکینسون، درآمدى به فلسفة اخلاق، ترجمة سهراب علوی نیا، ص146ـ155؛
"Ethics, History of" in: The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.109-110
philosophy of Encyclopedia The :in "Ethics ,, v.3, p.129-130.
174. سیدمحمد‌حسین طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، ج2، ص166.
175. همان، ص138.
176. همان، ص153ـ155.
177. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص219‌ـ‌220.
178. محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص222‌ـ‌224.
179. همان، ص231‌ـ‌233.
180. ابن‌سینا، رسائل، حد العقل، ص88؛ همو، الشفاء (الطبیعیات)، الفن السادس، المقالة الخامسة، الفصل الاول، ص184‌ـ‌185.
181. بهمنیار‌بن‌‌المرزبان، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، ج1، ص789‌ـ‌790.
182. ابوالبرکات البغدادی، المعتبر فی الحكمة، ج2، ص311.
183. صدرالدین الشیرازی، المبدأ و المعاد، تصحیح جلال‌الدین آشتیانی، ص258 و ر.ك: همو، الشواهد الربوبیة، ص201.
184. عبدالرزاق لاهیجی، گوهر مراد، ص108.
185. ر.ك: مرتضی مطهری، شرح مبسوط منظومه، ص310‌ـ‌311.
186. محمدمهدی النراقی، جامع السعادات، ج1، ص58‌ـ‌59.
187. شرح ابن‌میثم البحرانی علی المأة كلمة لامیرالمؤمنین، تصحیح میرجلال‌الدین الحسینی الارموی، ص14.
188. مهدی حائری یزدی، كاوش‌هاى عقل نظرى، ص241‌ـ‌242؛ همو، كاوش‌هاى عقل عملى، ص193‌ـ‌201.
189. در كتاب شرح المصطلحات الفلسفیة، ص213‌ـ‌216، بیش از پنجاه تعریف از كلمات اندیشمندان مسلمان جمع‌آوری شده است. همچنین، ر.ك: احمد‌بن‌تیمیه، بغیة المراد، تحقیق موسی‌بن‌سلیمان، ص255‌ـ‌274.
190. ملامحمد‌کاظم الخراسانی، الفوائد، فائدة فى اقتضاء الافعال للمدح و الذم (ضمیمة کتاب حاشیه فوائد الاصوله)، ص330.
191. محمد‌حسین الاصفهانی، نهایة الدرایة، ج2، ص311.
192. ر.ك: محمد‌تقی مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج1، ص207‌ـ‌208.
193. رسائل اخوان الصفا، ج3، ص457؛ نیز ر.ك: شرح المصطلحات الفلسفیة، ص216.
194. ر.ك: مرتضی مطهری، شرح مبسوط منظومه، ص310.
195. همان.
196. محمد‌حسین الاصفهانی، نهایة الدرایة، ج2، ص311.
197. محمدرضا المظفر، اصول الفقه، ج1، ص205؛ همو، المنطق، ص295‌ـ‌296.
198. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، ترجمه و شرح برهان شفا، تحقیق محسن غرویان، ج1، ص28.
199. محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص156.
200. ا. ج. آیر، زبان، حقیقت و منطق، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص‌146ـ147‌.
201. سید‌محمدحسین طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، ج2، ص196.
202. همو، نهایة الحكمة، ص259.
203. همو، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، ج2، ص166‌ـ‌167.
204. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، تعلیقة علی نهایة الحكمة، ص393، شمارة 383.
205. فارابی، المنطقیات، تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، ج1، ص363‌ـ‌366 و 421‌ـ‌424.
206. ابن‌سینا، الشفاء (قسم المنطق)، ج3، ص66؛ همو، الاشارات و التنبیهات، مع شرح نصیرالدین الطوسی، تحقیق سلیمان دنیا، ج1، النهج السادس، الفصل الاول، ص351‌ـ‌352؛ همو، دانشنامة علایى، ص52‌ـ‌53.
207. بهمنیار‌بن‌المرزبان، التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری، ص99.
208. قطب‌الدین محمود‌بن‌محمد الرازی، شرح الشمسیة، ص168.
209. خواجه نصیرالدین طوسی، اساس الاقتباس، تصحیح مدرس رضوی، ص346‌ـ‌347.
210. شهاب‌الدین سهروردی، مجموعة مصنفات شیخ اشراق، ج2 (حكمة الاشراق)، تصحیح هنری کربین، ص42.
211. ابن‌سینا، دانشنامة علایى، تصحیح احمد خراسانی، ص52. ابن‌سینا در كتاب شفا نیز عباراتى شبیه این دارد: «... بل المشهورات هذه و‌امثالها منها ما هو صادق و‌لكن یحتاج فى ان یصیر یقینا الى حجة و‌منها ما هو صادق بشرط دقیق لا یفطن له الجمهور» (ابن‌سینا، الشفاء (قسم المنطق)، تحقیق ابراهیم مدکور، ج3، ص66).
212. خواجه نصیرالدین طوسی، اساس الاقتباس، ص346‌ـ‌347.
213. ر.ك: ژان وَن دِث و الینور اسکار بروگ، «چیستى ارزش»، ترجمة اصغر افتخاری، قبسات، ش13، ص114.
214. براى توضیحات بیشتر، ر.ك: لوئی بُدَن، تاریخ عقاید اقتصادى، ترجمة هوشنگ نهاوندی، ص86‌ـ‌89؛ شارل ژید و شارل ریست، تاریخ عقاید اقتصادى، ترجمة کریم سنجابی، ج1، ص 529‌ـ‌535 و 574‌ـ‌576 و ج2، ص184‌ـ‌192 و 119‌ـ‌122؛ جوزف شومپتر، تاریخ تحلیل اقتصادى، ترجمة‌ فریدون فاطمی، ج2، ص280‌ـ‌302؛ عبدالله جاسبی، نظام‌هاى اقتصادى، ص114‌ـ‌132؛ طهماسب محتشم دولتشاهی، مبانى علم اقتصاد: اقتصاد خرد‌ـ‌اقتصاد كلان، ص30؛ جون رابینسون، فلسفة اقتصادى، ترجمة‌ بایزید مردوخی، ص37‌ـ‌103؛ کارل ماکس، سرمایه، ترجمة ایرج اسکندری، ج1، ص77‌ـ‌116.
215. شارل ژید و شارل ریست، تاریخ عقاید اقتصادى، ترجمة کریم سنجابی، ج1، از فیزیوكرات‌ها تا استوارت میل، ص114‌ـ‌123؛ لوئی بُدَن، تاریخ عقاید اقتصادى، ترجمة هوشنگ نهاوندی، ص86.
216. عبدالله جاسبی، نظام‌هاى اقتصادى، ص112.
217. همان، ص113.
218. براى توضیحات بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص150‌ـ‌151.
219. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص152‌ـ‌153؛ همو، اخلاق در قرآن، ج1، ص21‌ـ‌25 و 47‌ـ‌50 و ج2، ص90‌ـ‌95.
220. براى توضیح بیشتر، ر.ك: مرتضی مطهری، نقدى بر ماركسیسم، ص207‌ـ‌209.
221. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، خودشناسى براى خودسازى، ص102‌ـ‌105.
222. امیل دورکیم، فلسفه و جامعه‌شناسى، ترجمة فرهناز خمسه‌ای، ص51 و 72.
223. براى توضیح بیشتر دربارة این دیدگاه، ر.ك: مرتضی مطهری، نقدى بر ماركسیسم، ص205ـ207.
224. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ص73‌ـ‌109.
225. ر.ك: مرتضی مطهری، فلسفة اخلاق، ص311‌ـ‌323.
226. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، تعلیقة علی نهایة الحكمة، ص391‌ـ‌392، شمارة 382.
227. ملامحمد‌کاظم الخراسانی، الفوائد، فائدة فى اقتضاء الافعال للمدح و الذم (ضمیمة کتاب حاشیة فرائد الاصول)، ص330.
228. سید‌محمد‌حسین الطباطبایی، المیزان، ج1، ص370‌ـ‌373؛ شرح ابن‌میثم البحرانی علی المأة كلمة لامیرالمؤمنین، تصحیح میرجلال‌الدین الحسینی الارموی، ص19‌ـ‌20.
229. See: Moral Problems, p.132.
230. See: lbid, p.134.
231. F. H. Bradley.
232. See: S. Kaufman, "Legal and Moral Responsibility", in: The Encyclopedia of Philosophy, v.7, p.183. ِ
233. Ibid, 8; R. A. Duff, "Responsibility", in: Routledge Encyclopedia Of Pnilosophy, v.8, p.291.
234. Moral Knowkedge and Ethical Character, p.158.
235. براى توضیح بیشتر دراین‌زمینه، ر.ك:
Michael J. Zimmerman, "Responsibility", in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.1089; Duff, "Responsibility", in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, v.8, p.290-292; Moral Knowledge and Ethical Character, p.160-162.
236. Retrospective Responsibility.
237. Responsibility prospective.
238. See: Michael J. Zimmerman, "Responsibility", in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.1090.
239. در مباحث «جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن» ادلة نقلى و عقلى قائلان به اصالت جامعه را به‌تفصیل مورد نقد و بررسى قرار داده‌ایم. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، ص73‌ـ‌109.
240. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3ـ1: انسان‌شناسى)، ص394‌ـ‌395.
241. بقره (2)، 286.
242. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3‌ـ‌1: انسان‌شناسى)، ص394.
243. M. J. Zimmerman, "Responsibility", in: Encyclopedia Of Ethics, v.2, p.1093.
244. انسان (76)، 2.
245. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص386.
246. ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص158؛ دیوید راس، ارسطو، ترجمة مهدی قوام صفری، ص301‌ـ‌303.
247. ارسطو، اخلاق نیكو‌ماخوس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، ج1، ص60.
248. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3‌ـ‌1: انسان‌شناسى)، ص375‌ـ‌377.
249. محمدتقی مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج2‌ـ‌1، ص173.
250. See: M.J. Zimmerman, "Responsibility", in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.1090-1091; A. S. Kaufman, "Responsibility, Moral and Legal", in: The Encyclopedia of philosophy, v.7, p.184.
251. see: Moral Problems, p.132.
252. باروخ اسپینوزا، اخلاق، ترجمة محسن جهانگیری، ص62.
253. همان، ص149.
254. see: Moral Problems, p.135-138; M. J. Zimmerman, "Responsibility", in: Encyclopedia Of Ethics, v.2, p.1091-1093.
255. محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3‌ـ‌1: انسان‌شناسى)، ص388‌ـ‌389.
256. Clarence Darrow.
257. See: Moral Problems, p.133-134, from Darrow, Attorney for the Dammed' Philosophy: Paradox and Discovery, p.302-304.
258. Behaviorism, p.82.
259. See: Moral Problems, p.145-147.
260. Misplaced Concreteness.
261. تحریم (66)، 10‌ـ‌11.
262. Richard Taylor, "Determinism", in: The Encyclopedia Of Philosophy, v.2, p.363.
263. ابوالحسن الاشعری، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ج1، ص321.
264. ر.ك: ابوالحسن الاشعری، اللمع فى الردعلى اهل الزیغ والبدع، تصحیح خمودة غرابة، ص69‌ـ‌92.
265. ر.ك: جعفر سبحانی، بحوث فى الملل والنحل، ج2، ص123‌ـ‌158.
266. محمدتقی مصباح یزدی، آموزش عقاید، ج2ـ1، ص171.
267. ملاجلال‌الدین رومی، مثنوى معنوى، دفتر سوم، ابیات 3287‌ـ‌3289.
268. Richard Taylor, "Determinism", in: The Encyclopedia Of Philosophy, v.2, p.363.
269. محمدتقی مصباح یزدی،‌ آموزش عقاید، ج2‌ـ‌1، ص176‌ـ‌177.
270. ر.ك: القاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید و العدل، ج8، فصل فى استحالة مقدور لقادرین او لقدرتین، ص109‌ـ‌161.
271. ر.ك: عبدالقاهر‌ البغدادی، الفرق بین الفرق، تصحیح ابراهیم رمضان، ص114؛ القاضی عبدالجبار، المغنى فى ابواب التوحید و العدل، ج8، ص3.
272. محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج2، ص362؛ همو، آموزش عقاید، ج2ـ1، ص183‌ـ‌186.
273. همو، آموزش عقاید، ج2‌ـ‌1، ص185.
274. محمدتقی مصباح یزدی، معارف قرآن (3ـ1: انسان‌شناسى)، ص387.
275. بقره (2)، 255.
276. صافات (27)، 23.
277. تكاثر (102)، 8.
278. ر.ك: سیدمحمد‌حسین الطباطبایی، المیزان، ج20، ص354‌ـ‌355.
279. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، بر درگاه دوست، نگارش عباس قاسمیان، ص149‌ـ‌152.
280. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ج2، ص21‌ـ‌23.
281. اسراء (17)، 36.
282. یس (36)، 65.
283. مائده (5)، 105.
284. بقره (2)، 136.
285. ر.ك: سید‌محمد‌حسین الطباطبایی، المیزان، ج6، ص164.
286. حشر (59)، 18.
287. ر.ك: وسائل الشیعه، ج8، احكام الدواب، باب 9، ص339 به بعد؛ من لا یحضره الفقیه، ج2، باب حق الدابة على صاحبها، حدیث 1، 3، 5، 6، 8 و 9 و شرائع الاسلام فى مسائل الحلال و الحرام، ج2ـ1، ص575.
288. ر.ك: دورة آثار افلاطون، ترجمة محمد‌حسن لطفی، ج3، ته‌ئه‌تتوس، ص172‌ـ‌173؛ و
David Wong, "Relativism", in: A Companion to Ethics, p.443-444.
289. ر.ك: لوئیس پویمن، «نقدى بر نسبیت اخلاقى»، ترجمة محمود فتحعلى، نقد و نظر، ش13‌ـ‌14، ص325.
290. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، نظریه سیاسى اسلام، ج2 (كشوردارى)، ص251.
291. همان.
292. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص227‌ـ‌228.
293. D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, v.6, p.539.
294. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص228.
295. Richard B. Brandt, "Ethical Relativism", in: The Encyclopedia of Philosophy, v. 3, p.75.
296. D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Encyclopedia of Ethics, v. 2, p.856.
297. D.B. Wong, "Moral Relativism", in: Routledge Encyclopedia of Philosophy, v.6, p.539.
298. ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص229.
299. ادوارد براون، تاریخ ادبیات ایران، ترجمة رشید یاسمی، ج4، ص302، پاورقى.
300. سیدمحمدحسین طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، ج1، ص9.
301. کنت دوگوبینو، سه سال در ایران، ترجمة ذبیح‌الله منصوری، ص12ـ13.
302. See: D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Lawrence C. Becker, Encyclopedia of Ethics, v.2, p.857.
303. See: David Wong, "Relativism", in: Peter Singer, A Companion to Ethics, p.442.
304. ر.ك: ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص228.
305. David B. wong, "Moral Relativism", in: Lawrence C. Becker, Encyclopedia of Ethics, v.2, p.857.
306. Walzer.
307. Wong.
308. Foot
309. Conventionalism.
310. .Subjectivism
311. لوئیس پویمن، «نقدى بر نسبیت اخلاقى»، ترجمة محمود فتحعلى، نقد و نظر، ش13ـ14، ص326‌ـ‌334.
312. همان، ص326ـ327.
313. همان، ص326 و 328.
314. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص228.
315. Normative Relativism.
316. Richard B. Brandt, "Ethical Relativism", in: Paul Edwards, The Encyclopedia of philosophy, v.3, p.76; David Wong, "Relativism", in: Peter Singer, A Companion to Ethics, p.442, 447-449.
317. D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Edward Craig, Routledge Encyclopedia of Philosophy, v.6, p.541.
318. R. B. Brandt, "Ethical Relativism", in: The Encyclopedia of Philosophy, v.3, p.77.
319. Aristippus of Cyrene.
320. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص144ـ145.
321. See: D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.857-858.
322. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، نظریة سیاسى اسلام، ج2 (كشوردارى)، ص250ـ251؛
D. B. Wong, "Moral Relativism", in: Encyclopedia of Ethics, v.2, p.857.
323. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص229.
324. همان.
325. ویلیام کی. فرانکنا، فلسفة اخلاق، ترجمة هادی صادقی، ص230 و
R. B. Brandt, "Ethical Relativism", in: The Encycylopedia of Philosophy, v.3, p.76-77.
326. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، نظریة سیاسى اسلام، ج2 (كشوردارى)، ص252ـ254.
327. see: D.B. Wong, "Moral Relativism", in: Encyclopedia of Ethics, v.z, p.857.
328. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج1، ص178‌ـ‌179؛ همو، تعلیقة علی نهایة الحكمة، ص22‌ـ‌23، رقم 10؛ سید‌محمدحسین طباطبایی، نهایة الحكمة، ص256‌ـ‌259.
329. سید‌محمد‌حسین طباطبایی، نهایة الحكمة، ص9.
330. همان، ص258.
331. همان، ص10.
332. مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج5، ص36.
333. معروف است كه در زمان جاهلیت، فروشنده و خریدار، به هنگام معامله، دستشان را به ‌هم مى‌زدند. اصطلاح «صفقه» در روایات و اسناد تاریخى و جملة «بارك اللّه فى صفقة یمینك» نیز بر اساس همان اصطلاح عرفى بوده است.
334. دورة آثار افلاطون، ترجمة محمدحسن لطفی، ج1، گرگیاس، 470، ص295.
335. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص132.
336. ر.ك: همان، ج1، ص249ـ256.
337. ر.ك: فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، ج1، ص145.
338. ژان ژاک روسو، امیل یا آموزش و پرورش، ترجمة غلامحسین زیرك‌زاده، ص201ـ202.
339. ر.ك: ایمانوئل کانت، بنیاد مابعدالطبیعة اخلاق، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری، ص20ـ27 و ص62ـ63.
340. همان، ص61.
341. همان، ص67 به بعد و ص38 به بعد.
342. ر.ك: همان: ص60،91، 74 و 88.
343. براى توضیح بیشتر، ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، نظریة سیاسى اسلام، ج2 (كشوردارى)، ص252‌ـ‌257.
344. ایمانوئل کانت، بنیاد مابعدالطبیعة اخلاق، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری، ص25ـ26.
345. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، پیش‌نیازهاى مدیریت اسلامى، ص165ـ166.
346. "Morality and Religion" in: Philosophy of Religion: An Anthology, p.496-497. و همچنین ر.ك: دورة آثار افلاطون، ترجمة محمدحسن لطفی، ج1 اوتیفرون، ص248ـ252.
347. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13 پاییز 1378، ص31ـ32.
348. السدر مک اینتایر، تاریخچة فلسفة اخلاق، ترجمة انشاءالله رحمتی، ص232.
349. ر.ك: همان، ص235.
350. ر.ك: همان، ص236ـ239.
351. See: "History of western Ethics: 5. Early Medieval", Scott Davis, & "History of western Ethics: 6. later Medieval" Scott MacDonald, both in: Encyclopedio of Ethics, v.I, p.480-490.
352. ر.ك: محمدعلی فروغی، سیر حكمت در اروپا، ج3، ص114ـ119.
353. همان، ص129ـ133.
354. محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13 پاییز 1378، ص31.
355. براى اطلاع از منابع این بحث، ر.ك: فصل چهارم، نظریة امر الهى.
356. ر.ك: مطارح الانظار، ص230 به بعد؛ بطرس البستانی، المحصول فى اصول الفقه، ج1، ص123 به بعد؛ سراج‌الدین الارموی، التحصیل من المحصول، تحقیق عبدالحمید علی ابوزیند، ج1، ص180 به بعد؛ ملامحمدکاظم الخراسانی، الفوائد (ضمیمة کتاب حاشیة فوائد الاصول)، ص330ـ337؛ محمدحسین الاصفهانی، نهایة الدرایة فى شرح الكفایة، تحقیق رمضان قلی‌زادة مازندرانی، ج2، ص44 و 318ـ319؛ محمدباقر الصدر، دروس فى علم الاصول، ج1، ص361ـ362؛ محمدرضا المظفر، اصول الفقه، ج1، ص199ـ216.
357. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص32.
358. ر.ك: جان هاسپرز، فلسفة دین، ترجمة مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، ص80.
359. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة داریوش آشوری، ج7، ص393ـ394.
360. برتراند راسل، تاریخ فلسفة غرب، ترجمة نجف دریابندری، ص1044.
361. رك: السدر مک اینتایر، تاریخچة فلسفة اخلاق، ترجمة هوشنگ نهاوندی، ص431ـ435؛ فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة‌ داریوش آشوری، ج7، ص332ـ334.
362. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ترجمة‌ داریوش آشوری، ج7، ص332.
363. همان، ص333.
364. براى آگاهى بیشتر از عقیدة كى‌یركگور مبنى بر تعارض دین و اخلاق، ر.ك:
W. W. Bartley, Morality and Religion III, chapter 3, p.35-48.
365. فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج7، ترجمة داریوش آشوری، ص334.
366. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص32.
367. ر.ك: همان.
368. محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص33.
369. ر.ك: خدا در فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ص97ـ110.
370. براى آشنایى بیشتر با برهان اخلاقى كانت، ر.ك: فردریک کاپلستون، كانت، ترجمة منوچهر بزرگمهر، ص171 به بعد؛ خدا در فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ص103ـ104؛ برتراند راسل، تاریخ فلسفة غرب، ترجمة نجف دریابندری، ص971ـ972 و
The Miracle of Theism, p.110.
371. ر.ك: خدا در فلسفه، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ص98.
372. همان، ص99؛ نیز ر.ك:
The Miracle of Theism, p.102.
373. ر.ك: مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینى، ترجمة احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، ص163ـ165؛
Mere Christianity, p.34.
374. محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج71، رسالة الحقوق، ص3.
375. محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص33.
376. آل عمران (3)، 159.
377. Reduction.
378. R. B. B raithwaite.
379. براى آشنایى بیشتر با دیدگاه بریث وایت و نقدهاى آن، ر.ك:
W. W. Bartley, Morality and Religion III, Chapter 2, p.17-33.
380. براى توضیحات بیشتر در این موضوع ر.ك:
Jonathan Berg, "How Could Ethics Depond on Religion?", in: A Companion to Ethics, p.525-533.
گفتنى است كه این مقاله به قلم آقاى محسن جوادى ترجمه شده و در شمارة 14ـ13 مجلة نقد و نظر به چاپ رسیده است. همچنین، ر.ك:
Avi Sagi & Daniel Statman, Religion and Morality, p.20.
381. ر.ك: فصل چهارم، نظریة امر الهى.
382. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص34.
383. همان.
384. See: Jonathan Berg, "How Could Ethics Depond on Religion?", in: A Companion to Ethics, p.531-532.
385. ر.ك: محمدتقی مصباح یزدی، «دین و اخلاق»، قبسات، ش13، ص34ـ37.