فلسفه اخلاق

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

جبر كلامی

همان‌طور كه پیش‌تر اشاره شد، مسئلة مسئولیت با برخی از تعالیم دینی و آموزه‌های كلامی ارتباطی تنگاتنگ دارد. آموزه‌هایی مانند «قدرت مطلق الهی»، «علم مطلق الهی» و «قضا و قدر الهی»، كاملاً استعداد كج‌فهمی و كج‌اندیشی را دارند و از‌این‌روست كه برخی از عالمان دینی
﴿ صفحه 171 ﴾
با تكیه بر این آموزه‌ها ـ و درواقع با برداشتی ناقص از آنها‌ـ به دامن جبرگرایی و جبراندیشی افتاده و، به یك معنا، مسئولیت انسان‌ها را انكار كرده‌اند.

قدرت مطلق الهی و جبرگرایی

یكی از صفات خداوند «قادر مطلق» است؛ یعنی كسی كه «بر هر كاری تواناست» و حتی انسان و كارهایش نیز تحت قدرت اویند. هر قدرت دیگری در برابر قدرت خداوند، عَرضی و تبعی است. برخی از اندیشمندان غربی معتقدند ارادة بشر همچون ارادة چهارپای حامل یك محموله است كه به‌واسطة خدا یا شیطان رانده می‌شود. اگر خدا او را براند به همان جا می‌رود كه خدا می‌خواهد، و اگر شیطان او را براند به آنجا می‌رود كه شیطان می‌خواهد؛ اما خود او در هیچ موردی رانندة خود را انتخاب نمی‌كند.(262) به‌هر‌حال، براساس اعتقاد به قدرت مطلق خداوند، جایی برای قدرت‌نمایی آدمی و اِعمال اراده و اختیارش باقی نمی‌ماند. برخی از فرقه‌های اسلامی با استناد به این صفت الهی، هر‌گونه تأثیر و علیتی را از اسباب و وسایط دیگر نفی می‌كنند و صراحتاً اعلام می‌دارند كه: ان اعمال العباد یخلقها اللّه عز و‌جل و‌ان العباد لایقدرون ان یخلقوا منها شیئا؛(263) مثلاً برای توجیه تأثیر آتش در ایجاد حرارت، یا خوردن و نوشیدن در سیری و سیرابی، دست به دامن نظریة سست‌بنیاد «عادت الهی» شده‌اند. اینان برای اثبات مدعای خود تلاش‌های فراوانی كرده‌اند(264) و چون دیده‌اند كه این رأی، آشكارا مستلزم جبر است، كوشیده‌اند تا با تمسك به «نظریة كسب» از این معضل نجات یابند؛ ولی همان‌طور كه در جای خود بحث شده است، این نیز نمی‌تواند مستمسك موجهی باشد.(265)
نتیجة چنین كج‌اندیشی‌ای این است كه افعال انسان مستقیماً به خدای متعال مستند گردد و
﴿ صفحه 172 ﴾
فاعلیت انسان نسبت به آنها به‌طور كلی سلب شود و در‌نتیجه هیچ‌كس مسئولیتی نسبت به كارهای خودش نداشته باشد. به‌عبارت‌دیگر، پیامد تباه‌كنندة این كژاندیشی آن است كه هر نظام تربیتی، اخلاقی، حقوقی و از جمله نظام تشریعی اسلام پوچ و بیهوده شمرده می‌شود؛ زیرا اگر قدرت خداوند به‌گونه‌ای است كه جایی برای اختیار و ارادة آزاد انسان‌ها نمی‌گذارد، دیگر وظیفه، تكلیف، امر، نهی، پاداش و كیفر معنایی نخواهد داشت.(266)
اختیار آمد عبادت را نمك *** ورنه می‌گردد به ناخواه این فلك
گردش او را نه اجر و نه عقاب *** كه اختیار آمد هنر وقت حساب
جمله عالم خود مسبِّح آمدند *** نیست آن تسبیح جبری مردم‌اند(267)
به‌هر‌حال، ما معتقدیم كه: الفعل فعل اللّه و‌هو فعلنا، و هیچ منافاتی در این مسئله نمی‌بینیم كه یك فعل، هم فعل خداوند باشد و هم فعل انسان؛ البته به‌نحو طولی و نه عرضی.
فعل حق و فعل ما هر دو ببین *** فعل ما را هست دان پیداست این
گر نباشد فعل خلق اندر میان *** پس مگو كس را چرا كردی چنان
خلق حق افعال ما را موجد است *** فعل ما، آثار خلق ایزد است
لیك هست آن فعل ما مختار ما *** زو جزا، گه مار ما گه یار ما

علم مطلق الهی و جبرگرایی

یكی دیگر از آموزه‌های دینی این است كه خداوند به هر چیزی علم دارد؛ انه بكل شی‌ء علیم. عده‌ای با تمسك به این حقیقت عقلی و دینی پنداشته‌اند كه اختیار و ارادة آزاد انسان، توهمی بیش نیست. آدمیان چگونه می‌توانند بر‌خلاف علم الهی عمل نمایند، اگر خداوند از پیش می‌داند كه من در زمان معیّنی كار خاصی را انجام خواهم داد؟! و از طرفی اگر به هنگام فرا رسیدن آن موعد، من هنوز توانایی انجام خلاف آن را داشته باشم،
﴿ صفحه 173 ﴾
لازمة آن این است كه علم خداوند، جهل باشد.(268) این طرز تفكر در آن رباعی معروف منسوب به خیام به‌خوبی نمایان شده است:
من می‌ خورم و هر‌كه چو من اهل بود بود *** می‌ خوردن من به نزد او سهل بود
می ‌خوردن من حق ز ازل می‌دانست *** گر می ‌نخورم علم خدا جهل بود
در پاسخ باید گفت كه علم الهی به هر حادثه‌ای به همان‌گونه كه واقع می‌شود، تعلق گرفته است. افعال اختیاری انسان نیز، با قید اختیاریت، معلوم خداوند هستند؛ لذا اگر به وصف جبریت تحقق یابند، خلاف علم الهی خواهد بود. بنابراین هیچ منافاتی میان علم ازلی و مطلق خداوند با اختیار و ارادة آزاد انسان وجود ندارد.(269) علم پیشین الهی هیچ‌گونه تهدیدی برای آزادی ارادة آدمیان محسوب نمی‌شود. علم او به سعادتمند یا شقاوتمند شدن یك شخص، مستلزم آن نیست كه او علی‌رغم اراده‌اش سعادتمند یا شقاوتمند خواهد شد؛ و چه زیبا در پاسخ خیام گفته‌اند كه:
علم ازلی علت عصیان كردن *** نزد عقلا ز غایت جهل بود