فلسفه اخلاق

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

فصل ششم: ارزش اخلاقی

﴿ صفحه 134 ﴾
﴿ صفحه 135 ﴾

ارزش اخلاقی

در ابتدا یادآوری این نكته سودمند است كه اصطلاح «ارزش اخلاقی» و «مفاهیم ارزشی» در متون اخلاقی، دست‌كم، دو كاربرد متفاوت دارد. در خلال بحث‌های گذشته با یكی از این اصطلاحات آشنا شدیم و آن تقسیم محمول جملات اخلاقی به مفاهیم ارزشی و الزامی بود. منظور از مفاهیم ارزشی در این اصطلاح، آن دسته از مفاهیم اخلاقی است كه بار ارزشی و فضیلتی دارند، مانند مفهوم خوب، بد، صواب و خطا... . در مقابل، منظور از مفاهیم الزامی و دستوری، آن مفاهیمی است كه بار دستوری و تكلیفی دارند، مانند مفهوم باید و نباید.
اما گاهی معنای وسیع‌تر و عام‌تری از واژة «ارزش» اراده می‌شود كه در‌بر‌دارندة همة مفاهیم اخلاقی، اعم از الزامی و ارزشی، است. «مفاهیم ارزشی» در این اصطلاح، معادل «مفاهیم اخلاقی» و در مقابل «مفاهیم غیراخلاقی» به‌كار می‌رود، گفتنی است كه ارزش در این اصطلاح دوم، فقط متضمن بار مثبت نیست، بلكه هم شامل ارزش‌های مثبت، كارهای شایسته و بایسته، می‌شود و هم ارزش‌های منفی، یعنی افعال ناشایسته و نابایسته را در‌بر می‌گیرد.
در مبحث كنونی منظور ما از مفاهیم ارزشی و ارزش اخلاقی، همین اصطلاح و كاربرد دوم است، و به دنبال پاسخ‌گویی به این سؤالات هستیم كه در چه صورتی و به چه اعتباری، كاری را از نظر اخلاقی اخلاقی ارزشمند می‌دانیم. به‌عبارت‌دیگر، وقتی گفته می‌شود برخی از كارها ارزش اخلاقی دارند و برخی دیگر فاقد ارزش اخلاقی‌اند، منظور
﴿ صفحه 136 ﴾
چیست؟ اصولاً ارزش اخلاقی افعال آدمی از كجا ناشی می‌شود؟ و قوام و معیار كار اخلاقی و ارزشی به چیست؟

اهمیت بحث ارزش اخلاقی

مبحث «ارزش» و شناخت چیستی آن یكی از مسائلی است كه از دیرباز توجه فیلسوفان اخلاق را به خود جلب كرده است. همگان سعی كرده‌اند تا به‌گونه‌ای معیار و ملاك قضاوت‌ها و ارزش‌گذاری‌های اخلاقی را بیابند. بدون شك ما برخی كارها را از نظر اخلاقی ارزشمند دانسته، فاعل آن را تحسین یا تقبیح می‌كنیم و برخی دیگر را فاقد ارزش اخلاقی به‌شمار آورده، در مورد آنها هیچ‌گونه قضاوت ارزشی‌ای انجام نمی‌دهیم. اما سخن در این است كه تفاوت این دو دسته از افعال در چیست؟ چه امری باعث می‌شود كه برخی كارها جنبة تقدس و تعالی پیدا كنند و برخی دیگر فاقد بُعد تقدس و تعالی باشند؟ در اینجاست كه آرا و دیدگاه‌های متعددی در تعیین معیار كار اخلاقی و تبیین چیستی ارزش اخلاقی پدید آمده است، تا آنجا كه می‌توان گفت به تعداد صاحب‌نظران و مكاتب اخلاقی، دربارة قوام كار اخلاقی رأی و دیدگاه ابراز شده است.
گفتنی است كه اهمیت مسئلة «ارزش» منحصر به فلسفة اخلاق نیست، بلكه این مبحث در سایر علوم اجتماعی و انسانی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. در علوم مختلف روان‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و علوم اقتصادی به‌انحاء‌مختلف و از ابعاد گوناگون به مبحث ارزش پرداخته شده و تحقیقات وسیع و گسترده‌ای نیز در این موضوع و مسائل جانبی آن صورت گرفته است. یكی از محققان غربی، با مطالعة حدود 4000 اثر منتشر‌شده در این موضوع، در‌نهایت حدود 140 تعریف متفاوت برای «ارزش» در كلمات عالمان علوم مختلف یافته است.(213)
﴿ صفحه 137 ﴾