نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

5. ویژگی‎های نظام اخلاقی اسلام(666)

1ـ5. شمول نظام ارزشی اسلام
نظام ارزشی و اخلاقی اسلام، نظامی فراگیر، عام و شامل است. هر محققی اگر پژوهش ساده‎ای در میان كتب اخلاقی بنماید، به خوبی درمی‎یابد كه دایرة‌ ارزش‌ها در بسیاری از مكتب‎ها تنگ و محدود است و عمدتاً منحصر به ارزش‌های اخلاقی‎ای است كه در محیط اجتماعی مطرح می‌شود. در بسیاری از مكاتب یا مسألة‌ ارتباط انسان با خدا مطرح نمی‌شود و یا منحصراً تمامی ارزش‌ها را در ارتباط انسان با خدا مطرح می‎كنند و ارتباط با دیگران را ضد ارزش می‎دانند. اما در اسلام تمامی ارتباطات مناسب و مفید، مورد نظر قرار گرفته‎اند،‌ ارتباط انسان با خدا، با خلق، با خود، خانواده، جامعه و حتی روابط بین الملل، ارزش‌های ثابت و معینی دارند؛ یعنی هیچ مسأله‎ای از مسائل زندگی انسان نیست كه تحت پوشش ارزش‌های اخلاقی اسلام قرار نگیرد. آن زمانی كه آدمی با دشمن خونی خود درگیر است، یعنی در موقعیتی كه در هیچ عرف بین المللی ارزش اخلاقی مطرح نیست، اسلام حكم و قانون و ارزش اخلاقی دارد. اگر شما تا سرحد مرگ با دشمن جنگ كردید و در آخرین لحظه‎ای كه دشمن به مرز هلاكت رسیده است، امانتی را به دست شما سپرد كه به كسی برسانید و شما هم پذیرفتید، به هیچ بهانه‎ای، حق خیانت كردن به آن را ندارید.
2ـ5. انسجام درونی
به مجموعه‎ای «نظام» گفته می‌شود كه تمامی اجزاء و عناصر آن با یكدیگر ارتباط و انسجام
﴿ صفحه 353 ﴾
داشته و همه آنها هدف واحدی داشته باشند. در بسیاری از مكاتب اخلاقی، چنین انسجام و پیوند درونی مشهود نیست؛ مثلاً در نظام‎های متفاوت، متغیرهایی از قبیل پول داشتن، علم داشتن، قهرمان بودن و امثال آن را به عنوان ارزش تلقی می‎كنند، در حالی كه بین آنها ارتباط و انسجامی مشهود نیست و تنها یك مجموعة ساختگی است. از طرف دیگر، طرح ارزش‎های جدید و طرد سایر ارزش‎ها به طور مداوم و تغییر و تحول پیوسته و همیشگی در این مكاتب، از این واقعیت پرده بر می‎دارد كه مجموعة ارزشی آنها، علاوه بر برخوردار نبودن از انسجام، ملاك معقول و منطقی نیز ندارد، بلكه تابع میل و هوس مردم است، اما بین ارزش‌های اسلامی آن چنان ارتباط معقول و منطقی وجود دارد كه می‌توان این مجموعه را به صورت درختی ترسیم كرد كه دارای ریشه‎ای قوی و مستحكم و تنه‎ای قدرتمند است. این درخت دارای شاخه‎های اصلی و فرعی است و جهت حركت تمامی آنها نیز به سمت بالا است.
3ـ5. قابلیت تبیین عقلانی
سومین ویژگی نظام اخلاقی اسلام این است كه قابل تبیین و استدلال است. نظریه‎پردازان بسیاری از مكاتب اخلاقی، تصریح می‎كنند كه مجموعة ارزشی آنها از پشتوانة فلسفی برخوردار نیست، بلكه بالاتر، آنها معتقدند كه ارزش، نه تنها از پشتوانة فلسفی برخوردار نیست كه نمی‌تواند برخوردار باشد و اساساً ارزش را در برابر تعقل قرار می‎دهند. وادی ارزش‌ها را عواطف و احساسات انسان می‎دانند كه مقوله‎ای جدای از استدلال و تعقل است. ارزش‌ها در برابر واقعیت‌ها قرار دارند و بین ارزش و واقعیت، پیوندی نیست.
امروزه یكی از مسائل جنجال برانگیز و زنده در محافل علمیِ فلسفه اخلاق، این موضوع است كه آیا ارزش‌ها با واقعیات ارتباطی دارند یا نه. اهمیت این بحث بدین جهت است كه تبیین عقلانی ارزش‌ها، فقط زمانی ممكن است كه بتوان رابطه بین ارزش‌ها و واقعیت‌ها را كشف كرد. زیرا عقل فقط واقعیت‌ها را درك می‎كند. اگر ارزش‌ها صرفاً تابع قرارداد باشند، هیچ رابطه منطقی با هم ندارند و هیچ دلیل عقلی هم نمی‌تواند آنها را
﴿ صفحه 354 ﴾
ثابت كند. تمایل فرد یا فرضاً مجموعة افراد یك جامعه را كه نمی‌توان با دلیل عقلی توجیه كرد، مثلاً نمی‌توان گفت كه به چه دلیل انسان «گُل» را دوست دارد. دوستی، میل، علاقه، عشق و امثال آن، قابل تبیین عقلانی نیستند، تنها زمانی می‌توان بر موضوعی استدلال عقلی آورد كه آن موضوع بر یك سلسله علّی و معلولی مبتنی باشد، اگر بین دو پدیده رابطه علّی و معلولی نباشد، نمی‌توان بین آنها رابطه‎ای منطقی و عقلی برقرار كرد.
باید دید برای رسیدن به هدف، چه رفتار خاصی مورد نیاز است. بنابراین، رابطه بین رفتار و اهداف انسان بر اساس قانون علیت، قابل تبیین است؛ یعنی عقل انسان می‌گوید، اگر بخواهی به فلان هدف برسی باید فلان كار را انجام دهی، اگر چنین رابطه‎ای بین رفتار و اهداف نباشد، اهداف قابل تبیین عقلانی نخواهند بود و تنها بر اساس میل، علاقه و رغبت مردم تعیین می‎شوند.
پس، از آنجا كه اسلام به وجود نیازهای فطری در انسان قائل است و از طرف دیگر برای رسیدن انسان به آن هدف‌ها، افعال اخلاقی را واسطه می‎داند، می‌توان رابطه عقلانی بین اهداف و افعال را كشف كرد، از این جهت نظام ارزشی اسلام قابل تبیین عقلانی و فلسفی است. اگرچه نمی‌توان این ویژگی را به نظام اخلاقی اسلام منحصر كرد، اما به عنوان یكی از ویژگی‎های بارز آن محسوب می‌شود.
4ـ5. تركیبی از ملاك‎ها
همانطور كه در بررسی مكاتب اخلاقی مشاهده شد، یكی از نقدهای كه تقریباً نسبت به همه مكاتب اخلاقی وارد دانستیم این بود كه چرا فقط به یك بُعد از ابعاد وجودی انسان پرداخته‌اند و سایر ابعاد را نادیده گرفته‌ و یا از آن غفلت كرده‌‌اند. به عنوان مثال، نظریه لذت‌گرایی، اعم از لذت‌گرایی آریستیپوسی یا لذت‌گرایی اپیكور، تنها بر یك بُعد از نیازهای وجودی انسان تكیه كرده و آن را به عنوان معیار ارزش اخلاقی ذكر كرده بودند. از طرف دیگر نظریاتی مانند عاطفه‌گرایی، سودگرایی، وجدان‌گرایی، قدرت‌گرایی و امثال آن، بر ابعاد دیگری از ابعاد وجودی انسان، به عنوان معیار و ملاك ارزش، تكیه و تأكید
﴿ صفحه 355 ﴾
می‌كردند. اما اگر نیك بنگریم خواهیم دید كه نظام اخلاقی اسلام با محور قرار دادن خداوند، محاسن و ویژگی‌های مثبت همه آن مكاتب را یكجا جمع كرده است. یعنی در این مكتب هم به لذت و لذت‌خواهی انسان توجه شده است و هم به عاطفة دیگر دوستی او و هم به همه امیال و خواسته‌های انسانی دیگر او. یعنی در این مكتب اگر كسی به هدف نهایی اخلاق اسلامی، یعنی قرب الهی، برسد از بالاترین و خالص‌ترین لذات نیز بهره‌مند شده است. بالاترین و جامع‌ترین لذات، لذات اخروی و آنجهانی است كه تنها در سایة اطاعت و بندگی خدای متعال به دست می‌آید. پس این گونه نیست كه اصل لذت به عنوان یك معیار از نظام ارزشی اسلام حذف شده باشد. قرآن مجید در بسیاری از آیات برای فراخواندن مردم به ارزش‌های اسلام، موضوع لذت را مطرح می‌كند: «وَفِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْیُنُ».(667) و برای كسانی كه از مقام و موقعیت معنوی بالاتر و والاتری برخوردارند، مسأله لذت بهره‌مندی از خشنودی خدای متعال و رضایت او را مطرح می‌كند: «وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللهِ أَكْبَرُ».(668) همچنین در نظام اخلاقی اسلام اصل سود و منفعت عمومی، اعم از سود مادی و سود معنوی، مورد توجه قرار گرفته است

5ـ5. حسن فعلی و فاعلی
یكی دیگر از ویژگی‎های نظام اخلاقی اسلام توجه به حسن فعلی و حسن فاعلی در رفتار است. معمولاً در مكاتب اخلاقی، معیار قضاوت در مورد ارزش داشتن یا بی‌ارزش بودن یك رفتار، نفس عمل و نتایج آن است، بدون این كه انتساب آن به فاعل و انگیزه و نیت فاعل مطرح باشد؛ به تعبیر دیگر، معیار قضاوت فقط حسن فعلی است و انگیزه، قصد و نیت فاعل در این مورد دخالتی ندارد، اما از دیدگاه اسلام، تنها معیار ارزش، حسن فعلی نیست، بلكه باید حسن فاعلی نیز مد نظر قرار گیرد. لذا در بسیاری از آیات قرآن مجید «آمنوا»،
﴿ صفحه 356 ﴾
حسن فاعلی و «عملوا الصالحات»‌، حسن فعلی، را در كنار هم ذكر می‎كند و ارزش رفتار را ناشی از هر دو، می‎داند. در ابتدا باید ایمان باشد تا انگیزة كار صالح پدید آید و عمل صالح هم از او سر بزند تا او را به سعادت برساند. كار صالحی كه از شخص بی‌ایمان صادر شود، انگیزة الهی نخواهد داشت، حداكثر این است كه محبوبیت پیش مردم و اشتهار را ایجاد می‎كند كه این همان مزد زحمات او است.
البته موضوع نیت و انگیزة قلبی در مكتب اخلاقی «كانت» هم تا حدودی مطرح شده است، اما او حسن فاعلی را در پاسخ دادن به ندای وجدان و اطاعت از دستور عقل می‎داند، در حالی كه در اسلام، ملاك ارزشمندی اعمال، ارتباط قلبی فاعل با ذات لایزال الهی است.
6ـ5. مراتب داشتن ارزش‌ها
یكی دیگر از ویژگی‎های نظام اخلاقی اسلام این است كه ارزش‌ها دارای مراحل و مراتبی هستند، در حالی كه در بسیاری از مكاتب اخلاقی ارزش را دارای یك مرحله می‎دانند. یعنی در هر كاری امر دایر است بر این كه یا آن كار ارزش دارد و یا ندارد. مثلاً در مكتب كانت، اگر انجام كاری فقط برای اطاعت از حكم عقل و ندای وجدان باشد ارزشمند است، اما اگر اطاعت از حكم عقل، همراه با ارضای عواطف باشد، دیگر ارزشی نخواهد داشت، بنابراین، فداكاری مادر برای فرزندش، از آنجا كه برای ارضای عواطف مادر است، عملی بی‌ارزش است. در حالی كه در دین اسلام هر یك از این رفتارها مرحله‎ای از ارزش را دارا است.
بنابراین، اسلام برای ارزش‌ها مراحلی را قائل است. دسترسی به بعضی از مراحل آن برای عموم میسّر است، اما رسیدن به مراحل بالا و بالاتر برای همه انسان‎ها میسّر نیست و این منحنی هر چه بیشتر به طرف بالا صعود كند، از بالا روندگان آن كاسته خواهد شد.
مراتب ارزش اخلاقی در مكتب اسلام طیف وسیعی از ارزش‌ها را شامل می‌شود كه
﴿ صفحه 357 ﴾
می‌توان برای آن مراحلی را تا بی‌نهایت قائل شد، در حالی كه ارزش‌ها در سایر مكاتب، فقط در دو دسته، یا در حد بسیار عالی و محدود یا در حد گسترده و یكسان برای همه، مطرح می‌شوند؛ به عنوان مثال، ترحم بر كودك یتیم، كمك به نابینا و لبخندی مهربانانه به روی انسانی نیازمند، مرحله‎ای از ارزش را تشكیل می‎دهند كه كسب آنها برای همه افراد میسّر است و ضربت شمشیر علی(علیه‌السلام)، در جنگ خندق بر فرق سردار كفار ـ عمرو بن عبدود ـ نیز مرحله‎ای از ارزش است كه از مجموع عبادت‌های جن و انس برتر است.
﴿ صفحه 359 ﴾

فهرست منابع

أ. منابع فارسی
1.«اخلاق نیكوماخوسی»، ترجمة ع. احمدی، در فلسفه اجتماعی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌1362.
2.«اوثوفرون»، در دورة كامل آثار افلاطون، ج1، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، تهران: خوارزمی، سوم، 1380.
3.«ثئای‌تتوس»، در دورة كامل آثار افلاطون، ج3، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، تهران: خوارزمی، سوم، 1380.
4.«جمهوری»، در دورة كامل آثار افلاطون، ج2، ترجمة محمد حسن لطفی، تهران: خوارزمی، دوم، 1367.
5.«خارمیدس»، در دورة كامل آثار افلاطون، ج1، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، تهران: خوارزمی، سوم، 1380.
6.«رسالة اپیكتتوس» در مجموعة علوم اجتماعی، ، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362.
7.«فایدون»، در دورة كامل آثار افلاطون، ترجمة محمد حسن لطفی، ج1، تهران: خوارزمی، دوم، 1367.
8.«فلسفه اخلاق»، ر. م. هیر، ترجمة‌ محمد سعیدی مهر، در كیهان اندیشه، شمارة 52،
9.«قوانین»، دورة كامل آثار افلاطون، ج2، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، تهران: خوارزمی، دوم، 1367.
10.«لوسیس»، در دورة كامل آثار افلاطون، ج1، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، تهران: خوارزمی، سوم، 1380.
11.آشنایی با فلسفة‌ غرب، ‌جیمز كِرن فیبل من، ‌ترجمة‌ محمد بقائی (ما كان)، تهران: حكمت، ‌1375.
12.آموزش فلسفه، محمدتقی مصباح یزدی، تهران: نشر بین الملل، سوم، 1382.
﴿ صفحه 360 ﴾
13.اخلاق در قرآن، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش محمد حسین اسكندری، قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1376.
14.اخلاق نیكوماخوس، ارسطاطالیس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، تهران: دانشگاه تهران، 1368.
15.اخلاق، ‌جورج ادوارد مور، ترجمة اسماعیل سعادت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، بی تا.
16.اراده قدرت،‌ فردریش نیچه،‌ ترجمة مجید شریف،‌ تهران: جامی، 1377.
17.ارسطو، دیوید راس، ترجمة مهدی قوام صفری، تهران: فكر روز، 1377.
18.امیل یا آموزش و پرورش، ژان ژاك روسو، ترجمة غلامحسین زیرك زاده، تهران: اتشارات چهر، 1360.
19.اندیشه‎ها، ماركوس اورلیوس، ترجمة نجف دریابندری، در مجموعة‌ «فلسفة‌ اجتماعی»، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362.
20.اینك آن انسان،‌ فردریش نیچه، ترجمة بهروز صفدری، تهران: فكر روز، 1378.
21.بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ تهران: خوارزمی، 1369.
22.به سوی خودسازی، محمد تقی مصباح یزدی، نگارش كریم سبحانی، قم: انتشارات مؤسسه، 1380.
23.پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، تهران: انتشارات عطائی، 1379.
24.پیش‎نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‎فر، قم: مؤسسة امام خمینی، 1376.
25.تاریخ طبیعی دین، دیوید هیوم، ترجمة‌ حمید عنایت، تهران: خوارزمی، 1356.
26.تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، تهران: دانشگاه تهران، 1356.
27.تاریخ فلسفة‌ غرب،‌ برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، تهران: پرواز،‌ ششم، 1373.
28.تاریخ فلسفة‌ یونان(12)، سقراط،‌ دابلیو. كی. سی. گاتری، ترجمة‌ حسن فتحی، تهران: فكر روز،‌ 1376.
29.تاریخ فلسفه‌،‌ كاپلستون، ج7، ترجمة داریوش آشوری،‌ تهران: سورش و علمی و فرهنگی، 1367.
30.تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، سوم، 1380.
﴿ صفحه 361 ﴾
31.تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال الدین اعلم، (تهران: انتشارات علمی فرهنگی و انتشارات سروش، دوم، 1370)، ج5.
32.تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و سروش، چهارم،‌1380.
33.تاریخ فلسفه، ج5، (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال الدین اعلم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، سوم، 1375.
34.تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، دوم، 1376.
35.تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمة‌ عباس زریاب خویی، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، دهم، 1371.
36.تاریخ معرفت شناسی، دیوید و. هاملین، ترجمة شاپور اعتماد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی،1374.
37.تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‎اینتایر، ترجمة‌ انشاء الله رحمتی، (تهران: حكمت، 1379.
38.تبیین و نقد فلسفة‌ اخلاق كانت،‌ محمد محمدرضایی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1379.
39.تفكر در عهد باستان، ترنس اروین، ترجمة محمد سعید حنایی كاشانی، تهران: قصیده، 1380.
40.جامعة‌ باز و دشمنان آن، كارل پوپر،‌ ترجمة عزت الله فولادوند، تهران: خوارزمی،دوم،1377.
41.جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، محمدتقی مصباح یزدی، تهران:‌ سازمان تبلیغات اسلامی، 1372.
42.چنین گفت زرتشت، فردریش نیچه،‌ ترجمة مسعود انصاری،‌ تهران: جامی، 1377.
43.حكمت یونان، شارل ورنر، ترجمة بزرگ نادرزاده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دوم، 1373.
44.خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، ‌تهران: ‌امیركبیر،‌1362.
45.خودشناسی برای خودسازی، محمدتقی مصباح یزدی، قم: مؤسسه در راه حق، 1371.
46.دانش و ارزش، عبدالكریم سروش، تهران: یاران، 1358.
47.دجال، فردریش نیچه، ترجمة عبدالعلی دستغیب، تهران: آگاه،‌ 1352.
48.درآمدی به فلسفه اخلاق، آر. اف. اتكینسون، ترجمة‌ سهراب علوی‎نیا، (تهران: مركز ترجمه و نشر كتاب، 1369.
﴿ صفحه 362 ﴾

49.درباره تقسیم كار اجتماعی، امیل دوركیم، ترجمة باقر پرهام، بابل: كتابسرای بابل، 1369.

50.دیوان شمس تبریزی، جلال الدین محمد بلخی، با مقدمة‌ بدیع الزمان فروزانفر، تهران: جاویدان، نهم، 1370.
51.زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی تا.
52.سرمایة ایمان، ملا عبدالرزاق لاهیجی، بی‌جا: الزهراء، دوم، 1364.
53.سقراط، ژان بِرن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دوم،‌ 1374.
54.سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تا هگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لی‎لا سازگار، تهران: آگاه، 1380.
55.سه فیلسوف بزرگ، علی اصغر حلبی، تهران: زوار، 1354.
56.سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، تصحیح امیر جلال الدین اعلم، تهران: البرز، 1375.
57.شامگاه بت‎ها، فردریش نیچه، ترجمة عبد العلی دستغیب، تهران: سپهر، 1357.
58.فراسوی نیك و بد،‌ فردریش نیچه،‌ ترجمة داریوش آشوری،‌ تهران: خوارزمی، 1373.
59.فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، تهران: امیر كبیر، 1357.
60.فلسفة‌ اجتماعی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362.
61.فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، تهران: امیر كبیر، دوم، 1362
62.فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، قم: بوستان كتاب، 1380.
63.فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، تهران: مركز ترجمه و نشر كتاب، دوم، 1368.
64.فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی، تهران: نشر بین‌‌الملل، 1381.
65.فلسفة‌ اخلاق، ویلیام كی. فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، قم: طه،1376.
66.فلسفه كانت، اشتفان كورنر، ترجمة عزت‌الله فولادوند، تهران: خوارزمی، دوم، 1380.
67.فلسفه كانت؛ بیداری از خواب دگماتیسم؛ میر عبدالحسین نقیب‌زاده، تهران: آگاه، سوم، 1374.
68.فلسفه و جامعه شناسی، امیل دوركیم، ترجمة فرحناز خمسه‌ای، تهران: 1360.
69.فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ‌ترجمة‌ عباس باقری،‌ تهران: نشر نی، 1377.
70.قرارداد اجتماعی(متن و در زمینة متن)، ژان ژاك روسو،‌ ترجمة مرتضی كلانتری، تهران: آگاه، 1379.
﴿ صفحه 363 ﴾
71.قواعد روش جامعه‌شناسی، امیل دوركیم، ترجمة علی‌محمد كاردان، تهران: دانشگاه تهران، 1355.
72.كلیات سعدی،‌ گلستان، تصحیح محمد علی فروغی، تهران: طلوع، هفتم، 1371.
73.كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، تهران: حكمت، هجدهم، 1381.
74.لویاتان، توماس هابز، ترجمة حسین بشیریه، تهران: نی، 1380.
75.ماركس و ماركسیسم، آندره پی‎یتر،‌ ترجمة شجاع الدین ضیائیان، تهران: دانشگاه تهران، دوم، 1360.
76.متفكران یونانی، تئودور گمپرتس، ترجمة محمد حسن لطفی، ‌تهران: خوارزمی،‌1375.
77.مثنوی معنوی، جلال الدین محمد بلخی، تهران: نگاه، پنجم، 1373.
78.منطق الطیر، فریدالدین عطار نیشابوری، تصحیح صادق گوهرین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دهم، 1374.
79.نیچه فیلسوف فرهنگ، فردریك كاپلستون، ترجمة علیرضا بهبهانی و علی اصغر حلبی، تهران: بی‌نا، 1371.
80.نیچه، جوزف پیتر استرن،‌ ترجمة عزت الله فولادوند، تهران: طرح نو، 1373.
﴿ صفحه 364 ﴾

ب. منابع عربی
81.الاقتصاد فی الاعتقاد، ابی حامد الغزالی، بیروت: دار و مكتبة الهلال، 1993م.
82.بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، قم: لجنة ادارة الحوزه العلمیة، 1370.
83.البراهین در علم كلام، فخرالدین رازی، تهران: دانشگاه تهران، 1341.
84.تلخیص المحصل، نصیرالدین الطوسی، دار الاضواء، بی‌تا.
85.الحكمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، محمد بن ابراهیم شیرازی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الرابعة، 1410ق.
86.شرح العقیدة الاصفهانیة، ابن تیمیة.
87.شرح المقاصد، سعد الدین التفتازانی، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، قم: الشریف الرضی، 1409.
88.شرح تجرید العقائد؛ علی بن محمد القوشجی، قم: رضی و بیدار، بی‌تا.
89.قواعد المرام فی علم الكلام، میثم بن علی البحرانی، قم: مكتبة آیةالله المرعشی النجفی، بی‌تا.
90. كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ علامة حلی، تصحیح حسن حسن زادة آملی، قم: مؤسسة نشر اسلامی، الرابعة، 1413ق.
91. اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع؛ ابوالحسن الاشعری، تصحیح حمودة غرابة، مصر: المكتبة الازهریة للتراث، بی‌تا.
92. محصل افكار المتقدمین و المتأخرین، فخر رازی، تصحیح سمیح دغیم، بیروت: دار الفكر اللبنانی،1992.
93. المحصول فی اصول الفقه، بطرس البستانی، بیروت: مكتبة لبنان ناشرون، الثانیة، 1993م.
94. مستدرك الوسائل، میرزا حسین النوری الطبرسی، ‌قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بی‌تا.
95. مطارح الانظار، (تقریرات درس شیخ مرتضی انصاری)، تهیه و تنظیم ابوالقاسم كلانتری، قم: مؤسسة آل البیت، 1404.
96. الملل و النحل، عبدالكریم الشهرستانی، قم: منشورات رضی، الثالثه، 1367.
97. نهایة‌ الحكمة،‌ محمد حسین طباطبائی، قم: النشر الاسلامی، 1362.
98. نهج البلاغه، ترجمة جعفر شهیدی، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی، 1378.
﴿ صفحه 365 ﴾

ج. منابع انگلیسی
99. ‘‘A Contractarian Account of Moral Justification’’, by C. W. Morris, in Moral Knowledge?.

100. ‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998) V. 1.

101. ‘‘Ayer, Alfred Jules’’, by Graham MacDonald in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998) V. 1.

102. ‘‘Bentham, Jeremy (1748-1832)’’ by Ross Harrison, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998) V.1.

103. ‘‘Contractarian Ethics’’, by Paul Kelly, in Encyclopedia of Applied Ethics, (London & New York: Academic Press, 1998), V.1.

104. ‘‘Contractarianism’’, by G. Sayre-McCord, in Ethical Theory, ed. Hugh Lafollette, New York: Blackwell Publishing Inc., 2000

105. ‘‘Cynics’’ A. A. Long, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.1.

106. ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998), V. 2.

107. ‘‘Emotivism’’, by Michael Smith, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998), V. 3.

108.‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998), V. 3.

109.‘‘Hare, Richard Mervyn’’, A. W. Price, Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998), V. 4.
﴿ صفحه 366 ﴾

110. ‘‘Hedonism’’ by R. B. Brandt, in The Encyclopedia of Philosophy, Paul Edwards, ed (New York: Macmillan Publishing Co., 1972), V. 3.

111. ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V. 2.

112. ‘‘History of Western Ethics: 3. Hellenistic’’ by A. A. Long, in Encyclopedia of Ethics, V. 2.

113. ‘‘Impartiality’’, by Bernard Gert in Encyclopedia of Ethics, V. 2.

114. ‘‘Morality and Religion’’, Plato, in Philosophy of Religion: An Anthology, Louis P. Pojman, ed. (U. S. A: Wadsworth, 1987).

115. ‘‘Prescriptivism’’, R. M. Hare, Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998), V. 7.

116. ‘‘Stevenson, Charles Leslie’’, by James Dreier, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998) V. 9.

117. ‘‘The Principle of Utility’’, Jeremy Bentham, in Meta-ethics, Normative Ethics and Applied Ethics, ed.

118. ‘‘The Social Contract Tradition’’, by Will Kymlikca, in A Companion to Ethics, ed. Peter Singer, (Cambridge: Blackwell, 1991).

119.‘‘Universalizability’’, R. M. Hare, in Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, V. 3.

120.A Theory of Justice, John Rawls, (Cambridge: Harvard University, 1971).

121.After Virtue, Alasdair MacIntyre, (Noter Dame: University of Noter Dame, 1984.

122.An Essay Concerning Human Understanding, John Locke, (CD World’s Greatest Classic Books).

123.Ethics, A. C. Ewing, New York: The Free Press, 1965.

124.Metaphysics, Aristotale, translated by W. D. Ross, (CD World’s Greatest Classic Books).
﴿ صفحه 367 ﴾

125. Moral Problems, Michael Palmer, University of Toronto Press, 1991

126. Morality: Its Nature and Justification, Bernard Gert.

127. Morals by Agreement, David Gauthier, (New York: Oxford University Press, 1986.

128. Philosophy of Logic, Susan Haack, Cambridge, 1978.

129. The Cambridge Dictionary Of Philosophy.

130. The HarperCollins Dictionary of Philosophy, Cyrenaics

پاورقی

1. گفتنی است كه این كتاب توسط آقای انشاء الله رحمتی ترجمه و توسط انتشارات حكمت به چاپ رسیده است.
2. این كتاب در حقیقت مجموعه‌ای از مقالات است كه توسط نویسندگان مختلفی نوشته شده است و در دائرة المعارف اخلاق، به ویراستاری لارنس سی. بكر و شارلوت بی. بكر، به چاپ رسیده است. و توسط جمعی از محققان و دانش‌پژوهان مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی ترجمه و توسط همان مركز به چاپ رسیده است.
3. Glaucon.
4. فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، ص18 ـ 23.
5. ر.ك: فلسفه اخلاق، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی، تهران: نشر بین الملل، 1381. (به ویژه فصل‌های دوم،‌ سوم و چهارم).
6. ر.ك: فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، ص 95 ـ 104.
7. پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق ص 156.
8. Emotivism.
9. Non ـ cognitive.
10. ر.ك: «فلسفه اخلاق»، ر. م. هیر، ترجمة‌ محمد سعیدی مهر، در كیهان اندیشه، شمارة 52، ص 119.
11. گفتنی است كه درباره حامل صدق یا صدق‌پذیر (truth ـ bearer) دیدگاه‌های مختلفی در میان اندیشمندان غربی مطرح شده است: برخی جمله (sentence) را به عنوان موصوف صدق یا كذب تلقی كرده‌اند و برخی آن چیزی كه در جملة‌ خبری بیان یا گفته می‌شود (=statement) را و برخی دیگر گزاره یا قضیه (proposition)، را به عنوان صدق‌پذیر معرفی كرده‌اند. (برای مطالعة بیشتر، ر.ك:
Philosophy of Logic, Susan Haack, (Cambridge, 1978), p79 - 83.
در عین حال، احساس‌گرایان معتقدند كه احكام اخلاقی، اساساً از سنخ انشائیات هستند و در نتیجه قابلیت صدق و كذب را ندارند و به اصطلاح تخصصاً از این قلمرو خارجند.
12. ر.ك: درآمدی به فلسفه اخلاق، آر. اف. اتكینسون، ترجمة‌ سهراب علوی‌نیا، (تهران: مركز ترجمه و نشر كتاب، 1369)، ص139.
13. Logical Empirisism.
14. See: ‘‘Emotivism’’, by Michael Smith, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward Craig, (New York: Routledge, 1998) V. 3, p. 292.
15. ‘‘Ayer, Alfred Jules’’, by Graham MacDonad in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 615.
16. ر.ك: فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، (قم: بوستان كتاب، 1380)، ص104.
17. بر اساس نظریه امرگرایی، همه جملات اخلاقی قابل تحویل و تحلیل به امر و نهی هستند. به عنوان مثال، «تو نباید دزدی كنی»، به عقیدة كارنپ، بیانی خطاانگیز از «دزدی نكن» است و «راست‌گویی خوب است»، بیانی خطاانگیز از «راست‌گو باش» می‌باشد. (ر.ك: فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص26).
18. Alfred Jules Ayer.
19. ‘‘Ayer, Alfred Jules’’, by Graham MacDonald in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 615.
20. زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص 137.
21. Simple subjectivism
22. Utilitarianism.
23. ر.ك: زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص148.
24. ر.ك: درآمدی به فلسفه اخلاق، آر. اف. اتكینسون، ترجمة‌ سهراب علوی‌نیا، (تهران: مركز ترجمه و نشر كتاب، 1369)، ص139 ـ 140.
25. زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص141.
26. ر.ك: فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، (قم: بوستان كتاب، 1380)، ص105 ـ 106.
27. برای آشنایی بیشتر با دیدگاه ایر، ر.ك: زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص137 ـ 157. گفتنی است كه بحث حاضر از همین كتاب اقتباس شده است.
28. Pseudo - concept.
29. زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص145 ـ 146.
30. همان، ص 146.
31. ‘‘Ayer, Alfred Jules’’, by Graham MacDonad in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 617.
32. زبان، حقیقت و منطق، آ. ج. ایر، ترجمة منوچهر بزرگمهر، (تهران: دانشگاه صنعتی شریف، بی‌تا)، ص149.
33. همان، ص 152.
34. همان، ص 153.
35. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، (تهران: مركز ترجمه و نشر كتاب، دوم، 1368)، ص28.
36. Ogden.
37. Richards.
38. فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، (قم: بوستان كتاب، 1380)، ص109. به نقل از:
The Meaning of Meaning, p.125.
39. البته ایر در پیشگفتار طبع دوم كتاب خود با اشاره به همین نقد، می‌گوید نباید نظریه احساس‌گرایی را محصول اصل تحقیق‌پذیری دانست؛ زیرا حتی اگر اصل تحقیق‌پذیری رد شود باز هم می‌توان از نظریه احساس‌گرایی در باب اخلاق دفاع كرد. هر چند كه وی نحوه دفاع را ذكر نمی‌كند.
40. برای توضیح بیشتر، ر.ك: آموزش فلسفه، ج1، ص213 ـ 215. (تهران: نشر بین الملل، سوم، 1382)
41. Charles Leslie Stevenson.
42. فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص117.
43. ‘‘Stevenson, Charles Leslie’’, by James Dreier, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 9, p. 135.
44. فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص117. به نقل از مقالة «معنای احساسی واژه‌های اخلاقی» استیونسن در مجلة مایند در سال 1937.
45. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص154.
46. Belief.
47. Attitude.
48. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص29.
49. See: Moral Problems, Michael Palmer, (University of Toronto Press, 1991), p.199-200.
50. فلسفه اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص119.
51. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص30.
52. همان.
53. درآمدی به فلسفه اخلاق، آر. اف. اتكینسون، ترجمة‌ سهراب علوی‌نیا، ص145.
54. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص32.
55. درآمدی به فلسفه اخلاق، آر. اف. اتكینسون، ترجمة‌ سهراب علوی‌نیا، ص141.
56. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة صادق لاریجانی، ص35.
57. همان.
58. Prescriptivism.
59. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص39. و همچنین ر.ك:
Moral Problems, Michael Palmer, p.200.
60. Richard Mervyn Hare
61. The language of Morals
62. ‘‘Prescriptivism’’, R. M. Hare, Routledge Encyclopedia of Philosophy, V.7, p. 667-668.
63. Ibid, p. 668.
64. Ibid, p. 668 - 669.
65. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص40.
66. ‘‘Hare, Richard Mervyn’’, A. W. Price, Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 4, p. 230.
67. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص41.
68. همان، ص47.
69. فلسفة‌ اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص146.
70. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص42.
71. Freedom and Reason
72. Universalizability.
73. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص43 ـ 44.
74. ‘‘Universalizability’’, R. M. Hare, in Encyclopedia of Ethics, ed. Lawrence C. Becker, V. 2, p. 1259.
75. ‘‘Universalizability’’, R. M. Hare, in Encyclopedia of Ethics, V. 2, p. 1259.
76. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص41.
77. فلسفة‌ اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص149.
78. همان، ص150.
79. Morality: Its Nature and Justification, Bernard Gert, p146-147 & ‘‘Impartiality’’, by Bernard Gert in Encyclopedia of Ethics, V. 1, p. 599.
80. فلسفه اخلاق در قرن حاضر، ج. وارنوك، ترجمة محمد صادق لاریجانی، ص40 ـ 41.
81. ‘‘Prescriptivism’’, R. M. Hare, Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 7, p. 669.
82. فلسفة‌ اخلاق در قرن بیستم، مری وارنوك، ترجمة ابوالقاسم فنائی، ص147.
83. ر.ك:همان، ص150.
84. See: Morality: Its Nature and Justification, Bernard Gert, p. 147.
85. ‘‘Universalizability’’, R. M. Hare, in Encyclopedia of Ethics, V. 2, p. 1260 - 1261.
86. درباره تقسیم كار اجتماعی، امیل دوركیم، ترجمة باقر پرهام، (بابل: كتابسرای بابل، 1369)، ص92 ـ 93.
87. ر.ك: جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، محمد تقی مصباح یزدی، ص69 ـ 70؛ به نقل از كتاب قواعد روش جامعه‌شناسی، امیل دوركیم، ترجمة علی‌محمد كاردان، (تهران: دانشگاه تهران، 1355)، ص129 ـ 131.
88. فلسفه و جامعه شناسی، امیل دوركیم، ترجمة فرحناز خمسه‌ای، (تهران: 1360)، ص72.
89. همان، ص71 ـ 72.
90. همان، ص101.
91. برای توضیح بیشتر، ر.ك: جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، محمد تقی مصباح یزدی، ص 71 ـ 72.
92. فلسفه و جامعه شناسی، ص115.
93. همان، ص74.
94. درباره تقسیم كار اجتماعی، امیل دوركیم، ترجمة باقر پرهام، ص426 ـ 427.
95. برای آشنایی بیشتر با دلایل جامعه‌گرایان و همچنین نقد دلایل آنان، از منظر عقل و نقل، ر.ك: جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، محمد تقی مصباح یزدی، ص73 ـ 109.
96. فلسفه و جامعه شناسی، ص115.
97. ر.ك: اخلاق در قرآن، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش محمد حسین اسكندری، ج1، ص21 ـ 25. (قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1376)
98. Morals by Agreement, David Gauthier, (New York: Oxford University Press, 1986) p. 269.
99. See: Ibid, p. 6 - 15; ‘‘Contractarian Ethics’’, by Paul Kelly, in Encyclopedia of Applied Ethics, (London & New York: Acodemic Press, 1998) V1, p. 632 & ‘‘Contractarianism’’, by G. Sayre ـ McCord, in Ethical Theory, ed. Hugh Lafollette, (New York: Blackwell Publishing Inc., 2000) p. 216.
100. Glaucon.
101. See:Morals by Agreement, David Gauthier, p. 306 - 310.
102. دورة كامل آثار افلاطون، ج2 (جمهوری)، ترجمة محمد حسن لطفی، (تهران: خوارزمی، دوم، 1367) ص914 ـ 915.
103. See: ‘‘Contractarianism’’, by G. Sayre ـ McCord, in Ethical Theory, p. 247.
104. قرارداد اجتماعی(متن و در زمینة متن)، ژان ژاك روسو،‌ ترجمة مرتضی كلانتری، (تهران: آگاه، 1379)، ص56.
105. See: ‘‘Contractarianism’’, by G. Sayre ـ McCord, in Ethical Theory, p. 248-249.
106. ر.ك: تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال الدین اعلم، (تهران: انتشارات علمی فرهنگی و انتشارات سروش، دوم، 1370)، ج5، ص 148 ـ 152.
107. ‘‘Contractarian Ethics’’, by Paul Kelly, in Encyclopedia of Applied Ethics, V1, p. 635.
108. ‘‘A Contractarian Account of Moral Justification’’, by C. W. Morris, in Moral Knowledge?, p. 216.
109. تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال الدین اعلم، ج5، ص140 ـ 141.
110. همان، ص142.
111. همان، ص143.
112. همان.
113. لویاتان، توماس هابز، ترجمة حسین بشیریه، (تهران: نی، 1380)، ص170 ـ 171 و تاریخ فلسفه (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال الدین اعلم، ج5، ص52.
114. See: The Cambridge Dictionary Of Philosophy, p. 159.
115. ‘‘Contractarian Ethics’’, by Paul Kelly, in Encyclopedia of Applied Ethics, V1, p. 640.
116. The Cambridge Dictionary Of Philosophy, p. 159.
117. ‘‘The Social Contract Tradition’’, by Will Kymlikca, in A Companion to Ethics, ed. Peter Singer, (Cambridge: Blackwell, 1991), p189.
118. See: Ibid.
119. Ibid.
120. See: Ibid, p. 190.
121. Ibid, p. 191.
122. ر.ك: نهایة‌ الحكمة،‌ محمد حسین طباطبائی، (قم: النشر الاسلامی، 1362)، ص259.
123. Goal in themself
124. See: ‘‘The Social Contract Tradition’’, by Will Kymlikca, in A Companion to Ethics, p. 191.
125. Ibid.
126. A Theory of Justice, John Rawls, (Cambridge: Harvard University, 1971), p. 12.
127. Ibid, p. 19 & p. 137, & see: After Virtue, Alasdair Macintyre, (Noter Dame: University of Noter Dame, 1984), p. 246 - 247.
128. The veil of ignorance.
129. A Theory of Justice, John Rawls, p. 187.
130. Ibid, p. 12.
131. برای توضیح بیشتر، ر.ك: فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، ص155 ـ 158.
132. See: After Virtue, Alasdair Macintyre, p. 249.
133. ‘‘Morality and Religion’’, Plato, in philosophy of Religion: An Anthology, ed. Louis P. Pojman, (U.S.A: Wadsworth, 1987), p. 496 - 497.
134. ر.ك: شرح المقاصد، ج4، ص293؛ شرح العقیدة الاصفهانیة، ابن تیمیة، ص157. (تفتازانی در شرح المقاصد تصریح می‌كند كه : ذهب بعض اهل السنة، و هم الحنفیة، الی ان حسن بعض الاشیاء و قبحها مما یدركه العقل كما هو رأی المعتزلة، كوجوب اول الواجبات، و وجوب تصدیق النبی، و حرمة تكذیبه دفعاً للتسلسل). ماتریدیه، به فرقه‌ای گفته می‌شود كه توسط محمد بن محمد بن محمود ماتریدی سمرقندی، متوفای 333ق، از معاصران ابوالحسن اشعری (متوفای 330 یا 324ق) پایه ریزی شد. ماتریدی نیز دقیقاً مانند اشعری (كه در عراق و با توجه به فقه شافعی به دنبال احیای مذهب اهل الحدیث و انجام اصلاحاتی بنیادین در مذهب معتزله بود) و با همان اهداف، البته بدون آن كه از فعالیت‌های یكدیگر اطلاعی داشته باشند، با توجه به فقه ابو حنیفه و در شرق عالم اسلام یعنی ماوراءالنهر، به دنبال اصلاحاتی در مذهب اعتزال بود. گفتنی است كه «ماترید» نام روستایی از روستاهای سمرقند بوده است. ابوالمعین نسفی (متوفای 502ق) و مسعود بن عمر تفتازانی و همچنین شیخ محمد زاهد بن الحسن الكوثری المصری را می‌توان از مشهورترین مدافعان گذشته و معاصر این مكتب نام برد. (برای توضیح بیشتر در این باره ر.ك: بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، ج3، (قم: لجنة ادارة الحوزه العلمیة، 1370) ص7 ـ 23)
135. الملل و النحل، عبدالكریم الشهرستانی، ج1، ص103. (شهرستانی پس از آنكه به تعدد فرقه‌های كرامی اشاره می‌كند در بیان باورهای مشترك آنان می‌گوید: و اتفقوا علی ان العقل یحسن و یقبح قبل الشرع، و تجب معرفة الله تعالی بالعقل كما قالت المعتزلة؛ الا انهم لم یثبتوا رعایة الصلاح و الاصلح و اللطف عقلاً؛ كما قالت المعتزلة.) گفتنی است كه كرامیه، دارای اعتقاداتی متحجرانه بودند. این فرقه حتی از سوی برخی از ظاهرگرایان اهل سنت، نظیر ابن حزم، نیز تخطئه شده‌اند. قول به جسمانیت خداوند، سنگینی وزن خداوند، و باور داشتن افسانة غرانیق (یعنی این اعتقاد كه پیامبر اكرم در مقام تبلیغ وحی دچار خطا شد و پس از قرائت آیة «و مناة الثالثة الاخری»، با دستكاری شیطان چنین گفت: «تلك الغرانیق العلی، و ان شفاعتهن ترتجی») را می‌توان از جملة اعتقادات خرافی و متحجرانة آنان نام برد. (ر.ك: بحوث فی الملل و النحل، ج3، ص133 ـ 135.)
136. ر.ك: الاقتصاد فی الاعتقاد، ص186 ـ 197؛ المحصول فی اصول الفقه، ج1، ص123؛ البراهین در علم كلام، ج1، ص246 ـ 250؛ شرح المواقف، ج8 ، ص181 ـ 195.
137. ر.ك: سرمایة ایمان، ص60 ـ 61؛ مطارح الانظار، ص230 ـ 232؛ شرح تجرید الاعتقاد، قوشجی، ص327 ـ 338؛ شرح المواقف، ج8 ، ص182.
138. مثنوی معنوی، دفتر چهارم، ابیات 257 ـ 295.
139. ر.ك: شرح المواقف، ج8، ص182 و شرح تجرید الاعتقاد، قوشجی، ص338.
140. سرمایة ایمان، ص59.
141. اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع؛ ابوالحسن الاشعری، تصحیح حموده غرابه، مصر: المكتبة الازهریة للتراث، بی‌تا، ص115 ـ 117.
142. این استدلال را فخر رازی در كتاب محصل افكار المتقدمین و المتأخرین، (تصحیح سمیح دغیم، بیروت: دار الفكر اللبنانی،1992. ص153.) ذكر كرده است. (ان من صور النزاع قبح التكلیف بما لا یطاق، فنقول لو كان قبیحاً لما فعله الله تعالی، و قد فعله، بدلیل انه كلف الكافر بالایمان مع علمه بانه لایؤمن، و علمه بانه متی كان كذلك كان الایمان منه محالاً، و لانه كلف ابا لهب بالایمان، و من الایمان تصدیق الله تعالی فی كل ما اخبر عنه، و مما اخبر عنه انه لایؤمن، فقد كلفه بأن یؤمن بانه لایؤمن و هو تكلیف الجمع بین الضدین.)
143. فخر رازی این استدلال را در محصل افكار المتقدمین و المتأخرین، ص154، ذكر كرده است. (ان الكذب قد یحسن اذا تضمن انجاء النبی من الظالم. لا یقال: الحسن هناك التعریض لا الكذب، او تقول: الكذبیة تقتضی القبح لكنه قد یتخلف الاثر عن المقتضی لمانع. انا نجیب عن الاول: بانه علی هذا التقدیر لایبقی كذب فی العالم، لانه لاكذب الا و متی اضمر فیه شیء صار صدقاً، و عن الثانی انه حینئذ لایمكننا القطع بقبح شیء من الكذب، لاحتمال ان یتخلف الحكم هناك لقیام مانع لایطلع علیه احد.) همچنین ر.ك: شرح تجرید العقائد؛ علی بن محمد القوشجی، قم: رضی و بیدار، بی‌تا، ص339؛ شرح المواقف، السید الشریف علی بن محمد الجرجانی، قم: الشریف الرضی، بی‌تا. ج8، ص185 ـ 189.
144. برخی از اندیشمندان و محققان معاصر در توجیه این كه چرا «الكذب قد یحسن» چنین پاسخی داده‌اند. (ر.ك: بحوث فی الملل و النحل، جعفر سبحانی، (قم: مركز مدیریت حوزه علمیه، دوم، 1411)، ج2، ص 280 ـ 281)
145. محقق بحرانی در قواعد المرام، ص107، در این باره می‌گوید: (و لایندفع حكمه (ای حكم العقل) بقبح الكذب باحتمال التخلف للمانع، كما فی سائر الاحكام العقلیة الضروریة التی لاینثلم بالاحتمالات السوفسطائیة).
146. ر.ك: بنیاد ما بعد الطبیعة اخلاق، امانوئل كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری، تهران: خوارزمی، 1369، ص 25 ـ 26.
147. كشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ ص304.
148. تلخیص المحصل، ص341 و همچنین ر.ك: شرح تجرید العقائد؛ علی بن محمد القوشجی، قم: رضی و بیدار، بی‌تا، ص339.
149. ر.ك: پیش نیازهای مدیریت اسلامی، محمد تقی مصباح یزدی، ص 165 ـ 166.
150. ر.ك: فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، ص 164 ـ 166.
151. ‘‘Hedonism’’ by R. B. Brandt, in The Encyclopedia of Philosophy, Paul Edwards, ed (New York: Macmillan Publishing Co. , 1972), V. 3, p. 432.
152. فلسفة‌ اخلاق، ویلیام كی. فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، (قم: طه،1376)، ص179.
153. See: ‘‘Hedonism’’ by R. B. Brandt, in The Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p. 432.
154. فلسفة‌ اخلاق، ویلیام كی. فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص180. ( البته اشكال این استدلال خیلی واضح است؛ زیرا بسیاری از افراد بعضی چیزها را، صرف نظر از لذت‌بخش بودن یا نبودن آنها، خوب می‌دانند. به عنوان مثال، قصاص و مجازات ستم‌كاران، علم، شجاعت، عدالت و امثال آن، ذاتاً خوب‌اند و خوب دانستن آنها را هرگز نمی‌توان به دلیل لذت‌بخش بودنشان دانست. از سوی دیگر، عموم انسان‌ها بعضی از انواع لذت را ذاتاً بد می‌دانند. به عنوان مثال، كسی ممكن است از رنج دادن دیگران لذت ببرد و هیچ كس در این تردیدی ندارد كه این نوع لذت بد است. پس نمی‌توان خوب را به لذت‌بخش تعریف كرد.)
155. Broad.
156. Brentano.
157. Ryle.
158. Brandt.
159. See: ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.2, p. 662 - 663; ‘‘Hedonism’’ by R. B. Brandt, in The Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p. 432.
160. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، (تهران: حكمت، 1379)،‌ص466.خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، (‌تهران:‌امیر كبیر،‌1362)، ص137.
161. فلسفة‌ اخلاق، ویلیام كی. فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص 180 ـ 181.
162. Simple Sensory Hedonism.
163. See: ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics,(ed. Lawrence C. Becker), V.2, p.664.
164. Diogenes Laertius.
165. Aristippus of Cyrene.
كورنا یا سیرنا یكی از شهرهای اصلی منطقة‌ كورنائیك یا سیرنائیك، واقع در لیبی امروزی بوده است كه اكنون بن‌غازی عمده‌ترین شهر آن است. گفتنی است كه یكی از كتاب‌هایی كه به آریستیپوس نسبت می‌دهند و امروزه هیچ اثری از آن نیست كتاب سه جلدی تاریخ لیبی است.
166. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ دابلیو. كی. سی. گاتری، ترجمة‌ حسن فتحی، (تهران: فكر روز،‌1376)، ص314.
167. همان، ص315.
168. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و سروش، چهارم،‌1380)، ص144.
169. ‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 379.
170. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ دابلیو. كی. سی. گاتری، ترجمة‌ حسن فتحی،‌ ص310.
171. Metaphysics, Aristotale, translated by W. D. Ross, (CD World’s Greatest Classic Books), Book 3, Chapter 1, p. 67.
172. Arete.
173. برای جلوگیری از اشتباه این دو با یكدیگر برخی از نویسندگان پدربزرگ را با عنوان Aristippus the Elder نامگذاری می‌كنند و نوه را با عنوان Aristippus the Younger .
174. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ دابلیو. كی. سی. گاتری، ترجمة‌ حسن فتحی، ص313 و ص315 ـ 316. و همچنین ر.ك:
‘‘History of Western Ethics: 3. Hellenistic’’ by A. A. Long, inEncyclopedia of Ethics, V. 1, p. 467.
175. حتی برخی را باور بر آن است كه وی با مطالعة ریاضیات و فیزیك مخالف بود و همچنین تعلیم منطق را تا آنجا مفید می‌دانست كه توانایی‌های جدلی افراد را تقویت كند. ر.ك:
‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy,V. 1, p. 379
176. See: ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2, p. 760.
177. گفتنی است كه برخی معتقدند آریستیپوس به تقلید از استادش، سقراط، هیچ اثر مكتوبی از خود بر جای نگذاشت اما برخی دیگر با استناد به شواهد تاریخی آثار متعددی را به او نسبت داده‌اند. ر.ك:
‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, inRoutledge Encyclopedia of Philosophy,V. 1, p. 379.
178. ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2,p. 760 ـ 761.
179. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص144.
180. متفكران یونانی، تئودور گمپرتس، ج2، ص765.
181. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط، ص318 ـ 320.
182. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص145.
183. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص42.
184. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص145.
185. An Essay Concerning Human Understanding, John Locke, (CD World’s Greatest Classic Books), Book IV, Chap XII, p. 866.
186. آشنایی با فلسفة‌ غرب، ‌جیمز كِرن فیبل من، ‌ترجمة‌ محمد بقائی (ما كان)، (تهران: حكمت،‌1375)، ص 60.
187. ر.ك: آشنایی با فلسفة‌ غرب، ص61؛ تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ ص317.
188. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ ص318.
189. The HarperCollins Dictionary of Philosophy, Cyrenaics.
190. ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics,(ed. Lawrence C. Becker), V.2, p. 665.
191. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو،‌ترجمة‌عباس باقری،‌(تهران: نشر نی، 1377)، ص253.
192. دورة كامل آثار افلاطون، ترجمة محمد حسن لطفی، ج1، (رسالة فایدون)، ص455، شمارة60.
193. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة‌ انشاء الله رحمتی، (تهران: حكمت، 1379)، ص206.
194. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص41.
195. متفكران یونانی، تئودور گمپرس،‌ ترجمة محمد حسن لطفی،‌ (تهران: خوارزمی،‌1375) ج2، ص750.
196. ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2, p. 761.
197. ‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 380 and ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2, p. 762.
برخی با استناد به این سخن آریستیپوس او را بنیانگذار نظریة‌ جهان وطنی كلبی و رواقی دانسته‌اند اما باید توجه داشت كه میان تعلق به همه جا و تعلق به هیچ جا یعنی متوطن بودن و بیگانه بودن تفاوت است. آریستیپوس از دیدگاه دوم دفاع می‌كرد در حالی كه نظریه جهان وطنی به معنای دیدگاه نخست است. (پاورقی تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ ص313.)
198. متفكران یونانی، ج2، ص756.
199. ‘‘Aristippus the Elder’’, by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 1, p. 380.
200. تاریخ فلسفة‌ یونان (12)، سقراط،‌ ص316 ـ 317؛ تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال‌الدین مجتبوی، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و سروش، چهارم،‌1380)، ص145 ـ 146.
201. ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2, p. 761.
202. ‘‘Cyrenaics’’ by Voula Tsouna, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 2, p. 762.
203. متفكران یونانی، تئودور گمپرتس، ترجمة محمد حسن لطفی،‌(تهران: خوارزمی،‌1375)، ج2، ص778.
204. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص146.تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص132.
205. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، ص258
206. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، (تهران: دانشگاه تهران، 1356)، ص132.
207. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص146.
208. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص131.
209. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة‌ انشاء الله رحمتی، (تهران: حكمت، 1379)، ص206.
210. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، ص259.
211. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص146.
212. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص132.
213. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص42.
214. همان.
215. ر.ك: فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص123 ـ 135.
216. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص101.
217. اپیكور معتقد بود كه همه اجسامی كه مورد تجربة‌ ما واقع می‌شوند، ‌مركب از اتم‌ها هستند. به تعبیر دیگر، اپیكور اتم‌ها را اجزاء مقوِّم جهان می‌دانست. این اتم‌ها در اندازه و شكل و وزن با یكدیگر تفاوت دارند و ویژگی دیگر آنها این است كه تقسیم ناپذیرند و همچنین تعداد آنها نامتناهی است. (ر.ك: تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص465).
218. تاریخ معرفت شناسی، دیوید و. هاملین، ترجمة شاپور اعتماد، (تهران: پژوهشگاه علوم انسانی،1374)، ص21 ـ 22.
219. فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص42 ـ 43.
220. همان، ص46.
221. همان، ص49.
222. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، تصحیح امیر جلال الدین اعلم، (تهران: البرز، 1375)، ص52 ـ 53.
223. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص462. همچنین ر.ك:فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص64 ـ 65.
224. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص461 و فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص47.
225. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص463.
226. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص102 و تفكر در عهد باستان، (ترنس اروین، ترجمة محمد سعید حنایی كاشانی، تهران: قصیده، 1380)، ص205.
227. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص103.
228. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة‌ انشاء الله رحمتی، (تهران: حكمت، 1379)، ص217.
229. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص113 ـ 114. همچنین،‌ ر.ك: فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص81 ـ 83.
230. اصولاً اپیكور به وجود خدایان از این جهت هم نیاز داشت كه آنان را به عنوان تجسم كمال مطلوب اخلاقی،‌ یعنی آرامش نفس و آسودگی خاطر معرفی كند. (تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص466).
231. فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص35 ـ 36 و ص93 ـ 96.
232. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص466.
233. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص117 ـ 118.
234. متفكران یونانی، تئودور گمپرس، ج3، ص1757.
235. ‘‘History of Western Ethics: 3. Hellenistic’’ by A. A. Long, inEncyclopedia of Ethics, V. 1, p. 471 - 472.
236. ‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p.347.
237. ر.ك: فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص33.
238. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص341. . ر.ك:فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص106.
239. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو،ص341.
240. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص93.
241. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، ص53 و همچنین ر.ك: تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص469.
242. فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص104.
243. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، ص53.
244. حكمت یونان، شارل ورنر، ص193؛ فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص45؛ تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص123.( این رأی او به شدت مورد مخالفت قرار گرفته است. پلوتاركس می‌گفت یادآوری لذتی كه در گذشته حاصل بوده واینك از میان رفته است رنج كنونی ما را بیشتر می‌كند.)
245. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص124.
246. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ص93.
247. تاریخ فلسفة‌ غرب،‌ راسل، ج1، ص353.
248. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص120 ـ 121.
249. ‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 3,p. 347.
250. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص467.
251. ‘‘History of Western Ethics: 3. Hellenistic’’ by A. A. Long, inEncyclopedia of Ethics, V. 1, p. 471.
252. تاریخ فلسفه، ج1 (یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص467. (كارل پوپر، اندیشمند معاصر انگلیسی، درباره دیدگاه لذت‌گرایی اپیكور می‌گوید: به عقیدة‌ من لازم است به جای این اصل در مكتب لذت جویی و مذهب اصالت سودمندی كه می‌گوید: «لذت را به حد اكثر برسانید»، اصل دیگری آورد كه هم بیشتر با نظریات اصلی دموكریتوس و اپیكوروس وفق می‌دهد و هم كمتر دچار بلند پروازی شده و به مراتب عاجل‌تر است. غرض این اصل است كه دستور می‌دهد: «درد و رنج را به حداقل برسانید» به اعتقاد من سعی در رساندن لذت و خوشی مردم به حداكثر نه تنها كوششی محال بلكه بسیار خطرناك است زیرا ناگزیر به توتالیتاریسم خواهد انجامید. بی‌گمان بیشتر پیروان دموكریتوس (از جمله برتراند راسل كه هنوز به اتم و هندسه و لذت جویی علاقه‌مند است) ایرادی به این صورت بندی مجدد اصل لذت و الم نخواهند گرفت مشروط بر آنكه به همان معنا كه مراد بوده تعبیر شود نه به معنای ملاك و شاخصی در علم اخلاق. (ر.ك: جامعة‌ باز و دشمنان آن، كارل پوپر،‌ ترجمة عزت الله فولادوند، (تهران: خوارزمی، دوم،1377)،‌ ص821 .) همان طور كه از عبارات منقول از خود اپیكور دانسته می‌شود اساساً اپیكور خود چنین تفسیری از لذت ارائه می‌دهد و وجه تمایز اصلی او با لذت‌گرایی آریستیپوس نیز در همین جهت است، بنابراین، پوپر صورت‌بندی جدیدی از اصل لذت ارائه نداده است. بلكه سخن اپیكور را، به درستی، فهمیده و بیان نموده است. )
253. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص44. (این گفتة اپیكور كاملاً نشان می‌دهد كه وی بر عنصر دوام و پایداری لذات برای مقایسه و گزینش میان آنها تأكید دارد. بنابراین، این بر داشت برخی از نویسندگان
(‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, V.2, p.665.)
كه گفته‌اند از نظر اپیكور هیچ تفاوتی میان لذات ثابت از حیث مدت زمان، وجود ندارد، خلاف سخن خود او است.
254. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص120 ـ 121.
255. ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, V.2, p. 666.
256. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، دوم، 1362)، ص46.
257. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص121 ـ 122.
258. همان، ص119.
259. همان.
260. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمة‌ عباس زریاب خویی، (تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، دهم، 1371)، ص93.
261. همان.
262. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص467 ـ 468.
263. حكمت یونان، شارل ورنر، ترجمة بزرگ نادرزاده، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دوم، 1373) ص191.
264. تاریخ فلسفة‌ غرب،‌ برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، (تهران: پرواز،‌ ششم، 1373)، ج1، ص353.
265. ر.ك:تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص468؛ فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص44.
266. تاریخ فلسفة‌ غرب،‌ راسل، ج1، ص353؛ آشنایی با فلسفة‌ غرب، ‌جیمز كِرن فیبل من، ص96.
267. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص119.
268. ‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p. 347.
269. آشنایی با فلسفة‌ غرب، ‌جیمز كِرن فیبل من، ص 95 ـ 96.
270. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص 340 ـ 341.
271. Painlessness.
272. Tranquility.
273. ‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p.347.
274. Ibid.
275. ر.ك:فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص111 ـ 116؛ تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص122 ـ 123؛ فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص 43 ـ 44.
276. فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص112.
277. همان، ص112 ـ 113.
278. تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص122.
279. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص 340 ـ 341.
280. فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص113.
281. ر.ك: آشنایی با فلسفة‌ غرب،‌ جیمز كِرن فیبل من، ص96.
282. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص337.
283. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص471 ـ 472.
284. تاریخ فلسفة‌ غرب،‌ راسل، ج1، ص355.
285. ونوس، الهة عشق در اساطیر یونانی است.
286. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص340.
287. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص337 ـ 338.
288. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ص44.
289. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص470.
290. همان، ص471.
291. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، دوم، 1362)، ص49.
292. همان، ص50.
293. ر.ك: فلسفه اپیكور، ژان برن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، 1357)، ص116.
294. فیلسوفان بزرگ یونان باستان، لوچانو دِكر شِنتزو، ص342؛ تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج2، ص123.
295. حكمت یونان، شارل ورنر، ص 187 ـ 190؛ و ر.ك: آشنایی با فلسفة‌ غرب، ص96؛ تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج، 2، ص124.
296. تاریخ فلسفه، ج1(یونان و روم)، فردریك كاپلستون، ص465.
297. حكمت یونان، شارل ورنر، ص 187 ـ 190؛ و ر.ك: آشنایی با فلسفة‌ غرب، ص96؛ تاریخ فلسفة‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، ج، 2، ص124 و همچنین ر.ك:
‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V.3, p. 348 ـ 349.
298. فلسفة‌ اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: امیر كبیر، دوم، 1362)، ص48 ـ 49.
299. همان، ص49 ـ 50.
300. حكمت یونان، شارل ورنر، ترجمة بزرگ نادرزاده، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دوم، 1373) ص 190.
301. ‘‘Epicureanism’’ by David Sedley in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. 3, p.349.
302. سورة‌ اعلی،‌آیة 17.
303. تاریخ فلسفة‌ غرب، راسل، ج 1، ص 355.
304. همان.
305. در این قسمت بیشتر از كتاب خودشناسی برای خودسازی، ص 33 ـ 38 و همچنین كتاب به سوی خودسازی، محمد تقی مصباح یزدی، نگارش كریم سبحانی، (قم: انتشارات مؤسسه، 1380)، ص 79 ـ 96 استفاده شده است.
306. مستدرك الوسائل، ج7، ص50.
307. پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‌فر، ص202 ـ 203.
308. ر.ك: الحكمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، محمد بن ابراهیم شیرازی، (بیروت: دار احیاء التراث العربی، الرابعة، 1410ق.)، ج4، ص 117 ـ 144؛ و هم‌چنین ر.ك: ج 9، ص 121 ـ 125.
309. See: ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.2, p. 663.
310. پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‌فر، (قم: مؤسسة امام خمینی، 1376)، ص201.
311. ر.ك: فلسفه اخلاق، ویلیلم كی. فرانكنا، ترجمة هادی صادقی، ص 85 ـ 86.
312. همان، ص87 ـ 103.
313. act ـ utilitarianism.
314. ر.ك: فلسفه اخلاق، فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص89 ـ 91. و همچنین ر.ك:
Ethics, A.C. Ewing, (New York: The Free Press, 1965), p. 41.
315. J. J. C. Smart.
316. Joseph Fletcher.
317. فلسفه اخلاق، فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص88.
318. General utilitarianism.
319. Rule ـ utilitarianism.
320. فلسفه اخلاق، فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص94.
321. George Berkeley.
322. R. B. Brandt.
323. ر.ك: فلسفه اخلاق، فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص95.
324. برای آشنایی بیشتر با تفسیر مور، ر.ك: اخلاق، ‌جورج ادوارد مور، ترجمة اسماعیل سعادت، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، بی‌تا)، فصل اول و دوم.
325. برای آشنایی بیشتر با نظریه هیوم در این موضوع ر.ك: تاریخ فلسفه، ج5، (فیلسوفان انگلیسی)، كاپلستون، ترجمة امیر جلال‌الدین اعلم، (تهران: لنتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، سوم، 1375)، ص 348 ـ 351.
326. ‘‘Bentham, Jeremy (1748 - 1832) ’’ by Ross Harrison, in Routledge Encyclopedia of Philosophy, V. p.
327. سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تا هگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لیلا سازگار، (تهران: آگاه، 1379)، ص571 ـ 572.
328. Joseph Priesley
329. ر.ك:تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص19.
330. Beccaria
331. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهرآبادی، (تهران: انتشارات عطائی، 1379)، ص218 و ر.ك: تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاءالدین خرمشاهی، ص19.
332. همان.
333. سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تا هگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لیلا سازگار، ص586.
334. تاریخ فلسفه، ج8 ، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص18.
335. ‘‘The Principle of Utility’’, Jeremy Bentham, in Meta - ethics, Normative Ethics and Applied Ethics, ed. p. 310.
336. Ibid.
337. سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تا هگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لیلا سازگار، ص573. و همچنین ر.ك:
‘‘Bentham, Jeremy (1748 - 1832) ’’ by Ross Harrison, in Routledge Encyclopedia of Philosophy
338. Ibid.
339. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، (تهران: انتشارات عطائی، 1379)، ص220.
340. سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تا هگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لیلا سازگار، ص573 ـ 574.
341. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، (‌تهران:‌امیر كبیر،‌1362)، ص122.
342. ر.ك:تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص24.
343. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص122.
344. همان، ص122 ـ 123. و همچنین ر.ك: سنت روشنفكری در غرب (از لئوناردو تاهگل)، ج. برونوفسكی و ب. مازلیش، ترجمة لیلا سازگار، ص574 ـ 575.
345. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، ص220 ـ 221.
346. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص124 ـ 125.
347. ‘‘The Principle of Utility’’, Jeremy Bentham, inMeta - ethics, Normative Ethics and Applied Ethics, p.310.
348. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص124.
349. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص52.
350. See: ‘‘The Principle of Utility’’, Jeremy Bentham, inMeta - ethics, Normative Ethics and Applied Ethics, p. 311-312.
351. Intensity.
352. Duration.
353. Certainty or uncertainty
354. Propinquity or remoteness.
355. Fecundity.
356. Purity.
357. Extent.
358. ‘‘The Principle of Utility’’, Jeremy Bentham, inMeta - ethics, Normative Ethics and Applied Ethics, p. 311.
359. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص52.
360. همان، ص53.
361. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهرآبادی، ص243.
362. ‘‘Hedonism’’ Fred Feldman, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.2, p. 666.
363. تاریخچه فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ‌ص452.
364. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، ص222. گفتنی است كه هم اكنون اسكلت مومیایی شدة او در دانشگاه كالج لندن نگهداری می‌شود. (ر.ك: تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص23).
365. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص53 ـ 54.
366. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص115 و تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص33.
367. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، ص241 ـ 242.
368. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص119.
369. همان، ص132 ـ 133.
370. همان، ص134.
371. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ‌ص470.
372. پنجاه فیلسوف بزرگ، دایانه كالینسون، ترجمة محمد رفیعی مهر آبادی، ص242 ـ 243.
373. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص55؛خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص135.( به نقل از سودگرایی ص12).
374. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص55.
375. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ‌ص468.
376. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص136.
377. Utilitarianism, Tohn Stuart Mill, New York: Prometheus Books, 1987, P.18.
378. Ibid.
379. خداوندان اندیشه سیاسی، لین و. لنكستر، ترجمة علی رامین، ج3، قسمت اول، ص135.
380. سودگرایی ص 9 ـ 10. فصل دوم دیده شود.
381. Utilitarianism, T.S Mill, p. 49.
382. Ibid, p. 50.
383. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ص474.
384. همان.
385. فلسفه اخلاق (حكمت عملی)، ژكس، ترجمة‌ ابوالقاسم پور حسینی، ص55.
386. فلسفه اخلاق، فرانكنا، ترجمة‌ هادی صادقی، ص98 ـ 103.
387. تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص 50 ـ 52.
388. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ص 475 ـ 476.
389. تاریخ فلسفه، ج8، (از بنتام تا راسل)، كاپلستون، ترجمة بهاء الدین خرمشاهی، ص 51 ـ 52.
390. تاریخچة فلسفه اخلاق، اَلِسدر مك‌اینتایر، ترجمة انشاء الله رحمتی، ص473.
391. فلسفه اخلاق، ژکس، ص91.
392. همان، ص91 ـ 92.
393. همان، ص92 ـ 93.
394. ر.ك: تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ص271.
395. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ص278.
396. حكمت یونان، شارل ورنر، ترجمة ، ص267.
397. تاریخ فلسفه غرب، برتراند راسل، ص1033.
398. سیر حكمت در اروپا،‌ محمد علی فروغی، ص433 ـ 435؛ همچنین ر.ك: فلسفه اخلاق، ژکس، ص 93 ـ 95.
399. دجال، فردریش نیچه، ترجمة عبدالعلی دستغیب، (تهران: آگاه،‌ 1352)، مقدمة مترجم، ص5.
400. تاریخ فلسفه غرب، برتراند راسل،‌ ترجمة نجف دریابندری، ج 2، ص 1038.
401. نیچه فیلسوف فرهنگ، فردریك كاپلستون، ترجمة علیرضا بهبهانی و علی اصغر حلبی، (تهران: بهبهانی، 1371)، ص164.
402. همان، ص 165.
403. Vampirism.
404. نیچه فیلسوف فرهنگ، فردریك كاپلستون، ترجمة علیرضا بهبهانی و علی اصغر حلبی، ص166.
405. ر.ك: فراسوی نیك و بد،‌ فردریش نیچه،‌ ترجمة داریوش آشوری،‌ (تهران: خوارزمی، 1373)، قطعة 222 و 260؛ اراده قدرت،‌ فردریش نیچه،‌ ترجمة مجید شریف (تهران: جامی، 1377) قطعة 205،‌ 247،‌ 252 و 368؛ اینك آن انسان،‌ فردریش نیچه، ترجمة بهروز صفدری، (تهران: فكر روز، 1378) ص181 ـ 182؛ فلسفه اخلاق، ژكس،‌ص112 ـ 115 و نیچه فیلسوف فرهنگ، فردریك كاپلستون، ترجمة علیرضا بهبهانی و علی اصغر حلبی، ص196 ـ 204.
406. چنین گفت زرتشت، فردریش نیچه،‌ ترجمة مسعود انصاری،‌ (تهران: جامی، 1377)، ص135 و ص336 و اراده قدرت،‌ قطعة 765، 957 و 1001.
407. همان، قطعة 862 .
408. فراسوی نیك و بد، قطعة 62.
409. نیچه فیلسوف فرهنگ، فردریك كاپلستون، ترجمة علیرضا بهبهانی و علی اصغر حلبی، ص196.
410. تاریخ فلسفه غرب، برتراند راسل،‌ ج2، ص1049؛ و فلسفه اخلاق،‌ ژكس، ص114.
411. تاریخ فلسفه غرب، ج2، ص1041 ـ 1042.
412. همان، ص1041.
413. همان، ص1040 ـ 1041.
414. ر.ك: چنین گفت زرتشت،‌ ص137؛ فراسوی نیك و بد، قطعة 260؛‌ ارادة‌ قدرت، قطعة 268 و همچنین، ر.ك: تاریخ فلسفة‌،‌ كاپلستون، ج7، ترجمة داریوش آشوری،‌ (تهران: سورش و علمی و فرهنگی، 1367)،‌ ص391 ـ 393؛‌ تاریخچة‌ فلسفه اخلاق، ص444 ـ 450.
415. دجال، ص26 ـ 27.
416. ر.ك: نیچه، جوزف پیتر استرن،‌ ترجمة عزت الله فولادوند، (تهران: طرح نو، 1373)، ص123 و 128.
417. دانش و ارزش، ص30؛ به نقل از Hitlers Table Talk
418. شامگاه بت‌ها، فردریش نیچه، ترجمة عبدالعلی دستغیب، (تهران: سپهر، 1357)، ص69.
419. دجال، ص 135 ـ 136.
420. ر.ك:نیچه،‌ ص114 و ص183 و سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، (تهران: زوار، 1367)، ص524.
421. اراده قدرت،‌ قطعة 685 و ر.ك:‌ قطعة 647،‌ 649 و 684.
422. همان، قطعة 734.
423. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ص315 (در حالی‌كه كتاب منشأ انواع داروین در پنجاه سالگی او نیز در سال 1859 منتشر شد.)
424. همان، ص321.
425. تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج8، ص155 ـ 156.
426. همان، ص155 ـ 156.
427. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ص339.
428. همان، ص339 ـ 340.
429. همان، ص344.
430. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، تصحیح جلال الدین اعلم، ص508 ـ 509.
431. ر.ك: تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج8، ص156؛ و سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، تصحیح جلال الدین اعلم، ص506 ـ 507.
432. همان، ص507.
433. تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج8، ص158 ـ 159.
434. امیل یا آموزش و پرورش، ژان ژاك روسو، ترجمة غلامحسین زیرك زاده، (تهران: انتشارات چهره، 1360)، ص5.
435. ر.ك: مقدمة كتاب قرارداد اجتماعی، ژان ژاك روسو، ترجمة غلامحسین زیرك زاده، (تهران: ادیب، هفتم، 1368) مقدمة مترجم، ص16.
436. تاریخ فلسفه غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریا بندری، ج2، ص939.
437. روسو، مدتی در نزد هیوم بود؛ اما پس از چندی رابطه خود را بنا بر دلایلی واهی با او قطع كرد و از نزد او رفت. هیوم، پس از این واقعه، در توصیف روسو چنین گفت: «او در تمام عمرش فقط احساس كرده است و از این لحاظ حساسیت او به درجه‌ای است كه من بالاتر از آن را ندیده‌ام. اما این حساسیت بیشتر باعث رنج او می‌شود تا موجب لذت. مانند مردی است كه نه فقط لباس بلكه پوستش را هم از تنش كنده باشد و با این حال او را روانة جنگ با عناصر سرسخت و سركش كرده باشند.» (همان، ص 948.)
438. همان، ص927.
439. امیل، ص201.
440. همان،ص 201 ـ 202.
441. همان، ص201.
442. ر.ك: تاریخ فلسفه غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریا بندری، ج2، ص950.
443.. امیل، ص204.
444. همان، ص205 ـ 207.
445. همان، ص206.
446. همان.
447. همان، ص208.
448. Antisthenes.
449. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج 1، ‌ص 336.
450. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج 1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص 141.
451. همان،‌ ص142.
452. همان.
453. تاریخ فلسفه در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص13.
454. همان، ص15.
455. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص143.
456. تاریخ فلسفه‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص12.
457. Diogenes of Sinope.
458. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، (تهران: پرواز، ششم، 1373)، ج1،‌ص336؛
459. سه فیلسوف بزرگ، علی اصغر حلبی، (تهران: زوار، 1354)، ص9.
460. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص503 وتاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ص338 ـ 339.
461. ر.ك: تاریخ الحكماء، قفطی، ترجمة فارسی از قرن یازدهم، به كوشش بهین دارائی، تهران: دانشگاه تهران، 1371، ص 252 ـ 253.
462. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج 1،‌ ص 337.
463. همان.
464. See: ‘‘Cynics’’ A. A. Long, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.3, p368.
و تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ص339.
465. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص143.
466. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص54.
467. ‘‘Cynics’’ A. A. Long, in Encyclopedia of Ethics, (ed. Lawrence C. Becker), V.3, p 368.
468. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص54.
469. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ص337.
470. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص55.
471. تاریخ فلسفه‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص18.
472. همان، ص19.
473. همان، ص20.
474. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج 1، ‌ص 338.
475. همان، ‌ص 337.
476. همان، ‌ص338 ـ 339.
477. تاریخ فلسفه‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص18.
478. همان، ص21.
479. همان، ص12.
480. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص504.
481. تاریخ فلسفه‌ در دورة انتشار فرهنگ یونانی و دورة رومی، امیل بریه، ترجمة‌ علیمراد داودی، ج2، ص12.
482. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی،‌ ص454.
483. ر.ك: تاریخ الحكما، قفطی، ص 253.
484. سه فیلسوف بزرگ، علی اصغر حلبی، (تهران: زوار، 1354)، ص4.
485. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص55.
486. مثنوی معنوی، جلال الدین محمد بلخی، (تهران: نگاه، پنجم، 1373)، دفتر پنجم، ابیات 2887 ـ 2893.
487. دیوان شمس تبریزی، جلال الدین محمد بلخی، با مقدمة‌ بدیع الزمان فروزانفر، (تهران: جاویدان، نهم، 1370)، غزل 441، ص175.
488. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ص337؛ سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص55، ولی همزمانی اسكندر با دیوجانس بعید است.
489. تاریخ الحكما، قفطی، ص 276 ـ 277.
490. كشف المحجوب، علی بن عثمان الهجویری الغزنوی، تهران: امیركبیر، 1336، ص 23.
491. منطق الطیر، فریدالدین عطار نیشابوری، تصحیح صادق گوهرین، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دهم، 1374)، ص111 ـ 112،‌ابیات 2001 ـ 2022.
492. مثنوی معنوی، جلال الدین محمد بلخی، (تهران: نگاه، پنجم، 1373)، دفتر دوم، ابیات 1467 ـ 1470.
493. كلیات سعدی،‌ گلستان،‌ باب اول در سیرت پادشاهان، تصحیح محمد علی فروغی، (تهران: طلوع، هفتم، 1371)،‌ ص102.
494. سورة‌ روم، آیة 41.
495. نهج البلاغه، كلمات قصار،‌ حكمت 131.
496. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، (تهران: حكمت، هجدهم، 1381)،ص29.
497. تاریخ فلسفه در دورة انتشار فرهنگ یونانی و رومی، امیل بریه، ترجمة علیمراد داوودی، ج2، ص43.
498. تاریخ فلسفه غرب، راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ ص365؛ كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، ص30.
499. Zeno
500. گفتنی است كه این زنون غیر از زنون الئایی معروف است. زنون الئایی از شاگردان پارمنیدس و فلسفه پیش از سقراط است كه در حدود سال 489 ق.م به دنیا آمده است. وی شهرت جهانی و جاودانة خود را مدیون ابداع پارادكس‎هایی درباره محال دانستن حركت است.
501. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص441. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، ص30.
502. تاریخ فلسفه در دورة انتشار فرهنگ یونانی و رومی، امیل بریه، ترجمة علیمراد داوودی، ج2، ص34.
503. Epictetus.
504. Marcus Aurelius.
505. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، (تهران: حكمت، هجدهم، 1381)،ص30.
506. ر.ك:تاریخ فلسفه غرب، راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ ص366.
507. Pantheism.
508. تاریخ فلسفة‌ غرب، راسل، ص368.
509. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، چهارم، 1380)، ص445.
510. همان.
511. همان، ص446.
512. همان، ص445 و همچنین ر.ك:تاریخ فلسفه در دورة انتشار فرهنگ یونانی و رومی، امیل بریه، ترجمة علیمراد داوودی، ج2، ص60 ـ 61.
513. سیر حكمت در اروپا، محمد علی فروغی، ص56؛تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص445.
514. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی ،ص31.
515. ر.ك: تاریخ فلسفه در دورة انتشار فرهنگ یونانی و رومی، امیل بریه، ترجمة علیمراد داوودی، ج2، ص60.
516. همان، ص47.
517. همان،‌ ص67.
518. رسالة اپیكتتوس در مجموعة «علوم اجتماعی»، ص212.
519. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص496.
520. تاریخ فلسفة‌ غرب، ج1، ص383.
521. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمة عباس زریاب، ص92.
522. كلیات فلسفه، ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، (تهران: حكمت، هجدهم، 1381)، ص31.
523. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص496.
524. تفكر در عهد باستان، ترنس اروین، ترجمة محمد سعید حنایی كاشانی، (تهران: قصیده، 1380)، ص233.
525. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص447.
526. تاریخ فلسفه در دورة‌ انتشار فرهنگ یونانی و دورة‌ رومی،‌ ج2، ص72.
527. همان.
528. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص450.
529. همان، ص448.
530. تاریخ فلسفه در دورة‌ انتشار فرهنگ یونانی و دورة‌ رومی،‌ ج2، ص73.
531. اندیشهها، ماركوس اورلیوس، ترجمة نجف دریابندری، در مجموعة‌ «فلسفة‌ اجتماعی»، ص 226 ـ 227.
532. تاریخ فلسفة‌ غرب، ج1، ص383؛ و همچنین ر.ك:تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص495 و اندیشه‌ها، ماركوس اورلیوس، ترجمة نجف دریابندری، در مجموعة‌ «فلسفة‌ اجتماعی»، ص233 ـ 234.
533. تاریخ فلسفه غرب، راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1،‌ ص373.
534. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، (تهران: حكمت، هجدهم، 1381)، ص30.
535. تاریخ فلسفة‌ غرب، ج1، ص370.
536. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی ،ص32.
537. تاریخ فلسفة‌ غرب، ج1، ص368.
538. فلسفة‌ اجتماعی، ص176.
539. اندیشه‎ها، ماركوس اورلیوس، ترجمة نجف دریابندری، در مجموعة‌ «فلسفة‌ اجتماعی»، ص212.
540. همان، ص223.
541. همان، ص250.
542. تاریخ فلسفة‌ غرب، راسل، ج1، ص369.
543. همان، ص380.
544. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمة عباس زریاب، ص93.
545. كلیات سعدی، گلستان، در فضیلت قناعت، ص141 ـ 142.
546. تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمة عباس زریاب، ص95 (به نقل از رسالات و مباحثات اپیكتتوس،‌ ص81).
547. همان، ص96 (به نقل از رسالات و مباحثات اپیكتتوس،‌ ص36).
548. همان (به نقل از رسالات و مباحثات اپیكتتوس،‌ ص86).
549. همان.
550. سورة اعراف، آیة 32.
551. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، ص34.
552. همان.
553. همان، ص34 ـ 35.
554. تاریخ فلسفه ‌غرب، راسل، ج1، ص370.
555. همان، ص384 ـ 385.
556. كلیات فلسفه،‌ ریچارد پاپكین و آوروم استرول، ترجمة‌ جلال الدین مجتبوی، ص33.
557. تاریخ فلسفه در دورة‌ انتشار فرهنگ یونانی و دورة‌ رومی،‌ ج2، ص72.
558. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1، فردریك كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص497؛ و همچنین ر.ك:تاریخ فلسفه در دورة‌ انتشار فرهنگ یونانی و دورة‌ رومی،‌ ج2، ص170.
559. تاریخ فلسفه ‌غرب، راسل، ج1، ص381.
560. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و انتشارات سروش، سوم، 1380. ص318 ـ 319 و ر.ك: سیرحكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص359 ـ 360.
561. فلسفه كانت، اشتفان كورنر، ترجمة عزت‌الله فولادوند، ص275 به نقل از نقد عقل نظریB576 و 371.
562. ر.ك: تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص321.
563. ر.ك: بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری، (تهران:‌ خوارزمی، 1369)، ص12.
564. ر.ك: همان،‌ ص12 ـ 13.
565. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص323 ـ 324.
566. فلسفه كانت، اشتفان كورنر، ترجمة عزت‌الله فولادوند، تهران: خوارزمی، دوم، 1380. ص283.
567. بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ ص13 ـ 14.
568. ر.ك: تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص324 و همچنین ر.ك: فلسفه كانت، اشتفان كورنر، ترجمة عزت‌الله فولادوند، ص279.
569. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص324.
570. سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص351.
571. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص326.
572. همان.
573. categorical imperative.
574. hypothetical imperative.
575. problematic hypothetical imperative.
576. impretive of skill.
577. technical impretive.
578. assertoric hypothetical imperative.
579. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص329 ـ 331.
580. apodictic imperative.
581. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص331؛ همچنین ر.ك: فلسفه كانت؛ بیداری از خواب دگماتیسم؛ میر عبدالحسین نقیب‌زاده، (تهران: آگاه، سوم، 1374) ص300.
582. ر.ك:فلسفه كانت، اشتفان كورنر، ترجمة عزت‌الله فولادوند، ص284؛ تبیین و نقد فلسفة‌ اخلاق كانت،‌ محمد محمدرضایی، (قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1379)، ص 97 ـ 186.
583. بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ (تهران: خوارزمی، 1369)، ص60.
584. همان، ص74.
585. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص334.
586. فلسفه اخلاق، ژکس،ص104.
587. ر.ك: تبیین و نقد فلسفة‌ اخلاق كانت،‌ محمد محمدرضایی، ص155.
588. Autonomy.
589. فلسفه كانت؛ بیداری از خواب دگماتیسم؛ میر عبدالحسین نقیب‌زاده، تهران: آگاه، سوم، 1374) ص303.
590. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص336.
591. فلسفه كانت؛ بیداری از خواب دگماتیسم؛ میر عبدالحسین نقیب‌زاده، ص303 ـ 304.
592. سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص361.
593. بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ ص81 .
594. Kingdom of ends.
595. بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ ص81 ـ 82.
596. همان،‌ ص82.
597. تاریخ فلسفه (از ولف تا كانت)؛ فردریك كاپلستون، ترجمة اسماعیل سعادت و منوچهر بزرگمهر، ص338.
598. همان، ص335 ـ 336.
599. بنیاد مابعد الطبیعة اخلاق، كانت، ترجمة حمید عنایت و علی قیصری،‌ ص62 ـ 65.
600. همان،‌ ص65 ـ 66.
601. ر.ك: تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ج1، ص150؛ سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص20.
602. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ج1، ص150.
603. تاریخ فلسفه در دورة یونانی، امیل بریه، ترجمة علیمراد داودی، ص121.
604. ر.ك: تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج1، ص120.
605. تاریخ فلسفه غرب، راسل، ج1، ص139.
606. تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج1، ص120.
607. همان.
608. تاریخ فلسفه غرب، ج1، ص140.
609. سیر حكمت در یونان، شارل ورنر، ص50.
610. همان، ص51.
611. تاریخ فلسفة‌ غرب، برتراند راسل، ج1، ص150.
612. ر.ك: مابعد الطبیعه، مو، 1078 ب 27 ـ 29؛ سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص19 ـ 20.
613. ر.ك: دورة كامل آثار افلاطون، ج1، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، (تهران: خوارزمی، سوم، 1380)، رسالة «اوثوفرون».
614. ر.ك: همان، رسالة «خارمیدس».
615. ر.ك: همان، رسالة «لوسیس».
616. ر.ك: تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج1، ص127 ـ 128.
617. ر.ك: مابعد الطبیعه، آلفا، 987 ب 1 ـ 3.
618. همان، مو، 1078 ب 17 ـ 19.
619. ر.ك: دورة آثار افلاطون، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، ج 1، (آپولوژی)، ص 39 ـ40، (تهران: خوارزمی، سوم، 1380).
620. ر.ك: تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج1، ص129.
621. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص19.
622. اخلاق نیكوماخوس، ارسطاطالیس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، ج2، ص49، (1145 ب)، (تهران: دانشگاه تهران، 1368).
623. ر.ك: سقراط، ژان بِرَن، ترجمة ابوالقاسم پور حسینی، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، دوم،‌ 1374)، ص115 ـ 116.
624. ر.ك: تاریخ فلسفه، كاپلستون، ج1، ص130 ـ 131.
625. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص24 ـ 25.
626. تاریخ فلسفه غرب، راسل، ج1، ص192 ـ 193.
627. ر.ك: سیر حكمت در اروپا، محمدعلی فروغی، ص27؛ تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص 252 ـ 253.
628. ر.ك:تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص 249 ـ 250.
629. ر.ك: دورة كامل آثار افلاطون، ج3، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، (تهران: خوارزمی، سوم، 1380)، رسالة «ثئای‌تتوس»، ص1326 ـ 1327 شمارة 176.
630. ر.ك:تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص 251؛ دورة كامل آثار افلاطون، ج2، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، رسالة «قوانین»، كتاب چهارم، ص2016، شمارة 716.
631. ر.ك:تاریخ فلسفه (یونان و روم)، كاپلستون،‌ ج1، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص 251؛ دورة كامل آثار افلاطون، ج2، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا كاویانی، رسالة «جمهوری»، ص1191 شمارة 613.
632. این كتاب، كه خود مشتمل بر ده كتاب یا ده فصل است، در جهان اسلام بارها به فارسی و عربی ترجمه شده است. در كتاب فلسفه اجتماعی پنج كتاب نخست آن توسط آقای ع. احمدی ترجمه شده است. آقای ابوالقاسم پورحسینی كل آن را ترجمه كرده‎اند. ارسطو ابتدا با دختری به نام پوتیاس، كه دختر خواندة هرمیاس، یكی از شاگردان قدیمی آكادمی، بود ازدواج كرد و پس از مرگ او با زن دیگری به نام هرپولیس رابطه برقرار كرد. هر چند ارتباط آن دو به صورت غیر قانونی بود. وی از این همسر دومش پسری داشت به نام نیكوماخوس كه كتاب اخلاق نیكوماخوسی را برای او و به نام او نوشت.(ارسطو، دیوید راس، ترجمة مهدی قوام صفری، (تهران: فكر روز، 1377)، ص22.)
633. همان، ص37.
634. همان، ص287.
635. تاریخ فلسفه (یونان و روم)، ج1،‌ كاپلستون، ترجمة جلال الدین مجتبوی، ص 379 ـ 380؛ ارسطو، دیوید راس، ترجمة مهدی قوام صفری،ص288.
636. «اخلاق نیكوماخوسی»، ترجمة ع. احمدی، در فلسفه اجتماعی، ص3 (كتاب اول 1). (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362).
637. همان، ص6 ـ 8.، (كتاب اول 4 و5). (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362).
638. همان، ص9، (كتاب اول 4 و5).
639. همان، ص12 ـ 16،(كتاب اول 7).
640. همان، ص21، (كتاب اول 9).
641. همان، ص24، (كتاب اول 10).
642. ر.ك: اخلاق نیكوماخوس، ارسطاطالیس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، ج1، ص34 ـ 35. (كتاب اول، فصل سیزدهم).
643. ر.ك: همان، ص35، (كتاب اول، فصل سیزدهم).
644. «اخلاق نیكوماخوسی»، ترجمة ع. احمدی، در فلسفه اجتماعی، ص30 ـ 31، (كتاب دوم 1). (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی،‌ 1362).
645. همان، ص37 ـ 38، (كتاب دوم 5).
646. همان، ص38، (كتاب دوم 5).
647. همان، ص 38 ـ 42، (كتاب دوم 6).
648. ر.ك: تاریخ فلسفه غرب، راسل، ترجمة نجف دریابندری، ج1، ص270.
649. ر.ك: «اخلاق نیكوماخوسی»، ترجمة ع. احمدی، در فلسفه اجتماعی، ص42 ـ 45، (كتاب دوم 7)؛ اخلاق نیكوماخوس، ارسطاطالیس، ترجمة ابوالقاسم پورحسینی، مقدمة مترجم، ص بیست و هشت؛ ارسطو، دیوید راس، ترجمة مهدی قوام صفری،ص309.
650. اعراف، آیة 175.
651. بقره، آیة 164.
652.. نمل، آیة 14.
653. فلسفه اخلاق، محمد تقی مصباح یزدی، تحقیق و نگارش احمد حسین شریفی، ص 37 ـ 39.
654. همان، فصل سوم و چهارم.
655. همان، فصل پنجم.
656. پیش‎نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‎فر، (قم: مؤسسة امام خمینی، 1376)، ص 173.
657. سورة ق، آیة 16.
658. پیش‎نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‎فر، (قم: مؤسسة امام خمینی، 1376)، ص174.
659. همان، ص176.
660. همان، ص176 ـ 177.
661. همان، ص195 ـ 197.
662. سورة ق، آیة 16.
663. پیش‎نیازهای مدیریت اسلامی، محمدتقی مصباح یزدی، تحقیق غلامرضا متقی‎فر، ص177 ـ 178.
664. همان، ص 178 ـ 182.
665. همان، ص 206.
666. ر.ك: همان، ص 153 ـ 164.
667. سورة زخرف، آیة 71.
668. سورة توبه، آیة 72.