نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

اصول جهان‎بینی رواقیان

از آنجا كه اخلاق رواقی كاملاً مبتنی بر فلسفه رواقی و جهان‎بینی خاص رواقیان است، برای این كه تصویر روشنی از این مكتب داشته باشیم مناسب است كه پیش از بیان دیدگاه اخلاقی آنان، به برخی از مهم‎ترین اصول و مبانی جهان‎بینی آنان، كه در نوع نگرش اخلاقی‎شان تأثیر داشته است، اشاره‎ای گذرا داشته باشیم.
1. اعتقاد به وحدت وجود
رواقیان به نوعی وحدت وجود(507) باور داشتند. آنان بر این عقیده بودند كه جهان، ظاهری دارد و باطنی: ظاهر آن همان مادة‌ جهان است و باطن آن چیزی است كه به آن «خدا» می‎گوییم. به تعبیر دیگر، «خدا از جهان جدا نیست؛ روح جهان است».(508) «همه چیز اجزاء یك كل شگفت‌انگیز است، كه جسمش طبیعت است و روحش خداست».(509) زیبایی طبیعی یا نظم موجود در عالم طبیعت نشانة‌ وجود یك منشأ فكر در جهان است؛ یعنی نشانة‌ خدا است كه به
﴿ صفحه 256 ﴾
عنایت و مشیّت خود همه چیز را برای خیر آدمیان مرتب و منظم كرده است.(510) نسبت خدا و طبیعت مانند نسبت نفس انسانی به بدن اوست؛ یعنی هر چند بدن ظاهر انسان را تشكیل می‌دهد، اما نفس و روح است كه حقیقت و باطن او را شكل می‌دهد. بنابراین، خداوند نفس و روح جهان است. خداوند چیزی نیست كه به كلی غیر از گوهر جهان باشد.(511)
2. جسمانی دانستن عالم
یكی دیگر از اصول و مبانی جهان‎بینی رواقیان اعتقاد به جسمانی بودن همه عالم است. رواقیان بر این باور بودند كه عالم سراسر جسمانی است و چیزی به نام موجود روحانی و مجرد از ماده در این عالم وجود ندارد؛ حتی خداوند را نیز جسمانی می‌‎دانستند. (512) البته اجسام را به دو دسته تقسیم می‌کردند: جسم فاعل و جسم منفعل. منظور از جسم فاعل، جسمی است كه قوه و قدرت عالم است كه در انسان، روح یا نفس نامیده می‌شود و در مقیاس كلی‎تر، یعنی نسبت به همة‌ عالمْ به آن خدا گفته می‌شود. و جسم منفعل چیزی است كه در انسان بدن گفته می‌شود و نسبت به همه عالمْ ماده نامیده می‌شود. این دو امر یعنی«قوه و ماده»یا «روح و بدن» یا «خدا و ماسوا»،‌ دارای حقیقت واحدی بوده و با یكدیگر مزج كلی دارند، به گونه‌‎ای كه وجود یكی در دیگری سریان و جریان دارد.(513)
3. اعتقاد به قضای تغییرناپذیر الهی
یكی دیگر از اصول و مبانی جهان‎شناختی رواقیان این است كه معتقدند حوادث این جهان
﴿ صفحه 257 ﴾
بر اساس تقدیر و قضای حتمی و تغییرناپذیر الهی تحقق پیدا می‎كنند.(514) هر پدیده‎ای در هر زمانی و هر مكانی و با هر شرایطی به صورت قطعی در قضاء الهی پیش‎بینی شده و به هیچ وجه قابل تغییر نیست. اصولاً رواقیان هدف اصلی علم طبیعی و فیزیك را شناخت جهان به گونه‎ای كه به طور كامل تابع عقل كل باشد، می‎دانستند. اینان معتقد بودند كه در سراسر جهان هیچ گونه امر نامعقولی وجود ندارد. صدفه و اتفاق و بی‎نظمی را به جهان راهی نیست. هر چیزی در جای مقرر خود قرار دارد.(515)
خدای رواقیان خدایی است كه «قدرت او در همة‌ اشیاء نافذ است و هیچ كدام از جزئیات امور،‌ اگرچه بسیار ناچیز باشد، خارج از مشیّت او نیست.»(516) نتیجه‎ای كه از این اعتقاد می‎گیرند این است كه انسان تحت هیچ شرایطی نمی‌تواند حوادث جهان را تغییر دهد. اراده آدمیان هیچ دخالتی در چگونگی حوادث جهان ندارد. «ممكن نیست هیچ گونه حادثه‎ای جز بدان صورت كه در واقع رخ می‌دهد حادث شود.»(517) آدمیان تنها می‌توانند اراده خود را تغییر دهند. می‌توانند به چیزی تعلق خاطر داشته باشند یا از آن دل بكنند. اما هرگز نباید خیال تغییر پدیده‌‎های عالم و یا تأثیر در آنها را در ذهن بپرورانند. به تعبیر زیبای اپیكتتوس، «به یاد داشته باش كه تو بازیگری؛ و بازی نویس است كه نقش تو را برمی‎گزیند: اگر او تو را به هیأت مردی فقیر خواسته باشد، ‌باید فقیر باشی؛‌ و اگر لنگ یا قانونگذار یا مردی ساده آفریده باشد، باید چنان باشی. كار تو آن است كه نقشت را بازی كنی و خوب بازی كنی. گزینش نقش با دیگری است.»(518) وی در جای دیگر می‌گوید: «كسب افتخار و ثروت، برخورداری از سلامت مداوم،‌ اجتناب از مورد بدرفتاری جسمانی یا بی‎عنایتی امپراطور واقع شدن، واگرداندن مرگ یا مصیبت و بلا از خود یا دوستان و
﴿ صفحه 258 ﴾
بستگان خود، این همه تنها وابسته به كوشش‎های هر انسان فردی نیست: پس باید مراقب باشد كه قلب خود را به هیچ یك از این چیزها مشغول نسازد، بلكه تمام این حوادث و اتفاقات را برای خود یا بستگان و دوستان خود به عنوان سرنوشت و تقدیر، به منزلة اراده خداوند، بپذیرد: او باید همه این گونه وقایع را بدون طغیان و تمرد یا ناخشنودی و ناخرسندی، به این عنوان كه بیان و ظهور «ارادة‌ الهی» است، قبول كند.»(519) به تعبیر ماركوس اورلیوس «آنچه بر تو بگذرد از ازل برایت آماده شده؛ و تأثیر علت‎ها از ازل، رشتة وجود را تابیده است.»(520)
نقل كرده‎اند كه روزی« زنون بندة‌ خود را كتك می‎زد و بنده با التماس تقاضای عفو می‌کرد و می‌گفت به موجب فلسفة‌ جبری خود زنون او گناهكار نیست و در این كار مجبور و ناگزیر بوده است، زنون با آرامش حكیمانه‎‌ای در پاسخ گفت كه خود او نیز در این كتك زدن اختیاری ندارد و به موجب فلسفه خویش مجبور و ناگزیر به این كار است.»(521)
4. اعتقاد به آزادی اراده
هر چند رواقیان نظام عالم را مشمول مشیّت و قضای الهی می‎دانند، و به جبر و قضای تغییرناپذیر الهی باور دارند؛ اما از آنجا كه قوام هر گونه حكم اخلاقی به وجود اراده آزاد و اختیار است و بدون داشتن اختیار نمی‌توان از خوب و بد و فضیلت و رذیلت سخن به میان آورد، كوشیده‎اند تا به گونه‎ای پای اختیار و اراده آزاد را در رفتار انسانی باز كنند. بر این اساس، رواقیان معتقدند كه هر چند جبر سراسر گیتی را فرا گرفته است، اما با وجود این، اراده انسان تنها چیزی است كه از این قاعدة كلی استثنا شده است. اراده انسان امری كاملاً اختیاری است و در دایرة اقتدار و اختیار آدمیان جای دارد. بنابراین، یگانه چیزی را
﴿ صفحه 259 ﴾
كه می‌توان متصف به حُسن و قبح كرد، اراده است. انسان خوب یعنی انسان دارای ارادة‌ نیك و انسان بد یعنی انسان دارای ارادة‌ بد. و به تعبیر اپیكتتوس «فضیلت در اراده جای دارد؛ بدین معنی كه فقط اراده است كه خوب یا بد است.»(522)
پس چه چیز در اختیار انسان است؟ قضاوت‎هایش درباره حوادث و نیز اراده‎اش: او می‌تواند بر اینها تسلط داشته باشد، و خودآموزی انسان عبارت است از نیل به قضاوت و حكم درست و ارادة‌ صحیح. «ماهیت خیر و شر در طرز تلقی اراده قرار دارد»، و این اراده در اختیار آدمی قرار می‌گیرد،‌ زیرا «اراده می‌تواند بر خود تسلط یابد، اما هیچ چیز دیگر نمی‌تواند بر آن مسلط شود.» بنابراین، آنچه واقعاً برای انسان واجب است اراده كردن و خواستن فضیلت است، اراده كردن و خواستن پیروزی بر گناه.(523)
5. خیر دانستن نظام عالم
یكی دیگر از اصول جهان‎بینی رواقیان، كه مهم‎ترین تفاوت میان آنان و كلبییان نیز به شمار می‎رود، اعتقاد به خیر بودن نظام عالم است. كلبیان بر این باور بودند كه نظام عالم ذاتاً نظامی شر است و زندگی اجتماعی را نیز منشأ شرور و مصیبت‎ها و آلام می‎دانستند. در مقابل، رواقیان بر این باورند كه نظام طبیعت ذاتاً خیر است و اجتماع نیز فی نفسه، از آن جهت كه مخلوق خداوند است و حوادث آن تحت قضا و قدر الهی قرار دارد، خیر است. نتیجه این دو نگرش متفاوت این است كه، همچنان كه دیدیم، كلبییان نوعی بدبینی و نفرت نسبت به امور طبیعی و اجتماعی داشتند، در حالی كه رواقیان كاملاً، بر عكس، سرشار از نشاط و خوشبینی و سرور هستند. رواقیان به نظام احسن اعتقاد داشتند، یعنی بر این باور بودند كه خداوند همة‌ اشیاء و امور عالم را به بهترین وجه مقدر كرده است.
﴿ صفحه 260 ﴾
با این همه، رواقیان نمی‌توانستند شرور را به طور كلی نادیده گیرند و لازم بود كه برای شرور موجود در عالم توجیه و تبیینی داشته باشند. اینان بر این باور بودند كه وقتی همة‌ اشیاء را، به عنوان یك كل، با هم نگاه كنیم خواهیم دید كه نقصان برخی از افراد و اجزاء در خدمت كمال كل است. به تعبیر دیگر، هر چند ممكن است در نگاه‎های آموزش ندیده و ناپختة ما برخی از ویژگی‎های موجود در عالم طبیعت شر جلوه دهند، اما اگر به خوبی با نظام طبیعت و خدای جهان آشنا شویم خواهیم دید كه این نقص‎ها و شرور ظاهری برای خیر كل واقعاً ضروری است.(524)
خروسیپوس، یكی از معروف‎ترین رواقیان، برای توجیه شرور چنین استدلال می‌کرد كه خوبی‎ها و خیرها بدون وجود بدی‎ها و شرور نمی‌توانند تحقق یابند. به تعبیر دیگر، وی وجود شر را لازمة ساختار جهان می‎دانست و برای اثبات این سخن دو دلیل ذكر می‌کرد: اولاً این كه باید دانست كه اصولاً اضداد با همدیگر موجودند و امكان ندارد یكی از آنها بدون دیگری تحقق یابد. اضداد به گونه‎ای هستند كه اگر یكی از آنها را از میان برداریم، در حقیقت هر دوی آنها را از میان برداشته‎ایم.(525) «نیكی ضد بدی است و هیچ ضدی بدون ضد خود وجود نمی‌تواند داشت.»(526) و ثانیاً به این دلیل كه «خدا بالذات نیكی را می‌خواهد و قصد اصلی او در طرح این عالم همین است، ولیكن برای وصول به این مقصد وسایلی به كار برده است كه از لحاظ خودشان فاقد نقائص نمی‌توانند بود؛ مثلاً نازكی استخوان‎های جمجمه كه لازمة ساختمان آلی بدن انسان است برای سلامت او بی‎خطر نیست؛ پس شر با خیر ضرورةً مقارن است.»(527) به هر حال رواقیان تأكید می‌کردند كه وجود شر در جهان، خیر را برجسته‎تر و نمایان‎تر می‎سازد، «درست همان‎طور كه مقابلة نور و سایه در یك تصویر خوش‎آیند و دلگشاست یا، مثال واقعیی كه خروسیپوس به كار گرفته است بیاوریم، كه
﴿ صفحه 261 ﴾
كمدی‎ها در خود، اشعار چرند و مضحك دارد كه، هر چند فی حد ذاته بد است، با وجود این لطف خاصی به تمامی نمایش می‌دهد.»(528)
برخی از رواقیان درباره شرور و بدی‎های اخلاقی نیز بر این باور بودند كه هیچ فعلی فی نفسه و ذاتاً بد و شر نیست؛ آنچه كه یك فعل را متصف به صفت بد می‎كند قصد و انگیزه و نیت فاعل است. همة‌ افعال به خودی خود و به عنوان موجوداتی فیزیكی نسبت به خوبی و بدی بی‌تفاوت و خنثی هستند.(529) به تعبیر دیگر، خیر و شر اخلاقی فقط در درون ذات انسان، و معلول اختیار او است.(530)
نتیجه‌ اخلاقی‌‎ای كه رواقیان از اعتقاد به خیر بودن نظام عالم می‌گرفتند این بود كه «تنها یك چیز باقی می‎ماند كه خاص انسان خوب است و آن این كه رضا به داده دهد و از جبین گره بگشاید.»(531) ماركوس اورلیوس در جای دیگر می‌گوید: «ای جهان، هر چیز كه با تو هماهنگ باشد با من نیز هماهنگ خواهد بود. هیچ چیزی كه برای تو به موقع باشد، برای من زود و دیر نیست. هر آنچه فصل‎های تو بیاورد،‌ برای من میوه است. ای طبیعت، همه چیز از تو می‎آید؛ همه چیز در تو وجود دارد؛ و همه چیز به تو باز می‌گردد.»(532)

معیار ارزش اخلاقی از دیدگاه رواقیان

پس از آشنایی اجمالی با اصول و عناصر جهان‌‎بینی رواقی اكنون نوبت آن است كه به بررسی اندیشه اخلاقی رواقیان و تبیین ملاك خیر و شر یا خوب و بد از دیدگاه این مكتب
﴿ صفحه 262 ﴾
بپردازیم. مقدمتاً این نكته را تذكر می‌دهیم كه اخلاق و علم اخلاق، در مقایسه با سایر علوم، جایگاه بسیار بالایی برای رواقیان داشته است. زنون، بنیان‎گذار این مكتب، می‌گفت «فلسفه همچون باغی است كه در آن منطق دیوار است و طبیعیات درختان و اخلاق میوه؛ یا مانند تخم مرغی است كه در آن منطق پوست و طبیعیات سفیده و اخلاق زرده است.»(533)
به طور خلاصه، می‌توان اصل اساسی نظریه اخلاقی رواقیان را در این جمله بیان كرد كه «یاد بگیر كه نسبت به تأثیرات خارجی سهل‎گیر و بی‎اعتنا باشی».(534) رواقیان بر این باورند كه معیار خوب و بد «آرامش روحی» و «آسودگی خاطر» است. و این یكی از وجوه اشتراك آنان با مكتب كلبی و همچنین با برخی از ادیان شرقی است. رواقیان معتقدند كه، هر چند طبیعت و حوادث طبیعی فی نفسه خیرند، اما دل بستن به آنها موجب ناراحتی‎ و اضطراب خاطر آدمی خواهد شد. زیرا زمانی كه انسان به چیزی دل بست و آن را به درون خود راه داد، دیگر از آن حالت بیرونی خارج شده و به درون آدمی راه یافته‎ است و طبیعتاً هر گونه تغییر و تحولی در آن موجب تشویش خاطر او خواهد شد. البته این به معنای آن نیست كه زندگی به روش كلبییان را در پیش گیریم، نه تنها انسان می‌تواند در اجتماع زندگی كند و با طبیعت سر و كار داشته باشد، بلكه باید چنین ارتباطی با طبیعت و اجتماع داشته باشد،‌ آنچه كه مهم است این است كه انسان باید در جریان حوادث جهان بی‎طرف بوده و سخت‎گیر نباشد. انسان باید تا جایی كه امكان دارد از نعمت‎های طبیعی كمال استفاده را داشته باشد. آنچه كه مهم است این است كه به طبیعت و نعمت‎های طبیعی تعلق درونی و وابستگی خاطر نداشته باشد. انسان باید زحمت بكشد و برای تأمین منافع خود كار كند؛ اما اگر كار او به منفعت مطلوبی رسید كه چه بهتر و اگر هم به نتیجه نرسید، هرگز نباید ناراحت شود. بداند كه فقر و تنگدستی او در نگاه كلان و با توجه به كل نظام طبیعت جزء خیرات است. اگر مریض شد یا در برنامه‎ای با شكست مواجه گردید هرگز نباید
﴿ صفحه 263 ﴾
ناراحتی به خود راه دهد. بر همین اساس، رواقیان می‎گویند هر چند دوستی با دیگران و دوست داشتن دیگران و محبت ورزیدن نسبت به دیگران، فی نفسه، اشكال ندارد «اما نباید به جایی برسد كه مصیبت فلان دوست آرامش مقدسِ انسان را بر هم زند.»(535)
لازم نیست كه انسان از دنیا و نعمت‎های دنیوی كناره‎‌گیری نماید؛ انسان‎ها می‌توانند از یك زندگی بسیار لذت‎بخشی بهره‎مند گردند به شرط آن كه در دام مادیات گرفتار نشوند یعنی مشروط به آن كه بهره‎مندی او از نعمت‎های دنیوی همراه با بی‎اعتنایی و عدم تعلق او بدان‎ها باشد. به گونه‎ای كه از دست دادن آنها او را ناراحت و غمگین نكند.(536)
برای این كه دلبستگی به طبیعت برای انسان حاصل نشود، لازم است كه اراده خود را تقویت كرده، سعی نماید كه همواره روح خرسند و شادی داشته باشد. اگر چنین حالتی را به دست آورد، از نظر اخلاقی انسانی بافضیلت و خوب به حساب می‎آید و الاّ خیر.
از نظر رواقیان و با توجه به اصول و مبانی اندیشه اخلاقی‎شان، «زندگی فردی هنگامی خوب است كه با طبیعت هماهنگ باشد. از یك جهت،‌ همة‌ زندگی‎ها با طبیعت هماهنگند؛ زیرا كه هر زندگی بدان سان است كه طبیعت مقرر داشته است. اما از جهت دیگر، زندگی فقط در صورتی با طبیعت هماهنگ است كه اراده فردی متوجه غایت‎‌هایی باشد كه از جملة‌ غایت‌‎های طبیعت باشد. فضیلت عبارت است از اراده‎ای كه موافق طبیعت باشد. مردم خبیث، هر چند جبراً از قانون خدا پیروی می‎كنند، به حكم اجبار و اضطرار چنین می‎كنند.»(537) و نه بر اساس تبعیت از اراده خود.
به طور خلاصه، می‌توان گفت كه رواقیان چند توصیه اخلاقی مهم و اساسی دارند: یكی این كه آدمیان اگر خیر و سعادت خود را می‎خواهند، باید بكوشند كه زندگی خود را هماهنگ با مشی طبیعت كنند؛ زیرا نظام طبیعت سراسر خیر است و هر چه كه در آن واقع می‌شود خیر است. و دیگری آن كه نباید دلبستگی به دنیا و حوادث طبیعت داشته
﴿ صفحه 264 ﴾
باشیم. اگر به این دو توصیه عمل شود آن گاه است كه آرامش درونی و آسایش روحی حاصل می‌شود.
یكی دیگر از توصیه‎های اخلاقی رواقیان این است كه انسان باید دارای زندگی اجتماعی باشد و در حیات اجتماعی مشاركت داشته باشد. رواقیان «انسان را به عنوان عضوی كه در برابر جامعه مسؤول است و نسبت به آسایش خویشتن و دیگران هر دو بستگی دارد در نظر می‎گیرند. انسان به مدد اراده می‌تواند به مقام اخلاقی بزرگی برسد و از طریق خویشتنداری می‌تواند خود را چنان بسازد كه مددكار زندگی همنوعانش باشد.»(538) هیچ فردی مجاز نیست از جامعه كناره‎گیری كرده، در گوشة عزلت نشیند «زیرا كه ما برای همكاری ساخته شده‎ایم، مانند پاها،‌ مانند دست‎ها، مانند پلك‎های چشم، مانند ردیف دندان‎های بالا و پایین.»(539) هر كسی باید بداند كه «هر حیوان ناطقی از خویشان او است؛ و خواستن خاطرِ همة‌ مردمان، اقتضای طبیعت آدمی است.»(540) هر انسان خردمند و هشیاری تا آنجا كه می‌تواند باید در فكر اموری باشد كه به حیوان ناطق و فرد جامعه متمدن تعلق دارند.(541) این توصیة‌ اخلاقی نیز كاملاًُ در جهت عكس توصیه‎های كلبیان است. كلبیان بر دوری از اجتماع و زندگی اجتماعی تأكید داشتند.
نکته دیگری كه مورد تأكید رواقیان است این است كه فضیلت تنها چیزی است كه دارای خوبی و ارزش ذاتی است. خوبی و ارزش هر چیز دیگری غیری است. اما «از آنجا كه مسكن فضیلت اراده است، در زندگی هر فردی هر آنچه واقعاً خوب یا بد باشد فقط به خودِ آن فرد بستگی دارد. انسان ممكن است به دست جباری زندانی شود، اما می‌تواند زندگی خود را همچنان هماهنگ طبیعت نگه دارد؛ ممكن است محكوم به مرگ شود، اما می‌تواند مانند سقراط بزرگوار بمیرد. مردمان دیگر فقط بر ظواهر دست دارند؛ فضیلت
﴿ صفحه 265 ﴾
یگانه چیزی است كه در حقیقت خوب است و آن كاملاً در اختیار فرد است. پس هر فردی اختیار كامل دارد.»(542)
اگر بپذیریم كه فضیلت یگانه خوبی است،‌ در آن صورت زندگی خود را در آرامش و امنیت كامل می‎گذرانیم و هیچ چیزی قادر نیست كه به ما آسیبی برساند. «من باید بمیرم. ولی آیا باید با ناله و زاری هم بمیرم؟ باید زندانی شوم. ولی باید شیون هم بكنم؟ باید تبعید شوم. ولی آیا كسی می‌تواند مانع من شود كه با روی خندان و شجاعت و صلح و صفا بروم؟ «راز را بگو.» من از گفتن راز سر باز می‎زنم؛ زیرا كه این كار در اختیار من است. «ولی ترا به زنجیر می‎كشم.» چه می‎گویی، ای مردك؟ مرا به زنجیر می‎كشی؟ آری پایم را به زنجیر خواهی كشید؛ ولی اراده‎ام را چطور؟ نه، حتی زئوس هم نمی‌تواند بر آن دست یابد. «ترا زندانی خواهم ساخت.» منظورت این پاره جسمی است كه دارم. سرت را خواهم برید.» چرا؟ من چه وقت به تو گفتم كه در این دنیا یگانه كسی هستم كه سرم را نمی‌توان برید؟»(543)
رواقیان می‎گویند برای كسی كه در مبارزة با بیدادگری محكوم به شكست است، راه عاقلانه همان بی‎اعتنایی و لاقیدی است. آرامش خاطر در این نیست كه كارهای ما مطابق آمال و آرزوهایمان باشد بلكه در این است كه سطح آمال همواره پایین‎تر از سطح افعال باشد. به قول یكی از فیلسوفان رواقی «اگر به آنچه داری قانع نیستی با داشتن همة‌ جهان باز بدبخت خواهی بود.»(544) زیرا، به بیان زیبای سعدی، چشم تنگ دنیاداران و دنیاطلبان اگر از راه قناعت پر نشود با خاك گور پر خواهد شد:
آن شنیدستی كه در صحرای غور***بار سالاری بیفتاد از ستور
گفت چشم تنگ دنیادوست را***یا قناعت پر كند یا خاك گور(545)
﴿ صفحه 266 ﴾
«در جستجوی آن مباش كه همة‌ اشیاء بر وفق مراد تو باشند،‌ بلكه چنان كن كه مراد تو موافق دیگر اشیاء گردد؛ در این صورت خوشبخت خواهی بود.»(546)
«می‎گویند خواجة اپیكتتوس با او سخت بی‌رحمانه رفتار می‌کرد؛ روزی برای سرگرمی خود پای او را سخت می‎پیچاند، اپیكتتوس با آرامی گفت: «اگر بیشتر بپیچانی پایم را خواهی شكست.» خواجه گوش نداد و به كار خود ادامه داد و پای اپیكتتوس شكست. اپیكتتوس به نرمی گفت: «نگفتم پایم را خواهی شكست؟»(547)
«به هیچ وجه در هیچ حالتی مگو كه من فلان شیء را از دست دادم؛ بلكه بگو كه آن را به دست آوردم. اگر طفل تو یا زن تو مرد در حقیقت تو آن دو را بازیافتی؛ اگر اموالت را از دستت گرفتند باز در حقیقت آن را بازیافته‎ای.»(548)

نقد و بررسی

1. تفسیر نادرست از زهد
دنیاگریزی و بی‎اعتنایی به نعمت‎های دنیوی از جملة‌ گرایش‎هایی است كه كم و بیش در همة‌ جوامع بشری به نحوی تأثیر گذاشته است و می‌توان گفت عناصری از این مكتب در ادیان آسمانی هم وجود دارد. در ادیان آسمانی، به ویژه در مسیحیت و اسلام، نیز دستوراتی برای ترك دنیا و ترك تعلق به حوادث این جهان وجود دارد. ویل دورانت مورخ مشهور معاصر، در تاریخ فلسفة‌ خود درباره تأثیرپذیری مسیحیت از رواقیان می‌گوید: «در حقیقت آنچه مسیحیت در اخلاق به از خودگذشتگی دستور می‌دهد و در سیاست یك نوع مسلك اشتراكی و اخوت میان بشر تبلیغ می‎كند و از روز بازپسین و رستاخیز خبر می‌دهد، همه شبیه افكار رواقیان است. روح دوران بت‎پرستی یونانی و رومی با اپیكتتوس ضعیف گردید و برای ایمان و عقیدة‌ جدیدی آماده شد. كلیسای قدیم مسیحیت كتاب
﴿ صفحه 267 ﴾
اپیكتتوس را رسالة‌ دینی شمرد. «مباحثات» او و «اندیشه‎ها»ی ماركوس اورلیوس نخستین قدم به سوی «پیروی از مسیح» است.»(549)
در فرهنگ دینی و اسلامی ما نیز توصیه‎های فراوانی به ترك تعلقات دنیوی شده است. در عین حال،‌ مبادی زهد و دنیاگریزی رواقیان با زهد اسلامی متفاوت است. از دیدگاه اسلام، تعلق به امور دنیوی، برای عموم مردم، به این دلیل ناپسند است و تا آنجا مذموم است كه با كمالات معنوی و اخروی آنان منافات داشته باشد. و مذمومیت آن برای اولیای الهی به این دلیل است كه نوعی شرك در محبت است. انسان باید فقط دل به خدا ببندد. در كنار محبت خدا نباید محبتی دیگر جا داده شود. هر كس به خدا نزدیك‎تر باشد، محبوب‎تر خواهد بود و هر چیزی كه انسان را به خدا نزدیك‎تر كند بیشتر مورد علاقة او واقع خواهد شد. و هر كسی كه به خداوند نزدیك‎تر باشد، بیشتر مورد محبت انسان قرار خواهد گرفت. به تعبیر دیگر، میزان و درجة‌ محبت را میزان قرب به خداوند تعیین می‎كند. با این همه،‌ ترك تعلقات دنیوی در اسلام به عنوان معیار خیر و شر و فصیلت و رذیلت نیست.
به بیان دیگر، زهد و دنیا گریزی در اسلام ذومراتب است. یعنی برای اولیای خدا مرتبه‎ای از عدم تعلق مطلوبیت دارد و برای انسان‎های متوسط مرتبة دیگری و برای افراد عادی نیز مرتبة نازل‎تری از زهد و كناره‎گیری از نعمت‎های دنیوی مطلوب است. یعنی از دیدگاه اسلامی هرگونه تعلقی به لذت‎های این جهانی موجب سقوط اخلاقی افراد نمی‌شود. بهره‎مندی از لذت‎های حلال اشكالی ندارد. «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ».(550) آنچه كه برای افراد عادی لازم است این است كه تعلق خاطر آنان به لذت‎ها نباید تا آنجا باشد كه آنان را به مرز حرام برساند. برای انسان‎های بالاتر، محدودیت تا آنجا است كه به لذت‎های اخروی آنان ضربه نزد و بالاخره برای اولیای الهی هر گونه تعلقی به لذت‎های دنیوی باید از میان برود و همة‌ تعلقات دنیوی باید تدریجاً ترك شود تا به جایی برسد كه جز محبت خداوند و هر چیزی كه مورد محبت او است، چیز دیگری در درون آنان جا نداشته باشد.
﴿ صفحه 268 ﴾
2. مخالفت با فهم متعارف از اخلاق
توصیه رواقیان به بی‌‎اعتنایی و سهل‎‌گیری مخالف با فهم متعارف از اخلاق است. اگر كسی نسبت به مرگ دوستش، بی‌‎اعتنا و بی‎قید باشد، در نظر اكثر مردم، فردی سنگدل و بی‌‎مهر تلقی می‌شود(551) و نه فردی صاحب فضیلت و اخلاق والا.

3. نادرستی معیار
از آنجا كه رواقیان معیار ارزش اخلاقی را در بی‎اعتنایی و تأثیرناپذیری از حوادث طبیعی می‎دانند، لازمة آن این است كه هر كاری، اعم از این كه عادلانه باشد یا ظالمانه، كه از روی بی‎اعتنایی و تأثیرناپذیری صورت گیرد از نظر اخلاقی كاری پسندیده و خوب باشد. به عنوان مثال، اگر كسی از روی بی‎اعتنایی و بی‎قیدی مرتكب جنایتی شود، بر اساس معیار رواقیان، كار او را باید مورد ارزش‎گذاری مثبت قرار داد و این چیزی است كه خلاف فهم متعارف از اخلاق است.(552)
4. ناكارآمدی در مقام عمل
این مكتب برای اوضاع و احوال خاصّی می‌تواند مفید باشد اما قابل توصیه همگانی و همه جایی و همه زمانی نیست. به عنوان مثال، اگر اتومبیل كسی در اثر یك سانحة تصادف خراشی برداشته باشد، ممكن است آن فرد از این حادثه بسیار عصبانی و ناراحت شود،‌ در اینجا فلسفه رواقی و شیوة‌ زندگی رواقیان به كار می‎آید. یعنی این فلسفه ممكن است به آرامش و متانت او یاری رساند. و الا اگر شیوة عملی رواقیان به شیوه‎ای عام تبدیل شود، معنای آن این است كه انسان‎ها باید از بسیاری امور مانند عشق و دوستی و ... دست بشویند.(553)
﴿ صفحه 269 ﴾
5. نادیده گرفتن عواطف و امیال
بر اساس مكتب رواقی نه تنها شهوات نادیده گرفته شده و سركوب و محكوم می‎شوند، كه عواطف نیز باید نادیده گرفته شوند.(554) شخص حكیم از نظر رواقیان كسی است كه حتی اگر زن و فرزند و همة‌ عزیزانش بمیرند،‌ ناراحت نمی‌شود و آرامش درونی خود را به هم نمی‎زند!
6. بطلان وحدت وجود رواقی
اعتقاد به وحدت وجود به گونه‎ای كه در مكتب رواقی وجود دارد از دیدگاه اسلامی اعتقادی مردود و نادرست است. نسبت خدا و جهان مانند نسبت روح و بدن نیست. نمی‌توان عالم را به منزلة پیكری برای خدا تلقی كرد. و یا این كه عقول انسان‎ها را به عنوان جزئی از عقل خداوند پنداشت. چنین تفسیری برای هستی از دیدگاه اسلامی تفسیری مردود و نادرست است. وجود خدای متعال بسیار منزه‎تر و والاتر از این است كه با عالم ماده اتحاد پیدا كند یا عقل الهی در بدن‎های ما حلول كند و خدا به منزلة‌ روحی برای پیكر جهان تصور شود.
7. ارائة تفسیری نادرست از قضا و قدر الهی
یكی دیگر از اصول و مبانی اندیشه رواقیان این بود كه می‌گفتند «از آنجا كه همة‌ حوادث جهان تابع قضا و قدر الهی است، جایی برای اختیار انسان در نظام طبیعت باقی نمی‎ماند». به تعبیر دیگر، قضاء حتمی الهی را مساوی با جبری بودن می‎پنداشتند! اما حقیقت آن است كه قضای حتمی الهی هرگز ملازمه‎ای با جبر ندارد. قضای حتمی الهی به این معنا است كه هر پدیده‎ای در جای خودش طبق قانون علت و معلول و به اصطلاح فلسفی با وصف ضرورت بالغیر تحقق پیدا می‎كند. یعنی نظام علی و معلولی در جهان حاكم است. اما این ضرورت و وجوبی كه همه پدیده‎های جهان متصف به آن هستند و این نظامی كه كلاً از این صفت برخوردار است به هیچ وجه به این معنی نیست كه اراده انسان در آنها اثر ندارد. بلكه
﴿ صفحه 270 ﴾
حوادثی كه به نحوی با انسان و افعال اختیاری او مربوط می‌شود وجوبش را از اراده انسان می‌گیرد. یعنی ارادة‌ انسان هم جزئی از اجزاء علت تامة آن حوادث است و در سلسلة علل آن حادثه قرار می‌گیرد. بنابراین، تأثیری كامل در پیدایش آن حادثه خواهد داشت. به هر حال قضای حتمی الهی با اختیار انسان منافات ندارد.
8 . تناقض در مبانی
اشكال دیگری كه بر رواقیان وارد است این است كه میان تفسیر رواقی از قضا و قدر الهی و اعتقاد آنان به اراده آزاد انسان تناقض وجود دارد. یعنی نمی‌توان میان این دو سخن جمع كرد. اعتقاد به قضا و قدر الهی به شیوه‎ای كه رواقیان گفته‎اند نتیجه‎ای جز جبر مطلق در پی ندارد. این در حالی است كه رواقیان بر این مسأله تأكید دارند كه آدمیان می‌توانند شخصیت و سیرت خویش را تغییر دهند.(555) بنابراین، «آشكار است كه در بنیاد نظریة‌ رواقیان تناقضی اساسی وجود دارد: انسان هم آزاد است و هم آزاد نیست. اگر شق دوم را بپذیریم (یعنی این كه انسان آزاد نیست) دیگر بی‌معنی خواهد بود كه به او بگوئیم سیرت خود را تغییر دهد. ... بر عكس، اگر انسان در تغییر سیرت خویش آزاد و مختار است، پس این عقیده كه همة‌ حوادث را قضای الهی معین و مقدر كرده است باید خطا و نادرست باشد.»(556)
توضیح آن كه، رواقیان بر این باور بودند كه «محدودة اختیار انسان تنها در درون ذات خودش است. و نسبت به امور خارجی هیچ گونه اراده و اختیاری ندارد». آنچه كه مسلّم است این است كه انسان موجودی مختار است و اراده نیز به عنوان یكی از شؤون نفس، در نفس تحقق می‎یابد. كلام در این است كه رواقیان می‎گویند آزادی و اختیار انسان تنها و تنها در مورد خود اراده و در درون خود روح است و از درون آدمی به امور خارجی و بیرونی تجاوز نمی‎كند! در اینجا دو سؤال وجود دارد كه رواقیان باید به آنها پاسخ دهند:
نخست آن كه، اگر قضای حتمی الهی بر همه پدیده‎های طبیعی حكمفرما است، آیا
﴿ صفحه 271 ﴾
اراده انسان را نیز شامل می‌شود یا نه؟ یعنی آیا اراده انسان نیز تابع مشیت و ارادة‌ خداوند هست یا نه؟ وقتی كه بنا شد خدا را روح جهان بدانیم و همه چیز را مستقیماً تحت اراده و تدبیر او قلمداد كنیم به گونه‎ای كه هر حادثه‎ای به وصف جبریت و قطعیت تحقق پیدا كند،‌ چرا ارادة‌ انسان را از آن استثناء می‎كنید؟ ارادة‌ انسان نیز یكی از پدیده‎های این عالم و یكی از مخلوقات خداوند است. بنابراین، باید تحت همان نظام قضا و قدر حتمی قرار گیرد. به تعبیر دیگر،‌ بر اساس جهان بینی رواقی، استثنای ارادة‌ انسان از قضا و قدر الهی هیچ توجیه معقولی ندارد. رواقیان می‎گویند هر پدیده‎ای جبری است اما ارادة‌ انسان جبری نیست. خوب، مگر اراده انسان شریك خداوند شده است؟ مگر از نظام هستی كه مخلوق خداوند است، خارج شده است؟ به هر حال، جهان بینی رواقی مستلزم آن است كه اراده انسان نیز جبری باشد كه در آن صورت جایی برای اخلاق و بحث اخلاقی باقی نمی‎ماند.
پرسش دیگر این است كه وقتی می‎گویید اراده اختیاری است، آیا واقعاً می‎پذیرید كه دایرة‌ و محدودة آن تنها و تنها در درون روح است و به هیچ وجه به خارج از روح سرایت نمی‎كند؟ یا آن كه می‎پذیرید كه بالطبع در بیرون از روح نیز اثر می‎گذارد. به بیانی روشن‎تر، من وقتی كه اراده می‎كنم كه دستم را حركت دهم آیا ارادة‌ من فقط تا جایی كه در درون روح من هست آزاد است و حركت دست من جبری است و ربطی به ارادة‌ من ندارد؟ یا آن كه حركت دست را نیز، به این دلیل كه متعلق اراده واقع شده است، اختیاری می‎دانید؟ به تعبیر دیگر، آیا هر كسی افزون بر آزادی اراده،‌ آزادی اِعمال اراده را نیز دارد یا نه؟ اگر گفته شود كه اراده فقط در محدودة خود روح آزاد است و زمانی كه به بدن تعلق می‌گیرد دیگر نمی‌توان حركات و سكون‎های بدن را اختیاری دانست، می‎گوئیم این سخن با توصیه‎های اخلاقی خود رواقیان سازگاری ندارد. زیرا رواقیان توصیه می‎كنند كه باید از شهوت‎رانی و ظلم و امثال آن، خودداری كرد و باید با دیگران به مهربانی رفتار نمود. خوب اگر كسی بخواهد كه شهوت‎رانی نكند آیا اراده او فقط در درون نفسش است و عملاً شهوت‎رانی در خارج واقع خواهد شد یا این كه من وقتی اراده می‎كنم كه از شهوت‎رانی خودداری كنم در خارج هم خودداری خواهد شد؟ تأكیدات و توصیه‎های
﴿ صفحه 272 ﴾
خود رواقیان بر این اساس است كه انسان می‌تواند كاری انجام بدهد یا ندهد. می‌تواند از خواسته‎های شهوانی اجتناب نماید یا به آنها پاسخ مثبت دهد. این در حالی است كه چنان تفسیری از آزادی اراده با این مطلب سازگار نیست. اما اگر بگویند كه وقتی اراده آزاد است، افعال انسانی تابع اراده نیز اختیاری خواهند بود، در آن صورت این افعال كه در خارج پدید می‎آیند جزئی از پدیده‎های طبیعت به شمار می‎روند و بر اساس مدعای رواقیان باید جبری باشند! خلاصه آن كه این نظریه را به هر گونه‎ای كه تبیین كنیم دچار تناقض است.
9. تنگ‌‎نظرانه بودن
اشكال دیگری كه بر این مكتب وارد است، هر چند اشكالی اصولی و اساسی نیست،‌ این است كه رواقیان همة‌ همت خود را مصروف این كرده‎اند كه آدمیان را به گونه‎ای تربیت كنند كه در مقابل حوادث و ناگواری‎های جهان تسلیم و خرسند باشند. خوب اولاً سایر شؤون آدمی مانند روابط اجتماعی او با دیگر انسان‎ها در این چارچوب نمی‎گنجد، و ثانیاً همة‌ افراد نیز تا این اندازه نمی‌توانند نسبت به خود سخت‎گیری كرده و نسبت به همه حوادث جهان بی‎تفاوت باشند. به گونه‎ای كه مثلاً اگر پدر و مادر و فرزندان انسان و هموطنان او مورد هجوم دشمنان قرار گرفتند و همگی نابود شدند او همچنان بی‎تفاوت باشد. مخصوصاً با توجه به این كه رواقیان بر این باورند كه همة‌ افعال اخلاقی از نظر ارزش یكسان هستند و همه شرور و بدی‎ها و «تمام نقائص مساوی‎اند»(557). و به تعبیر دیگر، یكی از اصول مورد پذیرش رواقیان این بود كه هر چند گناهان از لحاظ مادی متفاوت و مختلف‎اند «اما از حیث اخلاقی در این كه همه آنها مستلزم یك ارادة‌ منحرف و گمراهند مساوی‎اند»(558). به هر حال، اگر دایرة ارزش اخلاقی را تا این حد تنگ كنیم لازمة آن این است كه تنها تعداد بسیار اندكی از انسان‎ها را واجد ارزش‎های مثبت اخلاقی بدانیم. زیرا
﴿ صفحه 273 ﴾
بسیاری از آدمیان هر اندازه هم كه تربیت شده باشند ممكن است در پاره‎ای از موارد نسبت به برخی پدیده‎های طبیعت ناراحت شوند.
به تعبیر خود اپیكتتوس، «كسی را به من بنمایید كه در عین بیماری خوشبخت و در حین خطر خوشبخت و در حال نزاع خوشبخت و در قید تبعید خوشبخت و در زیر بار ننگ خوشبخت باشد. او را به من بنمایید؛ به خدا سوگند كه من از دیدن یك تن رواقی خرسند خواهم شد. نه، شما نمی‌توانید یك تن رواقی كامل را به من بنمایانید.»(559)
﴿ صفحه 275 ﴾