نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

1. نقد و بررسی

‌همان گونه كه در تبیین دیدگاه كلبیان دیده شد، این مكتب در حقیقت راه و روشی است برای زندگی كردن و بُعد نظری و فلسفی آن بسیار ضعیف و ناچیز است. اخلاق كلبی در حقیقت مبتنی است بر نوعی بدبینی نسبت به جهان و به ویژه زندگی اجتماعی. كلبیان دنیا و زندگی اجتماعی انسان را خاستگاه مصیبت‌ها و دردها و رنج‌ها می‌دانستند و بر همین اساس تنها راه رهایی و نجات از مفاسد و مصیبت‌های آن را در كناره‌گیری و دوری از آن می‌دیدند. بنابراین، ایراد اساسی این مكتب در نوع جهان بینی آن است. بر اساس جهان بینی الهی، نظام طبیعت، شر نیست و زندگی اجتماعی نیز شر مطلق نیست. خداوند آدمیان را برای همدیگر نعمت قرار داده است و باید در زندگی اجتماعی از یكدیگر استفاده كنند. شرور و مصیبت‌هایی كه در زندگی اجتماعی پدید آمده و می‌آید همگی مربوط به رفتار نادرست آدمیان است. به تعبیر قرآن كریم: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ‌»(494)‌.
در اینجا بسیار مناسب است كه با ذكر حدیثی از امیرمؤمنان، علی† در این موضوع این بحث را به پایان رسانیم. امیر مؤمنان در پاسخ كسی كه دنیا را سرزنش كرده و در مذمت آن سخن می‌گفت،‌ در حالی كه خود فریفتة‌ آن بود، فرمود:
‌ای كسی كه دنیا را نكوهش می‌كنی در حالی كه خود فریفتة نیرنگ آن هستی؛ به اباطیل دنیا سرگرمی و به نكوهش آن می‌پردازی! گول آن را خورده‌ای و سرزنشش می‌كنی؟ آیا دنیا بر تو ستم كرده است یا تو بر آن؟ دنیا كی تو را سرگشته ساخته است و كی تو را گول زده است؟ آیا با قبرهای پدرانت كه پوسیده‌اند تو را گول زده است؟ یا با خوابگاه‌های مادرانت كه در زیر خاك آرمیده‌اند؟ ... دنیا برای كسانی كه آن را صادق دانستند، خانة صدق است و برای
﴿ صفحه 251 ﴾
كسانی كه آن را درك كردند خانة‌ سلامتی و تندرستی است و برای كسانی كه از آن توشه برگرفتند خانة‌ بی‌نیازی است و برای كسانی كه از آن پند گرفتند خانة‌ موعظه و اندرز است. دنیا مسجد دوستان خداوند، و مصلای فرشتگان الهی و فرودگاه وحی الهی و تجارت خانة اولیای او است. در این دنیا رحمت و آمرزش الهی را به دست آوردند و بهشت را به چنگ آوردند ...»(495).
﴿ صفحه 252 ﴾
﴿ صفحه 253 ﴾

فصل دوم: مكتب رواقی

مكتب رواقی را می‌توان یكی از مؤثرترین و بانفوذترین مكاتب اخلاقی یونان باستان به حساب آورد. این مكتب پس از سقوط اسكندرمقدونیاز یونان نیز فراتر رفته و به طور كلی، تا پیش از ظهور مسیحیت، بر تفكرات رومیان تسلط یافت.(496) البته مكتب رواقی یك مكتب اخلاقی صِرف نبود؛ بلكه این مكتب یك جهان‎بینی جامع و شاملی بود كه تا مدت‎های مدیدی توانست بر تفكر فلسفی، دینی و اخلاقی مغرب زمین حاكم باشد.(497)
این مكتب دست كم دارای دو مرحلة تاریخی است كه تحت عنوان مكتب رواقی متقدم و متأخر مورد مطالعه قرار می‎گیرند. در مرحلة اول، این مكتب بیشتر رنگ و بوی ماده‎گرایی داشت؛ اما در دورة متأخر كمتر اثری از ماده‎گرایی دیده می‌شود. رواقیان متقدم روح را امری مادی و جسمانی می‎پنداشتند؛ اما رواقیان متأخر به تبعیت از افلاطونآن را امری مجرد و غیر مادی می‎دانستند و لذا به بقای روح پس از مرگ اعتقاد داشتند. در عین حال، دیدگاه اخلاقی رواقیان در این دو مرحلة تاریخی تقریباً ثابت باقی ماند و تغییر چندانی نكرد.(498)
بنیان‎گذار اصلی این مكتب شخصی است به نام زنون(499) كه اهل كیتیون یا سیتیون واقع در
﴿ صفحه 254 ﴾
جزیرة قبرس بود. وی در حدود6/335 قبل از میلاد به دنیا آمد و در حدود سال 3/264 در شهر آتن از دنیا رفت.(500) زنون پس از ورود به آتن و آشنایی با مكتب كلبی به سلك كلبیان درآمد. اما در نهایت، در حدود سال 300 قبل از میلاد حوزه فلسفی خود را بنا نهاد. وی در مكانی به نام «استوآ پویكیله» یا «رواق پرنگار» تدریس می‎‌كرد و به همین دلیل مكتب او نیز به همین نام یعنی مكتب رواقی نام‎گذاری شد.(501) برخی دیگر از شخصیت‎های شاخص این مكتب عبارتند از خروسیپوس، كه او را بنیان‎گذار دوم این مكتب نامیده‎اند،(502) اپیكتتوس(503) و ماركوس اورلیوس(504)، كه در حقیقت از رواقیان دورة‌ متأخر هستند و تأثیر فراوانی در ترویج و گسترش اندیشه رواقی داشته‎اند. اپیكتتوس (50 ـ 138م.) در ابتدا بَرده بود. وی پس از آزادی، تا سال 89 یا 93 میلادی كه امپراطور وقت روم، فیلسوفان را از روم اخراج كرد، در روم باقی ماند. و اورلیوس نیز امپراطور روم بود. و از اینجا دانسته می‌شود كه این مكتب برای طبقات مختلف اجتماعی، از بردگان گرفته تا امپراطوران، از جذابیت خاصی برخوردار بوده است.
رواقیان نیز مانند كلبیان از اوضاع نابسامان اجتماعی آن روزگار به شدت سرخورده و افسرده بودند و نسبت به بهبودی شرایط كاملاً ناامید بودند. به همین دلیل این دو گروه وظیفة‌ خود را در پند و اندرز به مردمان برای نیل به رستگاری و سعادت شخصی در آن جامعة‌ نابسامان و ناهنجار می‎دانستند.(505)
﴿ صفحه 255 ﴾
مهم‎ترین شخصیت از دیدگاه رواقیان كه او را به عنوان الگوی خود تقدیس می‌کردند سقراط بود. بی‌پروایی سقراط در سرما و گرما، سادگی او در خوراك و پوشاك از طرفی و برخی از تعالیم او به ویژه این سخنش كه «ظالم با ظلم خویش بیش و پیش از آن كه به مظلوم آسیبی برساند به خود آسیب رسانده است» از طرف دیگر؛ و همچنین نحوة‌ عملكرد او به هنگام محاكمه،‌ اجتناب از فرار از زندان، متانت و آرامش او در برابر مرگ، همگی الگوی رفتاری رواقیان بود.(506)

اصول جهان‎بینی رواقیان

از آنجا كه اخلاق رواقی كاملاً مبتنی بر فلسفه رواقی و جهان‎بینی خاص رواقیان است، برای این كه تصویر روشنی از این مكتب داشته باشیم مناسب است كه پیش از بیان دیدگاه اخلاقی آنان، به برخی از مهم‎ترین اصول و مبانی جهان‎بینی آنان، كه در نوع نگرش اخلاقی‎شان تأثیر داشته است، اشاره‎ای گذرا داشته باشیم.
1. اعتقاد به وحدت وجود
رواقیان به نوعی وحدت وجود(507) باور داشتند. آنان بر این عقیده بودند كه جهان، ظاهری دارد و باطنی: ظاهر آن همان مادة‌ جهان است و باطن آن چیزی است كه به آن «خدا» می‎گوییم. به تعبیر دیگر، «خدا از جهان جدا نیست؛ روح جهان است».(508) «همه چیز اجزاء یك كل شگفت‌انگیز است، كه جسمش طبیعت است و روحش خداست».(509) زیبایی طبیعی یا نظم موجود در عالم طبیعت نشانة‌ وجود یك منشأ فكر در جهان است؛ یعنی نشانة‌ خدا است كه به
﴿ صفحه 256 ﴾
عنایت و مشیّت خود همه چیز را برای خیر آدمیان مرتب و منظم كرده است.(510) نسبت خدا و طبیعت مانند نسبت نفس انسانی به بدن اوست؛ یعنی هر چند بدن ظاهر انسان را تشكیل می‌دهد، اما نفس و روح است كه حقیقت و باطن او را شكل می‌دهد. بنابراین، خداوند نفس و روح جهان است. خداوند چیزی نیست كه به كلی غیر از گوهر جهان باشد.(511)
2. جسمانی دانستن عالم
یكی دیگر از اصول و مبانی جهان‎بینی رواقیان اعتقاد به جسمانی بودن همه عالم است. رواقیان بر این باور بودند كه عالم سراسر جسمانی است و چیزی به نام موجود روحانی و مجرد از ماده در این عالم وجود ندارد؛ حتی خداوند را نیز جسمانی می‌‎دانستند. (512) البته اجسام را به دو دسته تقسیم می‌کردند: جسم فاعل و جسم منفعل. منظور از جسم فاعل، جسمی است كه قوه و قدرت عالم است كه در انسان، روح یا نفس نامیده می‌شود و در مقیاس كلی‎تر، یعنی نسبت به همة‌ عالمْ به آن خدا گفته می‌شود. و جسم منفعل چیزی است كه در انسان بدن گفته می‌شود و نسبت به همه عالمْ ماده نامیده می‌شود. این دو امر یعنی«قوه و ماده»یا «روح و بدن» یا «خدا و ماسوا»،‌ دارای حقیقت واحدی بوده و با یكدیگر مزج كلی دارند، به گونه‌‎ای كه وجود یكی در دیگری سریان و جریان دارد.(513)
3. اعتقاد به قضای تغییرناپذیر الهی
یكی دیگر از اصول و مبانی جهان‎شناختی رواقیان این است كه معتقدند حوادث این جهان
﴿ صفحه 257 ﴾
بر اساس تقدیر و قضای حتمی و تغییرناپذیر الهی تحقق پیدا می‎كنند.(514) هر پدیده‎ای در هر زمانی و هر مكانی و با هر شرایطی به صورت قطعی در قضاء الهی پیش‎بینی شده و به هیچ وجه قابل تغییر نیست. اصولاً رواقیان هدف اصلی علم طبیعی و فیزیك را شناخت جهان به گونه‎ای كه به طور كامل تابع عقل كل باشد، می‎دانستند. اینان معتقد بودند كه در سراسر جهان هیچ گونه امر نامعقولی وجود ندارد. صدفه و اتفاق و بی‎نظمی را به جهان راهی نیست. هر چیزی در جای مقرر خود قرار دارد.(515)
خدای رواقیان خدایی است كه «قدرت او در همة‌ اشیاء نافذ است و هیچ كدام از جزئیات امور،‌ اگرچه بسیار ناچیز باشد، خارج از مشیّت او نیست.»(516) نتیجه‎ای كه از این اعتقاد می‎گیرند این است كه انسان تحت هیچ شرایطی نمی‌تواند حوادث جهان را تغییر دهد. اراده آدمیان هیچ دخالتی در چگونگی حوادث جهان ندارد. «ممكن نیست هیچ گونه حادثه‎ای جز بدان صورت كه در واقع رخ می‌دهد حادث شود.»(517) آدمیان تنها می‌توانند اراده خود را تغییر دهند. می‌توانند به چیزی تعلق خاطر داشته باشند یا از آن دل بكنند. اما هرگز نباید خیال تغییر پدیده‌‎های عالم و یا تأثیر در آنها را در ذهن بپرورانند. به تعبیر زیبای اپیكتتوس، «به یاد داشته باش كه تو بازیگری؛ و بازی نویس است كه نقش تو را برمی‎گزیند: اگر او تو را به هیأت مردی فقیر خواسته باشد، ‌باید فقیر باشی؛‌ و اگر لنگ یا قانونگذار یا مردی ساده آفریده باشد، باید چنان باشی. كار تو آن است كه نقشت را بازی كنی و خوب بازی كنی. گزینش نقش با دیگری است.»(518) وی در جای دیگر می‌گوید: «كسب افتخار و ثروت، برخورداری از سلامت مداوم،‌ اجتناب از مورد بدرفتاری جسمانی یا بی‎عنایتی امپراطور واقع شدن، واگرداندن مرگ یا مصیبت و بلا از خود یا دوستان و
﴿ صفحه 258 ﴾
بستگان خود، این همه تنها وابسته به كوشش‎های هر انسان فردی نیست: پس باید مراقب باشد كه قلب خود را به هیچ یك از این چیزها مشغول نسازد، بلكه تمام این حوادث و اتفاقات را برای خود یا بستگان و دوستان خود به عنوان سرنوشت و تقدیر، به منزلة اراده خداوند، بپذیرد: او باید همه این گونه وقایع را بدون طغیان و تمرد یا ناخشنودی و ناخرسندی، به این عنوان كه بیان و ظهور «ارادة‌ الهی» است، قبول كند.»(519) به تعبیر ماركوس اورلیوس «آنچه بر تو بگذرد از ازل برایت آماده شده؛ و تأثیر علت‎ها از ازل، رشتة وجود را تابیده است.»(520)
نقل كرده‎اند كه روزی« زنون بندة‌ خود را كتك می‎زد و بنده با التماس تقاضای عفو می‌کرد و می‌گفت به موجب فلسفة‌ جبری خود زنون او گناهكار نیست و در این كار مجبور و ناگزیر بوده است، زنون با آرامش حكیمانه‎‌ای در پاسخ گفت كه خود او نیز در این كتك زدن اختیاری ندارد و به موجب فلسفه خویش مجبور و ناگزیر به این كار است.»(521)
4. اعتقاد به آزادی اراده
هر چند رواقیان نظام عالم را مشمول مشیّت و قضای الهی می‎دانند، و به جبر و قضای تغییرناپذیر الهی باور دارند؛ اما از آنجا كه قوام هر گونه حكم اخلاقی به وجود اراده آزاد و اختیار است و بدون داشتن اختیار نمی‌توان از خوب و بد و فضیلت و رذیلت سخن به میان آورد، كوشیده‎اند تا به گونه‎ای پای اختیار و اراده آزاد را در رفتار انسانی باز كنند. بر این اساس، رواقیان معتقدند كه هر چند جبر سراسر گیتی را فرا گرفته است، اما با وجود این، اراده انسان تنها چیزی است كه از این قاعدة كلی استثنا شده است. اراده انسان امری كاملاً اختیاری است و در دایرة اقتدار و اختیار آدمیان جای دارد. بنابراین، یگانه چیزی را
﴿ صفحه 259 ﴾
كه می‌توان متصف به حُسن و قبح كرد، اراده است. انسان خوب یعنی انسان دارای ارادة‌ نیك و انسان بد یعنی انسان دارای ارادة‌ بد. و به تعبیر اپیكتتوس «فضیلت در اراده جای دارد؛ بدین معنی كه فقط اراده است كه خوب یا بد است.»(522)
پس چه چیز در اختیار انسان است؟ قضاوت‎هایش درباره حوادث و نیز اراده‎اش: او می‌تواند بر اینها تسلط داشته باشد، و خودآموزی انسان عبارت است از نیل به قضاوت و حكم درست و ارادة‌ صحیح. «ماهیت خیر و شر در طرز تلقی اراده قرار دارد»، و این اراده در اختیار آدمی قرار می‌گیرد،‌ زیرا «اراده می‌تواند بر خود تسلط یابد، اما هیچ چیز دیگر نمی‌تواند بر آن مسلط شود.» بنابراین، آنچه واقعاً برای انسان واجب است اراده كردن و خواستن فضیلت است، اراده كردن و خواستن پیروزی بر گناه.(523)
5. خیر دانستن نظام عالم
یكی دیگر از اصول جهان‎بینی رواقیان، كه مهم‎ترین تفاوت میان آنان و كلبییان نیز به شمار می‎رود، اعتقاد به خیر بودن نظام عالم است. كلبیان بر این باور بودند كه نظام عالم ذاتاً نظامی شر است و زندگی اجتماعی را نیز منشأ شرور و مصیبت‎ها و آلام می‎دانستند. در مقابل، رواقیان بر این باورند كه نظام طبیعت ذاتاً خیر است و اجتماع نیز فی نفسه، از آن جهت كه مخلوق خداوند است و حوادث آن تحت قضا و قدر الهی قرار دارد، خیر است. نتیجه این دو نگرش متفاوت این است كه، همچنان كه دیدیم، كلبییان نوعی بدبینی و نفرت نسبت به امور طبیعی و اجتماعی داشتند، در حالی كه رواقیان كاملاً، بر عكس، سرشار از نشاط و خوشبینی و سرور هستند. رواقیان به نظام احسن اعتقاد داشتند، یعنی بر این باور بودند كه خداوند همة‌ اشیاء و امور عالم را به بهترین وجه مقدر كرده است.
﴿ صفحه 260 ﴾
با این همه، رواقیان نمی‌توانستند شرور را به طور كلی نادیده گیرند و لازم بود كه برای شرور موجود در عالم توجیه و تبیینی داشته باشند. اینان بر این باور بودند كه وقتی همة‌ اشیاء را، به عنوان یك كل، با هم نگاه كنیم خواهیم دید كه نقصان برخی از افراد و اجزاء در خدمت كمال كل است. به تعبیر دیگر، هر چند ممكن است در نگاه‎های آموزش ندیده و ناپختة ما برخی از ویژگی‎های موجود در عالم طبیعت شر جلوه دهند، اما اگر به خوبی با نظام طبیعت و خدای جهان آشنا شویم خواهیم دید كه این نقص‎ها و شرور ظاهری برای خیر كل واقعاً ضروری است.(524)
خروسیپوس، یكی از معروف‎ترین رواقیان، برای توجیه شرور چنین استدلال می‌کرد كه خوبی‎ها و خیرها بدون وجود بدی‎ها و شرور نمی‌توانند تحقق یابند. به تعبیر دیگر، وی وجود شر را لازمة ساختار جهان می‎دانست و برای اثبات این سخن دو دلیل ذكر می‌کرد: اولاً این كه باید دانست كه اصولاً اضداد با همدیگر موجودند و امكان ندارد یكی از آنها بدون دیگری تحقق یابد. اضداد به گونه‎ای هستند كه اگر یكی از آنها را از میان برداریم، در حقیقت هر دوی آنها را از میان برداشته‎ایم.(525) «نیكی ضد بدی است و هیچ ضدی بدون ضد خود وجود نمی‌تواند داشت.»(526) و ثانیاً به این دلیل كه «خدا بالذات نیكی را می‌خواهد و قصد اصلی او در طرح این عالم همین است، ولیكن برای وصول به این مقصد وسایلی به كار برده است كه از لحاظ خودشان فاقد نقائص نمی‌توانند بود؛ مثلاً نازكی استخوان‎های جمجمه كه لازمة ساختمان آلی بدن انسان است برای سلامت او بی‎خطر نیست؛ پس شر با خیر ضرورةً مقارن است.»(527) به هر حال رواقیان تأكید می‌کردند كه وجود شر در جهان، خیر را برجسته‎تر و نمایان‎تر می‎سازد، «درست همان‎طور كه مقابلة نور و سایه در یك تصویر خوش‎آیند و دلگشاست یا، مثال واقعیی كه خروسیپوس به كار گرفته است بیاوریم، كه
﴿ صفحه 261 ﴾
كمدی‎ها در خود، اشعار چرند و مضحك دارد كه، هر چند فی حد ذاته بد است، با وجود این لطف خاصی به تمامی نمایش می‌دهد.»(528)
برخی از رواقیان درباره شرور و بدی‎های اخلاقی نیز بر این باور بودند كه هیچ فعلی فی نفسه و ذاتاً بد و شر نیست؛ آنچه كه یك فعل را متصف به صفت بد می‎كند قصد و انگیزه و نیت فاعل است. همة‌ افعال به خودی خود و به عنوان موجوداتی فیزیكی نسبت به خوبی و بدی بی‌تفاوت و خنثی هستند.(529) به تعبیر دیگر، خیر و شر اخلاقی فقط در درون ذات انسان، و معلول اختیار او است.(530)
نتیجه‌ اخلاقی‌‎ای كه رواقیان از اعتقاد به خیر بودن نظام عالم می‌گرفتند این بود كه «تنها یك چیز باقی می‎ماند كه خاص انسان خوب است و آن این كه رضا به داده دهد و از جبین گره بگشاید.»(531) ماركوس اورلیوس در جای دیگر می‌گوید: «ای جهان، هر چیز كه با تو هماهنگ باشد با من نیز هماهنگ خواهد بود. هیچ چیزی كه برای تو به موقع باشد، برای من زود و دیر نیست. هر آنچه فصل‎های تو بیاورد،‌ برای من میوه است. ای طبیعت، همه چیز از تو می‎آید؛ همه چیز در تو وجود دارد؛ و همه چیز به تو باز می‌گردد.»(532)