نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

3. اصول مكتب كلبی

1ـ3. دوری از تعلقات دنیوی
‌آنتیستنس‌ غایت وجود را فضیلت و فضیلت را در ترك همه تمتعات جسمانی و روحانی دانست.(468)‌ به بازگشت به طبیعت اعتقاد داشت و در این اعتقاد افراط می‌كرد. پرهیزگار تمام‌عیار نبود اما از تجملات و لذات تصنعی جسمانی بیزار بود. می‌گفت: «ترجیح می‌دهم مجنون باشم و عیاش نباشم.»(469)
‌داستان‌های زیادی در این موضوع‌ به دیوجانس نسبت داده شده است. از جمله آن‌ ‌كه وی كاسه‌ای داشت كه از آن‌ برای نوشیدن آب استفاده می‌كرد‌. اما روزی جوانی را دید كه با مشت خود از نهر آب می‌نوشی‌د او نیز كاسه را به كناری پرتاب كرد و گفت معلوم می‌شود كه به این وسیله هم نیازی نیست. بدو‌ن كاسه هم می‌شود آب نوشید.(470)
‌به تعبیر دیوجانس، یك حكیم كلبی كسی است كه نه شهری دارد و نه خانه‌ای و نه وطنی؛ بلكه گدای سرگشته‌ای است كه در جستجوی نان روزانة خویش است. زندگی خود را در اماكن عمومی سپری می‌كند و خود را به خانة‌ مردمان دعوت می‌كند. یعنی به صورت سرزده و بدون اطلاع قبلی به هر خانه‌ای كه بخواهد می‌رود. او كسی است كه وظیفة خود را كشف معایب و خطاهای دیگران می‌داند.(471)
‌البته باید دانست كه اسناد تاریخی درباره نحوة‌ زندگی كلبیان و به ویژه دیوجانس بسیار متفاوت و مختلف است. برخی وی را شخصی اباحی مسلك دانسته كه هیچ منع و ردعی را برای خود نمی‌شناخته و عنان شهوات را رها كرده و زهد افلاطونی را به استهزا گرفته است. توصیفی كه در برخی از منابع از او شده است بسیار شبیه به ویژگی‌های یك فیلسوف لذت‌گرا،‌ آن هم از نوع لذت‌گرایی آریستیپوسی، است.(472)‌
﴿ صفحه 245 ﴾
‌در مقابل، برخی دیگر وی را به عنوان فردی پارسا و پرهیز‌گار توصیف كرده‌اند كه خود را به مثابة دونده‌ای می‌دانست كه هر چه بیشتر به خط پایان نزدیك می‌شود باید بر سرعت خود بیفزاید و مراقب باشد كه مغلوب رقیبان نشود. كنایه از آن كه هر چه بیشتر بر سن او افزوده می‌شود باید احتیاط بیشتری كرده و بر تلاش خود بیفزاید.(473)
دیوجانس، فضیلت را در وارستگی از تمایلات نفسانی می‌دانست. و می‌گفت به لذت‌هایی‌ كه از مال بر می‌خیزد دل مبند تا از قید ترس برهی.(474)‌ ‌گفته‌اند كه وی‌ در تشت یا خمرة بزرگی زندگی می‌كرده است. و با گدایی و دریوزگی رو‌زگار خود را سپری‌ می‌ك‌رده است‌. دوستی و برادری خود را نه فقط با نوع بشر بلكه با جانوران نیز اعلام كرد.(475)
‌خلاصة تعالیم كلبیان را می‌توان چنین بیان كرد: «دنیا بد است؛ باید خود را از آن بی‌نیاز كنیم؛ لذت‌‌های مادی ناپایدارند؛ زیرا به تأیید بخت و اقبال حاصل می‌شوند، نه به واسطة سعی و كاردانی؛ فقط لذت‌‌های معنوی ـ فضیلت یا بی‌نیازی حاصل از تسلیم و رضا ـ محل اعتنا و اعتبارند؛ و فقط این لذت‌‌ها در نظر مرد خردمند فرزانه ارزش دارند. ... چه آسان است دل كندن از مادیات، چه خوش است غذاهای ساده، چه گرم است لباس‌های ارزان بها،‌ ‌‌چه احمقانه است وطن پرستی یا گریستن در مرگ عزیزان.»(476)
‌یك حكیم كلبی «با سخنانی كه بی‌باك و بی‌ریا به زبان می‌آورد پروای توانگران و بیم از شهریاران نداشت، به اصطلاح ارسطو عاری از حزم و فاقد ظرافت بود. با هیچ رشته‌ای به هیچ یك از گروه‌های اجتماعی نمی‌پیوست.»(477)
2ـ3. تكیه بر عمل به جای نظر
‌با توجه به سخنان منقول از كلبیان به نظر می‌رسد كه این آیین، بیشتر آیینی ‌عملی‌ بود تا
﴿ صفحه 246 ﴾
‌نظری‌ و فلسفی. اینان بر این باور بودند كه فضیلت نه از مواهب فطری است و نه با تحصیل علم به دست می‌آید، بلكه تنها راه تحصیل آن، تمرین و ریاضت ‌عملی است. «در زندگی نمی‌توان در هیچ كاری جز از راه تمرین موفق شد و با تمرین می‌توان بر همه چیز فائق آمد.» مقصود از این جمله هم تمرین بدنی و جسمانی است كه موجب ‌نیرومندی و توانائی جسمانی می‌شود و هم تمرین و ممارست درونی و روحی است. و البته این دو مكمل یكدیگر هم هستند. البته اینان بر هر نوع كوششی تأكید نمی‌‌كردند؛ زیرا می‌دانستند كه رنج‌‌های بیهوده بسیار است. به تعبیر دیگر،‌ ارزشمندی عمل برای آنان به خاطر خود عمل نبود؛‌ بلكه كوشش و فعالیتی را مد نظر داشتند كه دارای جهت عقلی باشد. از این جهت كار فیلسوف را انتخاب آن دسته از كوشش‌‌ها و فعالیت‌‌های مطابق طبیعت می‌دانستند كه موجب سعادت می‌شود. فعالیت در صورتی ارزشمند است كه جهت عقلی داشته باشد.(478)
3ـ3. تأكید بر تربیت دیگران
‌یكی از اندیشه‌های شایع و رایج در قر‌ن چهارم پیش از میلاد، كه تا حدودی برگرفته از افكار سوفسطائیان بود، اعتقاد به تأثیر معجزه آسای تربیت در شكل‌گیری شخصیت‌ آدمیان و دگرگون كردن آنان‌ بود. و در این راستا به ‌تربیت اقویا و رؤسا و حاكمان اهمیت بیشتری می‌دادن‌د. اندیشمندان آن دوران، بر این اساس كه عامة مردمان در زندگی خود به شدت متأثر از نحوه رفتار حاكمان و رهبران خود هستند، ‌بر این باور بودند كه اگر افراد را تربیت كنیم به خود آنان خدمت كرده‌ایم،‌ لیكن اگر اقویا و رؤسا و رهبران‌ را پایبند فضیلت سازیم و در تربیت آنان كوشش كنیم،‌ هم به خود آنان خدمت كرده‌ایم‌ و هم به پیروان‌ آنان سود رسانیده‌ایم.
‌این نگرش در پیروان مكتب كلبی به وضوح هر چه تمام نمایان بود. كلبیان بیش و پیش از هر چیز دیگری، مدعی رهبری و هدایت مردمان بودند. گفته‌اند زمانی كه دیوجانس را در بازار برده فروشان در معرض فروش گذاشته بودند در پاسخ سؤال از این كه وی چه
﴿ صفحه 247 ﴾
‌می‌داند می‌گفت: «دستور دادن به مردمان.»(479)‌ اینان واعظانی سیار و باشهامت و شجاع‌ بودند كه هدف خود را ارشاد توده‌های مردم می‌دانستند.(480)‌
‌بر این اساس باید دانست كه هر چند كلبیان بر اصلاح درون‌ و تهذیب نفس‌ تأكید فراوان داشتند، اما چنین نبود كه هم‌‌ّ خود را مصروف اصلاح شخصی خود كنند و از دیگران غفلت نمایند. «آنان اگر به اصلاح خود نیز می‌پرداختند به قصد این بود كه راهبر دیگران باشند و خود را به صورت نمونه‌ای از آنچه می‌توان بود عرضه دارند؛ در پی آن بودند كه نه بر خویشتن بلكه بر دیگران نظارت و مراقبت كنند و اگر حاجت افتد بر پادشاهان نیز در مواردی كه شهوتشان تمامی نپذیرد نكوهش روا دارند.»(481)
4ـ3. دعوت به بازگشت به طبیعت
یكی دیگر از اصول اندیشه‌های كلبیان توصیه به بازگشت به طبیعت بود. البته آنان تفسیر خاصی از زندگی طبیعی داشتند. «در نظر كلبیان «طبیعت» بیشتر به معنی اوّلی و غریزی و فطری بود،‌ و بنابراین زندگی بر طبق طبیعت مستلزم تحقیر عمدیِ قراردادها و سنن جامعة‌ متمدن بود، تحقیری كه در رفتار غریب و غیر معمول و غالباً دور از ادب آنها نمودار می‌شد.»(482)

4. جایگاه كلبیان در ادبیات اسلامی

‌جایگاه تعالیم كلبیان، به ویژه شخصیت مشهور آنان، دیوجانس، در اندیشمندان و گروه‌های اجتماعی بعدی كاملاً محسوس است. نمونة‌ این تأثیر را می‌توان در‌ شیوة رفتار برخی از‌ قلندران و ملامتیان در عالم اسلام(483)‌ و ایران و همچنین در هیپی‌های امروز مغرب
﴿ صفحه 248 ﴾
‌زمین مشاهده كرد. هر چند ممكن است كه خود این گروه‌ها از منشأ اعمال خود، آگاهی لازم را نداشته باشند.(484)
از جملة‌ داستان‌هایی كه به دیوجانس نسبت داده‌اند این است كه او را دیدند كه در میانة روز با فانوسی روشن در كوچه می‌گردد. سبب را پرسیدند. گفت: به دنبال یافتن انسان هستم.(485)
‌مولوی در مثنوی و همچنین‌ در دیوان شمس، بی‌آنكه نامی از ‌دیوجانس ببرد، همین داستان را‌ به نظم درآورده است:
آن یكی با شمع بر می‌گشت روز***گرد بازاری دلش پر عشق و سوز
بوالفضولی گفت او را كای فلان***هین چه می‌جویی بسوی هر دكان
هین چه می‌گردی تو جویان با چراغ ***در میان روز روشن چیست لاغ
گفت می‌جویم به هر سو آدمی***كه بود حیّ از حیات آن دمی
هست مردی گفت این بازار پر***مرد مانند آخر ای دانای حر
گفت خواهم مرد بر جادة‌ دو ره***در ره خشم و به هنگام شره
وقت خشم و وقت شهوت مرد كو***طالب مردی دوانم كو به كو(486)
مولوی در دیوان شمس نیز در غزلی با مطلع «بنمای رخ كه باغ و گلستانم آرزو ست» با اشاره به همین داستان می‌گوید:
دی شیخ با چراغ همی گشت گرد شهر***كز دیو و دد ملولم و انسانم آرزوست
گفتند یافت می‌نشود جسته‌‌ایم ما***گفت آنكه یافت می‌نشود آنم آرزوست(487)
یكی دیگر از داستان‌هایی كه به دیوجانس نسبت داده‌اند این است كه اسكندر كبیر كه آوازة وی را شنیده بود به دیدار او، كه در خمره‌ای زندگی می‌كرد، رفت و در حالی كه بالای سر او
﴿ صفحه 249 ﴾
ایستاده و میان او و نور خورشید حایل شده بود، به او گفت: از من چیزی بخواه. گفت: خواهم كه سایة‌ خود را از سرم كم كنی.(488) این ملاقات نیز در ادبیات اسلامی مورد توجه فراوان قرار گرفته است. البته درباره شخصیت اصلی این داستان اختلاف وجود دارد: شهرستانی در ملل و نحل آن را به دیوجانس نسبت می‌دهد و قفطی در اخبارالحكماءشخصیت اصلی داستان را سقراط معرفی می‌كند.(489) هجویری نیز بی‌آن كه نامی از شخصیت‌های آن بیاورد، آن را چنین نقل كرده است: «درویشی را با ملكی ملاقات افتاد،‌ ملك گفت حاجتی بخواه، گفت من از بندة بندگان خود حاجت نخواهم، گفت این چگونه باشد، گفت مرا دو بنده‌اند كه هر دو خداوندان تواند یكی حرص و دیگر طول امل.»(490) سنائی نیز مضمون این داستان را در دو بیت زیبا این گونه بیان كرده است:
حرص و شهوت خواجگان را شاه و ما را بنده‌اند بنگر اندر ما و ایشان گرت ناید باوری
پس تو گویی این گُره را چاكری كن چون كنندبندگانِ بندگان را پادشاهان چاكری
عطار‌نیشابوری نیز بی‌آنكه نامی از شخصیت‌های داستان بیاورد، مضمون آن را به صورت نظم درآورده است.(491) درباره این داستان در مثنوی می‌خوانیم:

گفت شاهی شیخ را اندر سخن***چیزی از بخشش زمن درخواست كن
گفت ای شه شرم مر ناید تو را***كه چنین گوئی مرا زین برتر آ
من دو بنده دارم و ایشان حقیر***و آن دو بر تو حاكمانند و امیر
گفت شه آن دو چه‌اند آن زلتست***گفت آن یك خشم و دیگر شهوتست(492)
‌در گلستان‌ سعدی نیز داستانی بسیار شبیه به این داستان آمده است.(493)
﴿ صفحه 250 ﴾

1. نقد و بررسی

‌همان گونه كه در تبیین دیدگاه كلبیان دیده شد، این مكتب در حقیقت راه و روشی است برای زندگی كردن و بُعد نظری و فلسفی آن بسیار ضعیف و ناچیز است. اخلاق كلبی در حقیقت مبتنی است بر نوعی بدبینی نسبت به جهان و به ویژه زندگی اجتماعی. كلبیان دنیا و زندگی اجتماعی انسان را خاستگاه مصیبت‌ها و دردها و رنج‌ها می‌دانستند و بر همین اساس تنها راه رهایی و نجات از مفاسد و مصیبت‌های آن را در كناره‌گیری و دوری از آن می‌دیدند. بنابراین، ایراد اساسی این مكتب در نوع جهان بینی آن است. بر اساس جهان بینی الهی، نظام طبیعت، شر نیست و زندگی اجتماعی نیز شر مطلق نیست. خداوند آدمیان را برای همدیگر نعمت قرار داده است و باید در زندگی اجتماعی از یكدیگر استفاده كنند. شرور و مصیبت‌هایی كه در زندگی اجتماعی پدید آمده و می‌آید همگی مربوط به رفتار نادرست آدمیان است. به تعبیر قرآن كریم: «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ‌»(494)‌.
در اینجا بسیار مناسب است كه با ذكر حدیثی از امیرمؤمنان، علی† در این موضوع این بحث را به پایان رسانیم. امیر مؤمنان در پاسخ كسی كه دنیا را سرزنش كرده و در مذمت آن سخن می‌گفت،‌ در حالی كه خود فریفتة‌ آن بود، فرمود:
‌ای كسی كه دنیا را نكوهش می‌كنی در حالی كه خود فریفتة نیرنگ آن هستی؛ به اباطیل دنیا سرگرمی و به نكوهش آن می‌پردازی! گول آن را خورده‌ای و سرزنشش می‌كنی؟ آیا دنیا بر تو ستم كرده است یا تو بر آن؟ دنیا كی تو را سرگشته ساخته است و كی تو را گول زده است؟ آیا با قبرهای پدرانت كه پوسیده‌اند تو را گول زده است؟ یا با خوابگاه‌های مادرانت كه در زیر خاك آرمیده‌اند؟ ... دنیا برای كسانی كه آن را صادق دانستند، خانة صدق است و برای
﴿ صفحه 251 ﴾
كسانی كه آن را درك كردند خانة‌ سلامتی و تندرستی است و برای كسانی كه از آن توشه برگرفتند خانة‌ بی‌نیازی است و برای كسانی كه از آن پند گرفتند خانة‌ موعظه و اندرز است. دنیا مسجد دوستان خداوند، و مصلای فرشتگان الهی و فرودگاه وحی الهی و تجارت خانة اولیای او است. در این دنیا رحمت و آمرزش الهی را به دست آوردند و بهشت را به چنگ آوردند ...»(495).
﴿ صفحه 252 ﴾
﴿ صفحه 253 ﴾