نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

نقد و بررسی‌

لذت‌گرایی ‌اپیكوری‌ هر چند نسبت به لذت‌گرایی حسی ‌آریستیپوس‌ از اعتدال بیشتری برخوردار است. و به همین دلیل است كه، بر خلاف نظریة‌ ‌آریستیپوس‌ كه خیلی زود رو به زوال گذارد، این نظریه دست كم تا پنج قرن پس از ‌اپیكور‌ و حتی پس از رواج آیین مسیحیت همچنان در میان فیلسوفان آتن و سایر مناطق حوزه مدیترانه از اهمیت خاصی برخوردار بود.(301)‌ و هنوز نیز مورد توجه و عنایت بسیاری از فیلسوفان اخلاق است. اما این نظریه نیز با اشكالات عدیده‌ای رو به رو است كه ذیلاً برخی از مهم‌ترین آنها را بیان می‌كنیم:
﴿ صفحه 153 ﴾
1. نادیده گرفتن لذات اخروی
یكی از اشكالات اساسی این نوع از نظریات این است كه زندگی آدمی و لذایذ و آلام او را منحصر در این جهان دانسته‌، و حیات اخروی را یا انكار كرده‌اند و یا اینكه در محاسبة لذایذ به حساب نیاورده‌اند. حتی اگر بپذیریم كه معیار انتخاب یك لذت خاص از میان لذایذ متعدد، طولانی بودن مدت آن است، آیا لذایذ اخروی نسبت به لذایذ دنیوی پایدارتر و طولانی‌تر نیستند. به راستی كدام یك از لذایذ دنیوی، و لو طولانی‌ترین آنها، را می‌توان با لذایذ اخروی و بهشتی مقایسه كرد؟ طولانی‌ترین لذایذ دنیوی به طور معمول، برای یك فرد بیش از چند دهه طول نمی‌كشد. در حالی كه لذت‌های اخروی بی‌پایان و ابدی هستند. و به تعبیر قرآن، لذایذ اخروی، بهتر، پایدارتر و ماندگارترند: «وَالْآخِرَةُ خَیْرٌ وَأَبْقَی‌» .(302)‌ افزون بر این،‌ ‌اپیكور‌ توصیه می‌كرد كه به خاطر دستیابی به لذایذ بزرگ‌تر و پایدارتر، آلام و دردهای كوچك و موقتی را به جان پذیرا باشیم؛ خوب اگر لذایذ اخروی را در این محاسبه در نظر بگیریم، در آن صورت می‌توان گفت كه دست شستن از همة‌ لذایذ دنیوی و حتی بزرگ‌ترین لذت دنیوی كه پایه و مبنای همة‌ لذایذ این جهانی است، یعنی لذت حیات، به منظور دستیابی به لذایذ اخروی، كه لذایذی پایدار و ماندگار هستند، كاری پسندیده و اخلاقاً ارزشمند است. به هر حال، بی‌اعتنائی به لذایذ اخروی و نادیده گرفتن حیات ابدی انسان یكی از اشكالات اساسی این مكتب است. گفتنی است كه این ایراد به نقص در جهان‌بینی ‌اپیكور‌ و پیروانش باز می‌گردد. و از اینجا می‌توان نقش جهان‌بینی را در اخلاق و نظریات اخلاقی به خوبی مشاهده كرد. طبیعی است اگر كسی حیات انسانی را محدود به همین حیات پست دنیوی دانست و افق دید او بیش از این جهان مادی را مشاهده نكرد، نمی‌تواند لذتی جز لذایذ دنیوی را به اندیشه آورد. و اگر كسی مانند ‌اپیكور‌ دست خدا را از اداره و تدبیر امور جهان كوتاه دانست و مرگ را به عنوان پایان دفتر هستی آدمیان پنداشت در آن صورت بیش از این از او انتظار نمی‌رود كه لذایذ و آلام را نیز در محدودة تنگ زندگی این جهانی مورد محاسبه قرار دهد.
﴿ صفحه 154 ﴾
2. ناسازگاری در معیار
‌با توجه به مبنای خود اپیكور در معیار ترجیح لذتی بر لذت دیگر می‌توان اشكال دیگری بر او گرفت. توضیح آنكه اپیكور به مردم توصیه می‌كرد كه از لذایذ طبیعی غیر ضروری مثل لذت جنسی و لذت بهتر خوردن و بهتر پوشیدن و امثال آن و هم‌چنین از لذایذ غیر طبیعی و غیر ضروری مانند لذت جاه و مقام بپرهیزند. این در حالی است كه خود وی معیار انتخاب لذایذ را طول مدت التذاذ می‌داند. اما چه بسا لذاتی از این نوع (لذات طبیعی غیر ضروری و لذات غیر طبیعی غیر ضروری) وجود داشته باشد كه طول مدت التذاذ آنها به مراتب از طول مدت التذاذ از لذات طبیعی ضروری بیشتر باشد. كسانی هستند كه با وجود نیاز مبرم به آب و غذا، از خوردن و آشامیدن اجتناب می‌كنند؛ زیرا لذتی كه از انفاق و ایثار و یا لذتی كه از نتایج حاصل از خویشتن‌داری و امساك می‌برند به مراتب بیشتر از لذتی است كه از خوردن و آشامیدن می‌برند. كسانی هستند كه آلام جسمانی فراوانی را متحمل می‌شوند و حتی از جان خود و عزیزان‌شان مایه می‌گذارند و حیات خود را فدا می‌كنند تا به لذتی كه از حفظ آبروی خود و خانواده‌اش می‌برد نایل شود. آیا نمی‌توان بر اساس معیار طول مدت التذاذ این نوع لذایذ را كه اپیكور در زمرة‌ لذایذ طبیعی غیر ضروری و یا لذت‌های غیر طبیعی غیر ضروری جای می‌دهد بر لذتی كه از خوردن و آشامیدن حاصل می‌شود ترجیح داد؟ كسانی هستند كه حاضرند از بسیاری از خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها چشم‌پوشی كنند، تا در چشم دیگران عزیز شمرده شوند و احیاناً به مقامی برسند. ممكن است اپیكوریان در جواب بگویند ما نیز می‌پذیریم كه مقام و شهرت و امثال آن لذت دارد اما دستیابی به آنها مستلزم تن دادن به آلام و دردهای بی‌شماری است كه در مقام مقایسه می‌بینیم كه بهره‌مندی از آن لذایذْ ارزشِ این همه درد و رنج را ندارد. و یا اینكه این نوع از لذایذ معمولاً انبوهی از درد و رنج را به دنبال خود دارند. به عنوان مثال، اگر كسی بخواهد به لذت مقام و ریاست برسد باید آلام بی‌شماری را به جان بخرد و از انواع لذایذ جسمی و روحی صرف نظر كند. سال‌ها زحمت و رنج را باید متحمل شود، با رقیبان فراوانی باید مبارزه كند و تازه پس از وصول به مقصود خود باز هم باید منتظر سیل بی‌امان رنج‌ها و
﴿ صفحه 155 ﴾
‌سختی‌ها و مرارت‌ها باشد. دائماً در ترس و اضطراب و دلهره به سر می‌برد. زیرا هر گونه غفلتی ممكن است موجب از دست دادن ریاستش شود. «به همان نسبتی كه انسان قدرت به دست می‌آورد بر شمار كسانی كه بدو حسد می‌ورزند و لذا می‌خواهند بدو آسیب برسانند، افزوده می‌شود. حتی اگر انسان از مصیبت خارجی جان به در برد، در چنین وضعی آرامش روح بر او حرام می‌شود.»(303)‌ از همین روست كه ‌اپیكور‌ می‌گوید باید گمنام زندگی كرد و از زندگی اجتماعی پرهیز نمود تا از دشمنی دیگران در امان بود.(304)‌ در پاسخ می‌گوییم هر چند در بسیاری از موارد چنین است، اما عمومیت و كلیت ندارد. چنین نیست كه هر كسی بخواهد به ریاست و مقامی دست پیدا كند باید رنج‌های بی‌شماری را متحمل شود. به هر حال، اگر برای كسی میسر شد كه بدون رنج و زحمت به مقام و ریاستی برسد آیا باید از این لذت اجتناب كند؟ بر اساس مبنای خود ‌اپیكور در انتخاب لذت، ‌اجتناب از چنین لذایذی صحیح نیست. در حالی كه خود او این دسته از لذایذ را جزء لذایذ غیر ضروری به حساب می‌آورد.
3. عدم ارائة راه حل برای موارد تزاحم
‌همچنان كه دیدیم این مكتب معیار ترجیح لذتی بر لذت دیگر را طول مدت التذاذ می‌داند. اكنون سؤال این است كه اگر دو یا چند لذت از حیث طول مدت التذاذ یكسان بودند،‌ در آن صورت چه باید كرد. یعنی كدام یك از آن دو را باید ترجیح داد؟ و كدام لذت را باید برگزید؟ به عنوان مثال، انسان هم از تحصیل علم لذت می‌برد و هم از بودن در نزد خانواده و آشنایان. حال اگر فرض كنیم كه تحصیل علم متوقف بر هجرت از وطن و دوری از خانواده باشد، در این صورت كدام لذت را باید ترجیح دهد؟ آیا لذت عقلی حاصل از تحصیل علم و فراگیری معارف را ترجیح دهد یا لذت نفسانی ناشی از ارضای غرایز و عواطف خانوادگی را؟ طبیعی است كه پاسخ اپیكور و اپیكوریان این است كه لذت
﴿ صفحه 156 ﴾
‌بادوام‌تر و پایدارتر را باید برگزید و از دیگری اجتناب نمود، اما اگر از نظر این شخص هر دو لذت از این حیث یكسان بودند، در آن صورت چه باید كرد؟ اینجا است كه می‌بینیم ضعف این مكتب آشكار می‌شود. زیرا هیچ معیاری برای موارد تزاحم لذایذ ارائه نمی‌دهد. و به عبارت دیگر، كسی كه بخواهد بر اساس این مكتب عمل نماید نمی‌تواند در موارد تزاحم لذت‌هایی كه از نظر طول مدت التذاذ یكسان هستند وظیفة‌ اخلاقی خود را تشخیص دهد و مطابق با آن عمل نماید.
4. عدم توجه به خیر دیگران
‌ایراد و اشكال دیگری كه بر این مكتب وارد است تكیه و تأكید آن بر لذت شخصی است. به عبارت دیگر، این مكتب معیاری معقول و قابل دفاع برای موارد تعارض لذت شخصی یك فرد با لذت‌های شخص یا اشخاص دیگر ارائه نمی‌دهد. توضیح آنكه، اگر بهره‌مندی از یك لذت شخصی متوقف بر الم و درد فرد یا افراد دیگر و یا محروم شدن آنان از لذت یا لذت‌هایی باشد، در آن صورت چه باید كرد؟ آیا باز هم باید، بی‌توجه به دیگران، به دنبال افزایش خیر خود و بهره‌مندی از لذت شخصی خود باشیم؟ یا آنكه باید دیگران را بر خود مقدم داشته، احسان و ایثار را پیشه كنیم؟ آیا باید در چنین مواردی دیگرگزین باشیم یا آنكه همواره و همه جا خودگزینی را اختیار نماییم؟ ظاهراً پاسخ اپیكوریان به این سؤالات نیز این است كه ما باید همواره و همه جا به دنبال خیر شخصی خود باشیم. كه در این صورت باید بر بسیاری از ظلم‌‌ها و جنایت‌ها مهر تأیید زد. و یا، دست كم، باید بر همه ظلم‌هایی كه در جهت تأمین نیازمندی‌ها و لذت‌های طبیعی و ضروری صورت می‌گیرد، مهر تأیید اخلاقی زد و فاعل آنها را تحسین و تشویق نمود! یعنی اگر تهیة‌ لقمة‌ نانی متوقف بر ضرر رساندن به دیگران و یا محروم كردن آنان از آن لذت باشد، از نظر اخلاقی هیچ‌گونه قبح و ایرادی ندارد. به هر حال، بر اساس این مكتب نمی‌توان هیچ ظلم و جور و جنایتی را از نظر اخلاقی محكوم دانست و یا دست كم آن دسته از ظلم و جنایت‌هایی كه در جهت تأمین لذت‌های طبیعی ضروری باشد، از نظر اخلاقی نه تنها بد نیستند،‌ بلكه باید
﴿ صفحه 157 ﴾
‌مورد تحسین و تشویق نیز قرار ‌گیرند! نیاز به توضیح ندارد كه چنین قضاوت و چنین دیدگاهی هرگز نمی‌تواند مورد تأیید هیچ انسان‌ عاقلی قرار گیرد. زیرا آنچه كه از نظر عقلای عالم به عنوان ارزش اخلاقی شناخته می‌شود، دست كم منحصر به كارها و لذایذ فردی و شخصی نیست. بسیاری از ارزش‌های اخلاقی صرفاً در جامعه و در ارتباط با دیگران معنا پیدا می‌كنند. و به هیچ وجه پذیرفتنی نیست كه كارهای اخلاقی را در كارهای فردی خلاصه كنیم. به هر حال، باید دیگران را هم به حساب آورد. و در اینجا است كه می‌بینیم گاهی لذت شخصی ما با لذت فرد یا افراد دیگر تزاحم پیدا می‌كند و باید برای گزینش هر كدام از آنها معیاری داشته باشیم. و مكتب ‌اپیكور‌ برای این نوع از تزاحمات نیز هیچ معیار و ملاكی ارائه نمی‌دهد.
5. نادیده گرفتن كیفیت لذات
‌اشكال دیگر این مكتب آن است كه یگانه معیار گزینش و ترجیح لذتی نسبت به لذت دیگر را طول مدت التذاذ آن می‌داند، در حالی كه هر كسی در زندگی خود به كرات تجربه كرده است كه بعضی لذت‌ها گرچه مدت‌شان نسبت به لذت‌های دیگر كم‌تر و كوتاه‌تر است اما مطلوبیت آنها برای انسان بیشتر از بسیاری از لذت‌های بادوام‌تر و طولانی‌تر است. همه ما تجربه كرده‌ایم كه گاهی نیم ساعت لذت شدید برای ما از چند ساعت لذت ضعیف‌تر، مطلوب‌تر و پسندیده‌تر است. به تعبیر دیگر، اپیكوریان یگانه معیار را طول مدت بهره‌مندی از لذت می‌دانند؛ در حالی كه هر كسی بالوجدان می‌داند كه لذت‌ها از نظر شدت و ضعف نیز با یكدیگر متفاوتند. بنابراین، برای سنجش لذات، افزون بر عنصر زمان، باید به مؤلفة‌ شدت و ضعف نیز توجه داشت. و این یكی از ضعف‌های جدی این مكتب است. البته حتی اگر از طرف اپیكوریان بپذیریم كه باید عنصر شدت و ضعف را نیز دخالت داد در آن صورت باز هم سؤالاتی پیش می‌آید كه به سادگی و بر اساس مبانی اپیكوریسم نمی‌توان به آنها پاسخ گفت. به عنوان مثال، می‌توان پرسید كه معیار سنجش این شدت و ضعف چیست؟ و چه كسی باید میزان شدت و ضعف لذت‌ها را
﴿ صفحه 158 ﴾
‌نسبت به یكدیگر بسنجد؟ آیا معیار گزینش، خود شخص و خواسته‌ها و تمایلات شخصی او است؟ روشن است كه در این صورت هرگز نمی‌توان معیاری ثابت و یكسان برای اخلاق و ارزش‌های اخلاقی ارائه داد و باید پذیرفت كه اخلاق امری كاملاً نسبی و متغیر است. زیرا ممكن است هر كسی لذتی را شدیدتر از لذت دیگر دانسته و آن را گزینش نماید. و حتی یك شخص ممكن است در یك زمان لذتی را شدیدتر دانسته و آن را بر لذت دیگر ترجیح دهد و در زمان دیگر و با تغییر اوضاع و شرایط، لذت مقابل را ترجیح دهد و آن را شدیدتر بداند. بنابراین، لازمة‌ این سخن تن دادن به نسبیت تمام عیار است. افزون بر این، این سؤالات نیز باید پاسخ داده شوند كه انسان باید در چه زمانی میزان شدت و ضعف لذایذ را با یكدیگر بسنجد؟ آیا معیار،‌ زمان التذاذ است؟ یا آنكه باید پیش از انجام كار و بر اساس‌ تجارب قبلی خود دست به سنجش بزند؟ و یا آنكه معیار دیگری وجود دارد؟ به هر حال، به صرف این كه باید لذایذ را از حیث شدت و ضعف سنجید مشكل حل نمی‌شود و باید معیاری علمی و معقول برای این سنجش ارائه داد.

لذت‌ از دیدگاه مكتب اخلاقی اسلام(305)‌

‌پس از بررسی و نقد دو مكتب لذت‌گرایی آریستیپوسی و لذت‌گرایی اپیكوری مناسب است كه در اینجا با تفصیل و دقت بیشتری به تبیین مسألة‌ لذت و جایگاه آن در نظام اخلاقی اسلام بپردازیم. حقیقت آن است كه با نگاهی اجمالی به هر یك از افعال و امیال و خواسته‌های خود به وضوح درمی‌یابیم كه محرك و عامل اصلی ما در انجام آن كارها رسیدن به لذت و گریز از درد و رنج است. این مسأله در لذت‌های حسی كاملاً روشن است. ممكن است تصور شود كه این حكم را نمی‌توان درباره همة‌ فعالیت‌ها و رفتارهای آدمی جاری دانست؛ زیرا در برخی از كارها محرك اصلی و عامل انجام آن، حكم عقل
﴿ صفحه 159 ﴾
یا دستور خداوند است و در ظاهر، ممكن است، هیچ گونه لذتی در آنها نباشد. اما اگر نیك بنگریم خواهیم دید كه در این گونه از فعالیت‌ها باز هم رسیدن به لذت است كه ما را وادار به انجام كار می‌كند: لذت اطاعت از خداوند و رسیدن به پاداش اخروی و امثال آن. حتی اگر كسی خوشی‌ها و لذت‌های خویش را فدای دیگران می‌كند‌ و برای رفاه دیگران و تأمین سعادت آنان سختی‌ها و مرارت‌هایی را متحمل می‌شود و حتی ممكن است جان خود را نیز فدا كند باز هم محرك اصلی او لذتی است كه در ورای این از خود گذشتگی‌ها و ایثارها و فداكاری‌ها به آن می‌رسد. حتی كسی كه دست به خودكشی می‌زند در حقیقت در پی رسیدن به لذتی خیالی و موهوم است. توضیح آن كه، كسی كه دست به عمل خودكشی می‌زند در حقیقت می‌خواهد از ناراحتی‌های زندگی رهایی یابد و از مشكلات زندگی خلاص شود، پس چنین شخصی در حقیقت خواهان راحتی و آسایشی موهوم است كه به خیال خود پس از مرگ به آن می‌رسد و از آن لذت می‌برد. بنابراین، می‌توان این اصل را پذیرفت كه محرك اصلی انسان در همه فعالیت‌ها و رفتارهایش، تحصیل لذت و دوری از الم است، اعم از دنیوی و اخروی یا مادی و معنوی. درباره انسان‌هایی كه به بالاترین درجات كمال و انسانیت رسیده‌اند،‌ یعنی كسانی مانند پیامبران و اولیای الهی،‌ باز هم می‌توان گفت كه عامل فعالیت‌ آنان وصول به لذت است. حتی كسی كه می‌گوید:
الهی عرَّفتَنی نفسَك فاستغنیتُ بها عن جمیع خلقِك و عزتك و جلاك لو كان رضاك فی ان أقطع إرباً إرباً و أقتل سبعین قتلة بأشد ما یقتل به الناس لكان رضاك احبّ الیَّ ...(306)
‌هر چند دنبال لذت مشخصی نیست؛ اما او نیز، به نوعی، از رضایت خداوند و شادمانی او لذت می‌برد و اصیل‌ترین لذت را نیز همین می‌داند. در حقیقت این اوج كمال آدمی است كه همة‌ لذت‌های غیر اصیل را رها كند و حتی برای رسیدن به لذت بهره‌مندی از نعمت‌های الهی فعالیت نكند و تنها به دنبال لذتی باشد كه در سایة‌ رضایت و خشنودی خداوند حاصل می‌گردد.
﴿ صفحه 160 ﴾
‌به هر حال هر كسی در درون خود می‌یابد كه فطرتاً خواهان لذت و خوشی و راحتی بوده و از درد و رنج و ناراحتی گریزان است. تلاش‌های روزمرة‌ هر انسانی همواره برای دست یافتن به لذایذ بیشتر، قوی‌تر و پایدارتر و فرار از آلام و رنج‌ها و ناخوشی‌ها، و دست‌كم، كاستن از آنها است. به هنگام تزاحم لذایذ و آلام با یكدیگر فطرت آدمی حكم می‌كند كه درد و ناراحتی مختصر را برای رهایی از رنج و ناخوشی بیشتر تحمل كند و لذت كم‌تر و محدودتر را فدای لذت بیشتر و پایدارتر نماید. هم چنین تحمل رنج مختصر برای رسیدن به لذت زیاد و پایدار و گذشتن از لذت مختصر برای رهایی از رنج بسیار مقتضای عقل و فطرت آدمی است و همة‌ كارهای عقلانی بر اساس این محاسبات انجام می‌پذیرد و اختلافاتی كه میان انسان‌ها در ترجیح پاره‌ای از لذایذ و آلام مشاهده می‌شود معلول اختلاف در تشخیص و اشتباه در محاسبه و عوامل دیگر است.
‌حاصل كلام آن كه، لذت از یك حیث، عامل و انگیزة فعالیت و تلاش در زندگی هر انسانی است و از حیثی دیگر، نتیجه و ثمرة‌ فعالیت و تلاش‌های روزمره است. چون انگیزه، علت غایی رفتار است و علت غایی، از حیث تصور، مقدم بر معلول است؛ اما، از حیث تحقق خارجی، مؤخر از معلول بوده و نتیجه و ثمره‌ای است كه بر فعالیت‌ها و كارهای انسان مترتب می‌گردد.
رابطة‌ لذت و كمال حقیقی
‌كمال حقیقی انسان عبارت است از آخرین مرتبة‌ وجودی و عالی‌ترین كمالی كه انسان استعداد وصول به آن را دارد و كمالات دیگر، اگر انسان را در وصول به كمال حقیقی‌اش یاری رسانند، همگی كمالات آلی و نسبی به حساب می‌آیند. بنابراین، مطلوب اصیل انسان همان كمال حقیقی است كه دارای ارزش ذاتی است و مطلوب بودن اشیاء دیگر،‌ مطلوبیتی فرعی و مقدمی است. هم‌چنین لذتی كه انسان اصالتاً طالب آن است لذتی است كه از حصول كمال حقیقی می‌برد و سایر لذت‌ها جنبه مقدمه‌ای دارند؛ زیرا لذت اصیل لذتی است كه از رسیدن به مطلوب اصیل حاصل می‌شود.
﴿ صفحه 161 ﴾
‌بنابراین، شناخت كمال حقیقی مستلزم شناخت لذیذ اصیل است و بالعكس شناخت لذیذ اصیل مستلزم شناخت كمال حقیقی می‌باشد. و چون لذیذ اصیل دارای عالی‌ترین لذت ممكن الحصول خواهد بود شناختن لذیذ اصیل با شناختن چیزی كه بتواند بیشترین و عالی‌ترین و پایدارترین لذات را برای انسان پدید آورد، ملازم است و از این رو، اگر لذت بخش‌ترین موجودات را شناختیم لذیذ اصیل و كمال حقیقی انسان را نیز خواهیم شناخت.
‌اگر انسان واجد چیزی شود كه با او ملایمت دارد، از آن لذت می‌برد و اگر چیزی را واجد شود كه با وجود او ملایمت و مناسبت ندارد، از آن رنج می‌برد. اگر انسان از پدیده‌ای رنج می‌برد، معنایش این است كه آن پدیده با وجود او مناسبت و مسانخت ندارد، به حال او ضرر دارد، او را از رسیدن به كمال باز می‌دارد و از حركت، تكاپو و رشد او جلوگیری می‌كند. در مقابل، اگر برای انسان لذتی حقیقی حاصل شود، لازمه و معنایش این است كه وجود او بارورتر شده است، حتی اگر لذت انسان ناشی از یك صورت خیالی باشد، معنایش این است كه آن صورت خیالی با قوه خیال او ملایمت و سازش دارد، لذا از واجد شدن آن صورت خیالی هم لذت می‌برد،‌ پس لذت، همیشه در اثر پیدا شدن امری است كه با وجود فرد سازش دارد. این امر لذتبخش كه امری وجودی است «كمال» نامیده می‌شود. كمال، یعنی مرتبه‌ای از وجود كه با این موجود سنخیت دارد و موجب بارورتر شدن وجود او می‌شود، اگر چیزی را به دست آورد كه با او سنخیت دارد از آن لذت می‌برد، پس كمال با درك لذت توأم است و اگر لذت بر رنج و ناراحتی غالب شود و دوام پیدا كند، «سعادت» نامیده می‌شود. پس «سعادتمند» كسی است كه وسایل لذت، به طور مداوم، برای او فراهم است. سعادت و كمال متلازمند. اگر انسان دارای چیزی شود كه با او سنخیت دارد «كامل» شده است و چون از آن سنخیت لذت می‌برد و لذت او هم دایمی است، پس او «سعادتمند» شده است. با این توضیح می‌توان گفت ملاك ارزش اخلاقی، سعادت، لذت و كمال است. بنا براین، كمال و سعادت، مطلوب فطری انسان‌اند و انسان عاقلی را نمی‌توان یافت كه طالب سعادت نباشد.(307)‌
﴿ صفحه 162 ﴾

چیستی لذت

‌درباره حقیقت لذت دیدگاه‌های متفاوتی از سوی اندیشمندان و فیلسوفان اسلامی(308)‌ و غربی(309)‌ ارائه شده است. برای آشنایی با این دیدگاه‌ها می‌توان به كتاب‌های مربوطه مراجعه كرد. ما در اینجا بدون آنكه بخواهیم به نقل و نقد آن دیدگاه‌ها بپردازیم به بیان نظریة‌ مورد قبول خود در این باب اكتفا می‌كنیم. چیزی را كه ما در خود می‌یابیم و از آن به لذت تعبیر می‌كنیم عبارت است از حالتی ادراكی كه هنگام یافتن امور دل‌خواه، برای ما حاصل می‌شود. البته مشروط به آن كه:
‌اولاً، قوه متناسب با درك آن چیز در ما وجود داشته باشد؛ روشن است كه هر لذتی متناسب با قوه خاصی است. به عنوان مثال، لذتی كه از شنیدن صدایی دل‌نواز می‌بریم از راه قوه شنوایی درك می‌شود و متناسب با قوة‌ شنوایی ما است و نه بینایی یا چشایی و امثال آن. به همین دلیل اگر كسی فاقد یكی از قوا باشد از لذتی نیز كه از راه آن به دست می‌آید محروم خواهد بود. اگر كسی ذائقه نداشته باشد از چشیدن غذاهای لذیذ لذتی نخواهد برد.
ثانیاً، آن چیز را به عنوان مطلوب خود شناخته و آن را متناسب و سازگار با طبع خود بدانیم؛
‌ثالثاً شرایط فراهم آمدن آن درك نیز وجود داشته باشد و آن شیء در دسترس ما قرار گیرد. به عنوان مثال، برای لذت بردن از یك منظرة‌ زیبا افزون بر داشتن قوه بینایی و وجود منظرة‌ زیبا باید سایر شرایط، از قبیل وجود نور كافی و سایر فعل و انفعالات شیمیایی و فیزیولوژیكی نیز فراهم باشد؛
‌و رابعاً شیء مورد نظر در شعاع آگاهی و توجه ما قرار گرفته باشد. و الا اگر چیزی در واقع هم مطلوبیت داشته باشد، اما ما از یافتن آن آگاه نباشیم، در همة‌ این حالات از یافتن آن چیز لذتی برای ما حاصل نخواهد شد.
﴿ صفحه 163 ﴾
‌بنابراین، حصول لذتْ افزون بر وجود ذات لذت برنده و شیء لذیذ، متوقف بر داشتن یك نیروی ادراكی خاصی است كه بتوان یافتن مطلوب را با آن درك كرد. و هم‌چنین متوقف بر شناخت مطلوبیت آن چیز و توجه به حصول آن است.
‌نکته دیگری كه توجه به آن لازم است این است كه لذت امری تشكیكی بوده و دارای مراتب مختلفی است. و اختلاف مراتب آن به سه چیز بستگی دارد: (1) شدت و ضعف نیروی ادراك؛ (2) میزان مطلوبیت آن چیز؛ و (3) میزان توجه انسان به آن شیء مطلوب. توضیح آن كه، ممكن است لذت كسی از خوردن غذایی لذیذ بیش از لذت شخص دیگر از خوردن همان غذا باشد به این دلیل كه حس ذائقة او قوی‌تر و سالم‌تر از دومی باشد و یا ممكن است خوردن غذایی برای یك شخص لذیذتر از خوردن غذایی دیگر باشد به این دلیل كه غذای اول برای او مطلوبیت بیشتری دارد. و یا لذتی كه یك شخص از یك نوع غذای معین می‌برد ممكن است در حال توجه كامل بیشتر از لذتی باشد كه همان شخص از همان نوع غذا در حال پراكندگی حواس و توجه به امور دیگر می‌برد.
‌میزان تداوم و پایداری لذت نیز بستگی تام به میزان تداوم و پایداری شرایط تحقق آن دارد. بر این اساس، با نابود شدن ذات لذت برنده، یا شیء لذیذ و یا تغییر حالت مطلوبیت آن و یا تغییر اعتقاد شخص و یا قطع توجه به آن، لذت مفروض نیز از میان خواهد رفت.