نقد و بررسی مکاتب اخلاقی

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی

3. دسته‌بندی بر اساس واقع‌گرایی و غیر واقع‌گرایی‌

سومین شیوه برای دسته‌بندی مكاتب اخلاقی این است كه بر اساس نظریات مربوط به فرااخلاق، به ویژه مسأله واقع‌گرایی و غیر واقع‌گرایی آنها را تقسیم كنیم. توضیح آن كه‌: درباره حقیقت جملات اخلاقی‌، نظرات متعددی از سوی فیلسوفان اخلاق مطرح شده است. برخی بر این باورند كه احكام و جملات اخلاقی از سنخ جملات انشائی بوده و از هیچ واقعیت خارجی حكایت نمی‌كنند و در مقابل برخی دیگر بر این باورند كه جملات
﴿ صفحه 28 ﴾
اخلاقی از قبیل جملات خبری بوده و از عالم واقع حكایت می‌كنند. به یقین هیچ مكتبی را نمی‌توانیم سراغ بگیریم كه در یكی از این دو دسته جای نگیرد.
این دسته بندی از مزایای زیادی برخوردار است. نخست آن كه معیار تقسیم را یكی از مهم‌ترین و سرنوشت سازترین مسائل اخلاقی یعنی مسأله واقع‌گرایی، قرار داده‌ایم و دوم آن كه اگر نیك بنگریم مهم‌ترین و بنیادی‌ترین عامل مكتب‌ساز در فلسفه اخلاق به همین مسأله برمی‌گردد. یعنی عدم شناخت درست مسائل تصوری و تصدیقی علم اخلاق موجب بروز این همه مكاتب مختلف شده است.
توضیح آن كه: وجود اختلاف در مسائل علوم و راه‌حل‌هایی كه صاحب نظران ارائه می‌دهند امر شگفت انگیزی نیست؛ اما اختلاف در مسائل فلسفه اخلاق را با اختلاف در كمتر علمی می‌توان مقایسه كرد. مخصوصاً با توجه به این كه این اختلافات منحصر به امور جزئی و فرعی نیست؛ بلكه غالباً در مبانی و مسائل اصلی نیز هست و فاصلة بین نظریات مثل تفاوت قوس‌های كوتاه و چند درجه‌ای نیست؛ بلكه در بسیاری از موارد مثل فاصلة بین دو قطب متقابل و متضاد است و طبعاً این اختلافات عجیب،‌ پژوهنده را دچار شگفتی می‌كند و این سؤال را در ذهن او پدید می‌آورد كه منشأ این اختلافات چیست و چگونه است كه حتی دو فیلسوف معاصر كه عضو یك خانوادة فرهنگی به شمار می‌آیند نیز از چنین اختلافاتی مصون نبوده و نیستند.
پاسخ این است كه مسائل علوم از نظر نزدیكی و دوری به امور حسی متفاوت‌اند: موضوعات بعضی از علوم را امور محسوس و قابل تجربة حسی تشكیل می‌دهد و احكامی كه در علوم مربوطه برای آنها بیان می‌شود. یا مستقیماً و یا به وسیله ابزارهای علمی، قابل آزمایش است. ولی دسته دیگری از علوم درباره موضوعات عقلی و انتزاعی بحث می‌كنند و ارزیابی نظریاتی كه پیرامون آنها طرح می‌شود دشوار است. البته نباید تصور كرد كه مفاهیم انتزاعی به كلی بیگانه از واقعیات عینی هستند و به هیچ وجه ارتباطی با آنها ندارند زیرا در جای خودش ثابت شده، و در كتاب فلسفه اخلاق به تفصیل تبیین شد،(5) كه معقولات ثانی
﴿ صفحه 29 ﴾
فلسفی از امور واقعی و نفس الامری حكایت می‌كنند و تصور بسیاری از آنها از راه تعریف‌های ‌مناسب،‌ و تصدیق به آنها از راه اقامة برهان، صورت می‌گیرد. دشواری كار در این گونه مسائل از اینجا ناشی می‌شود كه تعریف دقیق این گونه مفاهیم در گرو بازشناسی همه اموری است كه نقشی در انتزاع آنها دارد تا دایرة‌ آنها نه تنگ‌تر از منشأ انتزاع آنها باشد و نه فراخ‌تر، و از سوی دیگر در مقام اثبات نظریات باید دقیقاً شرایط برهان را رعایت كرد تا از وقوع در دام مغالطات در امان ماند. و تركیب این دو دسته از مشكلات، یعنی دشواری به دست آوردن تعریف دقیق و داشتن تصور روشن از مفاهیم از یك طرف و دشواری رعایت نكات ظریف در ماده و صورت برهان از طرف دیگر، موجب بروز اشتباهات فراوان در دیدگاه‌ها و موضع‌گیری‌ها و ظهور اختلافات عجیب در مشارب و مكاتب می‌شود.
هنگامی كه چنین سؤالی طرح می‌شود كه ملاك خوبی و بدی افعال و صفات انسانی چیست، پاسخ دهنده باید از یك طرف تصور روشنی از مفهوم خوبی و بدی داشته باشد و از طرف دیگر مقدمات روشن و واضحی در اختیار داشته باشد كه بتواند بر اساس آنها جواب سؤال را استنباط كرده و ارائه كند. اما مفاهیم خوب و بد، نمایان‌گر امور عینی خاصی نیستند و به اصطلاح از مفاهیم ماهوی و معقولات اولیه به حساب نمی‌آیند؛ یعنی چنان نیست كه مفهوم «خوب» از یك امر عینی خاصی حكایت كند آن چنان كه درخت و كوه و دریا از اشیاء خاصی حكایت می‌كنند، و همین امر موجب این شده كه بعضی گمان كنند كه این گونه مفاهیم تنها نمایان‌گر احساسات اشخاص یا قراردادهای گروه‌ها هستند و از همین جا كژاندیشی‌هایی آغاز شده است. غافل از این كه خوب و بد هر چند از مفاهیم ماهوی نیستند و از انعكاس مستقیم اشیاء در ذهن پدید نیامده‌اند؛ اما به كلی بی‌ارتباط با واقعیات خارجی هم نمی‌باشند؛ بلكه مانند سایر مفاهیم انتزاعی و معقولات ثانی فلسفی دارای منشأ انتزاع خارجی هستند و از ملاحظه و مقایسة دو یا چند چیز و كیفیت ارتباط آنها با یكدیگر به دست آمده‌اند و در صورتی كه انواع كاربرد این واژه معلوم شود و همة‌ جهاتی كه در مورد هر یك از كاربردها در نظر گرفته شده مشخص گردد می‌توان ملاك یا ملاك‌های عینیِ صدق این مفهوم‌ها را به دست آورد و تعریف یا تعریف‌های دقیقی از آنها ارائه داد.
﴿ صفحه 30 ﴾
از طرف دیگر، كسانی ملاحظه كرده‌اند كه مفهوم «خوب» بر اموری صدق می‌كند كه برای انسان مطلوبیت داشته و انسان از آنها لذت می‌برد. از این روی پنداشته‌اند كه ملاك خوبی همان لذت است و این پندار منشأ پیدایش مكتب لذت‌گرایی شده است. سپس كسان دیگری با توجه به نقاط ضعف این نظریه به تعدیل آن پرداخته‌اند، و مانند اپیكور، ملاك خوبی را لذت پایدار و بی‌رنج یا كم رنج دانسته‌اند و یا، مانند بنتامو میل، نفع و لذت جامعه را نیز لحاظ كرده‌اند و یا، مانند سقراط و افلاطون،لذت روحی و اخروی را،‌ با اختلاف مراتب، منظور داشته‌ و بر مفهوم «سعادت» و «كمال» تكیه نموده‌اند. حتی كلبیون و رواقیون نیز به لذت نیم‌نگاهی داشته‌اند، نهایت این است كه لذتِ آرامش و آسایش را ترجیح داده و به ساده زیستی و وارستگی توصیه كرده‌اند.
و بالاخره كسان دیگری توجه‌شان به وجود ارزش اخلاقی در كارهایی كه لذت و نفعی برای فاعل در بر ندارد جلب شده و ملاك بودن لذت برای ارزش اخلاقی را انكار كرده و در صدد یافتن سرچشمة دیگری برای آن برآمده‌اند و اساساً مفهوم «خوب اخلاقی» را مغایر با «خوب عینی و حسی» دانسته آن را تعبیری از یك الزام درونی شمرده‌اند؛ الزامی كه به نظر روسو از وجدان آدمی، و به نظر كانت از عقل عملی صادر می‌شود و بدین ترتیب ارزش اخلاقی را قابل تحلیل و تبیین به وسیله عقل نظری و استدلال برهانی ندانسته‌اند؛ بلكه آن را یك ویژگی انسانی یا یك ادراك بدیهی و بی‌واسطه از عقل عملی یا نوعی بینش و شهود درونی قلمداد كرده‌اند.
‌بدین ترتیب روشن می‌شود كه علت كثرت اختلاف در مسائل فلسفة‌ اخلاق و به ویژه این مسألة‌ محوری كه به منزلة‌ ستون فقرات این علم است؛ یعنی «تعیین معیار ارزش اخلاقی»، همانا ابهام مبادی تصوری و پیچیدگی مبادی تصدیقی این گونه مطالب است. البته ما این مباحث را پیشتر در كتاب فلسفة‌ اخلاق طرح كردیم و ضمن طرح ‌مباحث مفصلی در باب مفاهیم و جملات اخلاقی نظر خود را در این موضوع تبیین نمودیم. و اكنون در این مباحث بی‌‌آنكه بخواهیم مجدداً همان مسائل را طرح كنیم، قصد آن داریم كه مكاتب و نظریات مهم در فلسفه اخلاق را مورد بررسی قرار داده، نقاط قوت و ضعف هر كدام را نشان دهیم و در پایان به طور دقیق و مستدل نظام اخلاقی اسلام را تبیین نماییم.
نتیجه آنكه، با توجه به آن مباحث، و هم چنین با توجه به مطالبی كه هم اینك طرح شد
﴿ صفحه 31 ﴾
به نظر می‌رسد بهترین راه برای دسته بندی و بررسی نظریات و مكاتب اخلاقی این است كه آنها را بر اساس واقع‌گرایی و غیرواقع‌گرایی دسته‌بندی كنیم. به تعبیر دیگر، برخی از مكاتب اخلاقی، احكام و جملات اخلاقی را از سنخ جملات انشائی دانسته و بدین ترتیب آنها را از چرخة احكام و قضایای واقعی كه قابلیت صدق و كذب را داشته باشند خارج می‌كنند. و برخی دیگر آنها را از سنخ جملات خبری دانسته و آنها را قابل صدق و كذب می‌دانند.

مكاتب و نظریات غیر واقع‌گرا

‌1. احساس‌گرایی
‌2. توصیه‌گرایی
‌3. جامعه‌گرایی
‌4. قراردادگرایی
‌5. نظریه امر الهی یا حسن و قبح شرعی

مكاتب واقع‌گرا

این نوع از مكاتب را در یك تقسیم‌بندی می‌توان به دو دسته تقسیم كرد: مكاتبی كه واقعیت احكام و قضایای اخلاقی را واقعیت‌های طبیعی می‌دانند و مكاتبی كه واقعیت آنها را در امور متافیزیكی و ‌مابعدالطبیعی جستجو می‌كنند:
دسته اول: واقع‌گرایی طبیعی
‌1. لذت‌گرایی
‌2. سودگرایی
‌3. دیگرگرایی/ عاطفه‌گرایی
‌4. قدرت‌‌گرایی
‌5. تطورگرایی
‌6. وجدان‌گرایی
﴿ صفحه 32 ﴾

دسته دوم: واقع‌گرایی مابعدالطبیعی
‌1. مكتب كلبی
‌2. مكتب رواقی
‌3. مكتب كانت
‌4. سعادت‌گرایی (‌سقراط، ‌افلاطون‌ و ‌ارسطو)
‌5. مكتب اخلاقی اسلام



﴿ صفحه 33 ﴾