سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار پنجاه‌و‌هشتم: ضرورت ذكر خدا و ارتباط آن با یاد كردن خدا از ما

اشاره‌ای به ترتیب منطقی مناجات امام سجاد(علیه السلام)

نجواهای امام سجادالهی لَو لا الْواجِبُ مِنْ قَبُولِ اَمْرِكَ لَنزَّهْتُكَ مِنْ ذِكْری إِیّاكَ؛ «خدایا، اگر تو اجازه و فرمان نداده بودی و برای اطاعت فرمان تو نبود، من لیاقت نداشتم كه تو را یاد كنم و تو را منزه از یاد خود می‌دانستم»؛ اما تو بر من منت نهادی و اجازه دادی تو را یاد كنم و بدین‌سان نعمت بزرگی به من ارزانی داشتی. آن‌گاه با توجه به آنكه انسان در یادكرد خداوند نیز محتاج اوست و تا توفیق و عنایت الهی نباشد، انسان توان انجام یاد و ذكر خداوند را ندارد و دلش متوجه خداوند نمی‌شود، امام در مقام استعانت از خدا برای انجام ذكرش، در فراز دوم مناجات خویش می‌فرمایند: إلهی فالْهمْنَا ذِكْرَكَ فِی الْخَلاءِ وَالْمَلاءِ؛«خدایا، تو خود ذكرت را به ما الهام كن و به ما توفیق بده كه در خلوت و جلوت و در شب و روز و در ظاهر و باطن به یاد تو باشیم».
﴿ صفحه 310 ﴾
امام در فراز سوم به حصول آرامش و سكونت دل با یاد خدا اشاره می‌كنند. اضطراب، دل‌واپسی و نگرانی كه لازمة زندگی دنیاست، همواره باعث رنجش انسان می‌شود. انسان آرامش‌یافته، چون غریقی است كه در امواج دریا گرفتار شده و در آستانة مرگ قرار گرفته است؛ اما ناگاه از آن ورطة هلاك جان به در می‌برد و به ساحل نجات می‌رسد و پس ‌از دست‌وپنجه نرم كردن با مرگ، امید به زندگی باز در او شعله‌ور می‌شود و از سلامتی و رهایی خویش از چنگال مرگ لذت می‌برد؛ یا چون كسی است كه در بیابانی کران‌ناپیدا گم شده و كاملاً مضطرب و نگران و بیمناك از آیندة خویش است؛ اما وقتی راه خود را بازمی‌یابد، شعلة امید در قلبش می‌تابد و از اینكه از دام بلا رهیده است، لذتی بی‌پایان حس می‌كند.
وقتی انسان به لذت یاد خداوند پی ‌برد و دریافت كه آن لذت از هر لذتی والاتر و پایدارتر است، باید از اینكه عمر خود را صرف لذت بردن از نعمت‌های محدود دنیوی كرده و از لذت بی‌نهایت یاد خدا غافل شده است، استغفار كند. ازاین‌رو امام در فراز چهارم مناجات خویش، از لذت بردن از غیر ذكر خدا استغفار می‌كنند و می‌فرمایند:وَأسْتَغْفِرُكَ مِنْ كُلِّ لَذَّةٍ بَغیْرِ ذِكْرِكَ.
امام آن‌گاه در پایان مناجات می‌فرمایند:
إِلَهِی أَنْتَ قُلْتَ ـ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ ـ : أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِیراً َسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِیلاً»(198) وَقُلْتَ ـ وَقَوْلُكَ الْحَقُّ ـ : «فَاذْكُرُونِی أَذْكُرْكُمْ»(199) فَأَمَرْتَنَا بِذِكْرِكَ وَوَعَدْتَنَا عَلَیْهِ أَنْ تَذْكُرَنَا تَشْرِیفاً لَنَا وَتَفْخِیماً وَإِعْظَاماً وَهَا نَحْنُ ذَاكِرُوكَ كَمَا أَمَرْتَنَا؛ فَأَنْجِزْ لَنَا مَا وَعَدْتَنَا یَا ذَاكِرَ الذَّاكِرِینَ وَیَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ؛ خدایا، تو در كتابت فرمودی ـ و سخن تو حق است ـ :
﴿ صفحه 311 ﴾
«ای كسانی كه ایمان آورده‌اید؛ خدای را بسیار یاد كنید، و او را بامداد و شبانگاه [در همة شبانه‌روز] تسبیح گویید» و نیز در كتابت فرمودی ـ و سخن تو حق است ـ : «پس مرا یاد كنید تا شما را یاد كنم». پس ما را به ذكر خود امر كردی و وعده دادی كه اگر تو را یاد كنیم از ما یاد كنی تا یاد تو ما را شرافت و عزت و عظمت بخشد. اكنون ما به فرمان تو از تو یاد می‌كنیم؛ تو نیز برحسب وعده‌ات از ما یاد كن؛ ای كسی كه از یادكنندگانت یاد می‌كنی؛ ای مهربان‌ترین مهربانان.

اهمیت فراخوان خداوند به یاد خود

وقتی انسان به چیزی نیاز دارد، می‌كوشد تا بدان دست یابد. گرسنه‌ای كه احتیاج به غذا دارد و یا تشنه‌ای كه نیازمند آب است، خود درصدد رفع نیاز خود برمی‌آید و لازم نیست كسی به او سفارش كند و یا فرمان دهد كه نیازش را برطرف سازد؛ اما با وجود آنكه ذكر خدا عالی‌ترین و بالاترین نیاز انسان، و مایة فلاح و رستگاری و سعادت اوست و هركس به اهمیت آن پی ‌ببرد، باید با توفیق الهی به انجام آن مبادرت ورزد و بر این توفیق بزرگ خداوند را شكر گزارد، خداوند بارها در قرآن به ما امر كرده است كه او را یاد كنیم. این فرمان الهی انگیزه و عزم ما را برای انجام ذكر او تشدید می‌كند. آن‌گاه خداوند برای تقویت انگیزة بنده در اطاعت فرمان او، علاوه بر آنكه خبر می‌دهد كه یاد او باعث اطمینان و آرامش دل می‌شود، وعده داده است كه اگر ما او را یاد كنیم، او نیز ما را یاد می‌كند كه این خود بالاترین شرف و افتخار برای انسان است.
درك اینكه یاد خدا باعث اطمینان و آرامش دل می‌شود و انسان را از اضطراب و نگرانی می‌رهاند، برای ما ممكن است و همة ما به تجربه این مطلب را دریافته‌ایم. به همین ترتیب وقتی خداوند یاد خود را باعث فلاح و رستگاری می‌داند و می‌فرماید: وَاذْكُرُوا اللَّهَ
﴿ صفحه 312 ﴾
كَثِیرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛(200) «و خدا را بسیار یاد كنید، باشد كه پیروز و رستگار شوید»، چون سعادت و رستگاری مطلوب فطری ماست، درك این وعدة الهی برای ما سخت نیست؛ اما درك این وعدة خداوند كه درقبال یاد ما از او، او نیز ما را یاد می‌كند، برای ما دشوار است. ما نمی‌دانیم كه خداوند چگونه از ما یاد می‌كند و نمی‌دانیم معنای یادكرد خداوند از ما چیست. این مطلب از امور معنوی و فراتر از امور حسی این جهانی است. برای درك این‌قبیل امور معنوی، ناچاریم به مقایسه و تشبیه آنها به امور محسوس بپردازیم تا از این طریق اندك فهمی از آنها برای ما حاصل شود و بتوانیم به مفهوم و ارزش یاد خدا از بندگان پی ببریم.
فاذكرونی اذكركم(201)برای ما دشوار است؛ اما با دقت و تأمل و مقایسة یادكرد خدا از ما، با یادكرد دوستان و خویشان و سایر اشخاص از خودمان، می‌توانیم به مفهوم یاد خدا از ما و نتیجه و فایدة آن پی ‌ببریم. ما به تجربه دریافته‌ایم كه پدر، مادر، ‌دوستان و خویشان خود را دوست می‌داریم و به یاد آنها هستیم و به‌طور طبیعی هركه را انسان بیشتر دوست داشته باشد، بیشتر به یادش خواهد بود؛ تاآنجاكه انسان نمی‌تواند به یاد برخی از عزیزان و دوستان خود نباشد و آنها را به‌كلی فراموش كند. ازسوی دیگر انسان دوست دارد كه محبوب نیز به یاد او باشد و از اینكه محبوبش نیز به یاد اوست لذت می‌برد. انسان از اینكه دوستان، او را به حال خود رها نمی‌كنند و فراموشش نمی‌كنند، خشنود است؛ درمقابل، اینكه كسی به یاد انسان نباشد و پدر، مادر، خویشان و دوستان، انسان را فراموش كنند، برای او بسیار سخت و آزاردهنده است. غربت، بی‌كسی و تنهایی برای انسان، كشنده و تحمل‌ناپذیر است و درمقابل اگر انسان بداند كه دیگران به او توجه دارند و به یاد او هستند، احساس سرور و شادمانی می‌كند و زندگی برای او نشاط‌آور و فرح‌بخش خواهد بود.
﴿ صفحه 313 ﴾
همة كسانی كه انسان به آنها علاقه دارد و می‌خواهد كه آنها نیز به یاد او باشند، مخلوقاتی ضعیف، ناقص، محدود، فقیر و سرتاپا نیاز به خداوند هستند و كمالات آنها درمقابل كمالاتی كه خداوند به اولیای خود داده، بسیار اندك است و دربرابر كمال مطلق و نامحدود خداوند چیزی به‌حساب نمی‌آید. آنان اگر علاقه و محبتی نشان می‌دهند و یا كاری می‌كنند، ناشی از توفیقی است كه خداوند به آنان داده است و درواقع آنها وسیله و ابزاری برای اجرای خواست خداوند هستند. بی‌تردید اهمیت و ارزش یادكرد این موجودات محدودِ دارای كمالات متناهی كه با سپری شدن حیات و زندگی‌شان، هم خودشان به فرجام می‌رسند و هم كمالات محدودشان، به پایة اهمیت و ارزش نامتناهی یاد خداوند كه موجودی ازلی و ابدی و دارای كمال مطلق است نمی‌رسد؛ خداوندی كه مهر و محبت او بی‌نهایت است و هرقدر انسان كوتاهی و عصیان داشته باشد و او را فراموش كند، آن خداوندِ رئوف و مهربان بندة خطاكار خود را فراموش نمی‌كند و پیوسته بندة خویش را به‌‌سوی خود فرا می‌خواند. اگر انسان یكی دوبار با دوستش مخالفت كند و به وی آزار و اذیت برساند، او از انسان دل می‌كند؛ اما باآنكه شمار گناهان ما از حساب بیرون است، باز خداوند ما را به حال خود رها نمی‌كند و از ما می‌خواهد كه حتی در دم مرگ توبه كنیم و به‌‌سوی او برگردیم و از توبه و بازگشتمان شادمان می‌شود.