سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

حقیقت لذت

در جملة اول این فراز، امام از هر لذت غیرالهی و هر لذتی كه از غیر ذكر خدا حاصل شده است، استغفار می‌كند و از خداوند درخواست عفو و بخشش دارد. در تعریف لذت گفته‌اند كه آن عبارت است از ادراك هر امر ملایم و سازگار با طبع و در مقابل، الم و رنج عبارت است از ادراك هرآنچه مخالف با طبع است. توضیح آنكه، انسان قوایی دارد كه هریك نیازهایی دارند و وقتی آن نیازها تأمین می‌شود، برای انسان حالت درونی خاصی پدید می‌آید كه به آن لذت گفته می‌شود؛ این حالت همان ادراك به دست آوردن چیزی است كه ما بدان میل داریم. این لذت درونی عامل تحرك و اقدام انسان برای دستیابی به نیازهای مادی و معنوی و كمالات خویش است. به‌عبارت‌دیگر، لذت از یك نظر انگیزة فعالیت و تلاش در زندگی، و ازنظر دیگر نتیجه و ثمرة آن است ـ چون انگیزه علت غایی رفتار است و ازحیث تصور، علت غایی مقدم است و در تحقق خارجی، مؤخر و عبارت از نتیجه و ثمره‌ای است كه بر رفتار مترتب می‌گردد‌ـ و ازنظر آخر می‌توان لذت را كمال نسبی برای موجودات ذی‌شعور دانست؛ زیرا صفتی است وجودی كه آدمیان استعداد واجد شدن آن را دارند.(192)
لذت را به خداوند نیز نسبت می‌دهند؛ اما چون او كمال مطلق و نامتناهی است و از هر نقصی مبرّاست، آن لذت از نقایص مادی و امكانی تهی است؛ چون لذت همان كمال وجودی برای درك‌كننده است و اگر از لوازم و نقایص امكانی تجرید شود، می‌توان آن را به خداوند نیز نسبت داد. همچنین دربارة خداوند تعددی میان لذت‌برنده و موجود لذت‌بخش نیست و آنچه خداوند از آن لذت می‌برد ذات مقدس‌‌ خودش است، نه چیزی بیرون از ذات او. البته در مورد خداوند به‌جای واژه «لذت» از واژة
﴿ صفحه 299 ﴾
«بهجت» و مشتقات آن استفاده می‌كنند و مثلاً می‌گویند خداوند از درك ذات خود مبتهج است. از ظاهر روایات و آیات استفاده می‌شود كه ملائكه نیز متناسب با وجود خود لذت دارند و از عبادت و پرستش خداوند حظ و لذت می‌برند؛ یعنی خداوند آنان را چنان آفریده است كه همواره به عبادت و پرستش او مشغول باشند و از آن لذت ببرند. رسول خداإِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً رُكَّعاً إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَإِنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سُجَّداً إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَة؛(193) «و خدا را فرشته‌هایی ا‌ست كه در ركوع‌اند تا روز قیامت و فرشته‌هایی است كه در سجودند تا روز قیامت».
همچنین خداوند می‌فرماید: یُسَبِّحُونَ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ لا یَفْتُرُونَ؛(194) «فرشتگان شب و روز خدای را به پاكی می‌ستایند و سستی نمی‌كنند».
حیوانات نیز لذت‌هایی شبیه لذت‌های انسان دارند؛ ازاین‌رو، آنان هم هنگام برآورده شدن نیازهای طبیعی‌شان حالاتی شبیه حالات انسان از خود بروز می‌دهند. ‌چنان‌كه ما از غذا خوردن و سیر شدن لذت می‌بریم، حیوانات نیز وقتی غذا می‌خورند و سیر می‌شوند، حالاتی شبیه حالات ما از خود بروز می‌دهند و ما از آن حالات و رفتار آنان حدس می‌زنیم كه لذت می‌برند. ازسوی‌دیگر وقتی كسی به آنها آزار برساند، با سروصدا و واكنش‌های دفاعی خود، نشان می‌دهند كه احساس درد و رنج دارند.

حكمت وجود لذت و سیر تدریجی احساس لذت

اگر بپرسند كه چرا خداوند برای موجود مُدرِكْ لذت قرار داده است، در پاسخ باید گفت كه بی‌تردید لذت‌هایی كه عاید موجودات صاحب درك و شعور می‌شود، بدون علت و حكمت نیست. یكی از حكمت‌های لذت بردن این است كه موجودات زنده و
﴿ صفحه 300 ﴾
صاحب درك و شعور، برای بقای خود نیازمند موادی هستند كه باید آنها را جذب كنند و اگر پس ‌از جذب آن مواد و تأمین نیازهای خود لذت نبرند، انگیزه‌ای برای تأمین آنها ندارند و درنتیجه نیازشان برطرف نمی‌شود. برای نمونه، اگر حیوان گرسنه احساس گرسنگی و كمبود نكند و از غذا خوردن نیز لذت نبرد، غذا نمی‌خورد و درنتیجه این نیاز او برطرف نمی‌شود. اگر وقتی ما گرسنه می‌شویم احساس گرسنگی نكنیم و پس ‌از آنكه كمبود ناشی از گرسنگی برطرف شد، از غذا خوردن لذت نبریم، برای تأمین غذا و خوردن آن اقدام نمی‌كنیم. اگر احساس گرسنگی و كمبود و رنج ناشی از آن و نیز لذت ناشی از رفع گرسنگی در ما نبود، چه‌بسا بسیاری از افراد فراموش می‌كردند كه غذا بخورند و درنتیجه از بین می‌رفتند. اگر لذت‌های حیوانی نبود، زندگی انسان‌ها مختل می‌شد و آنان از فعالیت بازمی‌ایستادند؛ چون بیشتر فعالیت‌های انسان‌ها برای تحصیل لذت شكم و دیگر لذت‌های حیوانی انجام می‌شود. به‌هرحال حكمت الهی دربارة موجودی كه كمبود‌ها و نیازهایی دارد و لازم است به‌گونه‌ای درصدد رفع آنها برآید، ایجاب می‌كند كه در آن موجود احساس كمبود و رنج و ناراحتی از آن كمبود پدید آید و آن‌گاه وقتی درصدد تأمین نیاز خود و آنچه ملایم با وجودش است برآمد، احساس لذت كند.
شكی نیست كه به‌حسب قوای گوناگون انسان، لذت‌ها متفاوت است و متناسب با هریك از قوا و ادراكات لذت خاصی به انسان دست می‌دهد. با لحاظ اینكه قوای ادراكی كم‌كم در انسان بروز می‌یابند و ممكن است قوه‌ای در شخصی به فعلیت رسیده باشد و در دیگری به فعلیت نرسیده باشد، لذت‌ها به‌تدریج و همراه با به فعلیت رسیدن استعدادها و قوای انسان ادراك می‌شوند.(195) با مروری بر لذت‌هایی كه انسان در طول
﴿ صفحه 301 ﴾
زندگی خود دارد، به این نتیجه می‌رسیم كه نخستین لذتی كه برای كودك از هنگام تولد بروز می‌یابد، لذت شیر خوردن است؛ چون نیاز به غذا جزو اولین و ضروری‌ترین نیازهایی است كه برای انسان رخ می‌نماید. كودك از هنگام تولد برای اینكه زنده بماند نیازمند شیر است تا بتواند به زندگی ادامه دهد و ازاین‌رو تأمین غذا و رفع گرسنگی برای كودك لذت‌بخش است.
همچنین بر اساس تحقیقات روان‌شناسی كودك از اینكه در آغوش مادر قرار گیرد و نوازش‌های او را احساس كند، لذت می‌برد. وقتی كه كم‌كم كودك بزرگ‌تر می‌شود و به بازی كردن، مخصوصاً با اسباب بازی، احساس نیاز می‌كند، از سرگرم شدن و بازی كردن با اسباب‌بازی‌های خود لذت می‌برد و این لذت چندان در او قوی می‌شود كه چه‌بسا به‌هنگام سرگرم شدن با اسباب‌بازی‌هایش، فراموش كند كه گرسنه است. درنتیجه در این مقطع عمر لذت بازی بر لذت‌ خوردن و آشامیدن فائق می‌آید.
بر اساس تحقیقات، دلیل این تغییر این است كه رشد فكری و ذهنی كودك بیشتر از راه بازی كردن حاصل می‌شود و اگر كودك سرگرم بازی نشود، مغزش رشد كافی و به‌هنگام نخواهد داشت و قوای عقلی‌اش دیر شكوفا می‌شود. پس خداوند برای سرعت بخشیدن به رشد و شكوفایی فكری و ذهنی كودك، نیاز به بازی را در او قرار می‌دهد تا او از بازی كردن با اسباب‌بازی و با هم‌بازی‌های خود لذت ببرد. اگر كودك در سن خاصی كه باید با اسباب‌بازی سرگرم شود و به‌‌طور طبیعی باید نیاز خود را از این طریق تأمین كند، این نیاز را فراموش كند و برحسب عادت گذشتة خود، به‌جای بازی كردن، پستانك در دهانش قرار دهد و بمكد، و هرچند پدر و مادر او را از آن عادت زشت بازدارند، حاضر نشود آن عادت را كنار بگذارد و از آن كار لذت برد، بی‌تردید لذتی كه عاید او می‌شود، طبیعی و متناسب با نیاز او نیست؛ بلكه ناشی از عادتی است كه از گذشته در او باقی مانده است. درنتیجه وقتی به‌تدریج عقل و فهم آن كودك رشد
﴿ صفحه 302 ﴾
یافت، متوجه عادت زشت خود می‌شود و از انجام آن خجالت می‌كشد و وقتی می‌بیند كه دیگران او را سرزنش و ریشخند می‌كنند، تضادی در درون او پدید می‌آید و درنتیجه آن عادت زشت را كنار می‌گذارد.
همچنان‌كه كودك رشد می‌كند، نیازهای جدیدی درخود می‌یابد كه از تأمین آنها لذت می‌برد. یكی از این نیازها استقلال‌خواهی است. روان‌شناسان، و به‌ویژه روان‌شناسان رشد، به كشف و بررسی این نیاز روانی پرداخته‌اند. بر اساس این احساس، كودك دیگر اجازه نمی‌دهد كه غذا در دهانش بگذارند و خودش می‌كوشد كه به‌تنهایی و بدون كمك دیگران غذا بخورد. او در این هنگام از اینكه قاشق را به دست می‌گیرد و با دست خود غذا را در دهانش می‌گذارد، لذت می‌برد. با این احساس روحی و روانی، كودك به این باور می‌رسد كه باید مستقل باشد و نباید نگران آن باشد كه دیگران به او غذا بدهند؛ بلكه باید بدون كمك دیگران غذا بخورد؛ هرچند در ابتدا مقداری از غذا به لباس و اطراف او بریزد و محیط اطرافش را كثیف كند. به همین ترتیب وقتی پدر و یا مادر دست كودك چهارسالة خود را می‌گیرند تا او را از خیابان عبور دهند، آن كودك دست خود را از دست آنان رها می‌كند؛ زیرا نمی‌خواهد در هنگام راه رفتن كسی دست او را بگیرد و به او كمك كند. او از اینكه می‌تواند بدون كمك دیگران حركت كند و مسیری را بپیماید لذت می‌برد.
یكی دیگر از نیازهای روانی كه از دوران كودكی خود را می‌نمایاند، نیاز به تشویق است. در جهت تأمین این نیاز، كودك می‌كوشد كه با رفتار خود و حتی با كارهای نامعقول و شلوغ‌كاری‌های نامعمول، توجه دیگران را به خود جلب كند تا او را تشویق كنند. حتی دلیل بسیاری از رفتار‌های ناصواب و نامعقولی كه كودك از خود بروز می‌دهد، چه‌بسا جلب توجه دیگران و نیاز به تشویق است؛ اما چون قدرت تشخیص صواب از ناصواب در او ضعیف است، برای رسیدن به منظور خود تفاوتی بین رفتار صحیح از ناصحیح نمی‌بیند.
﴿ صفحه 303 ﴾

اشاره‌ای به اقسام نیاز

درهرصورت در مراحل رشد انسان نیازهای جدیدی رخ می‌نماید كه انسان با رفع آن نیازها و كمبودها احساس لذت می‌كند. بخشی از آن نیازها حسی و مادی هستند و كاملاً برای ما شناخته شده‌اند. هرگاه این نیازها به‌‌وسیلة قوا و اندام حسی انسان تأمین می‌شود، لذتی متناسب و ملایم با هریك از قوا به انسان دست می‌دهد.
مثلاً وقتی ما از صدای گوش‌نوازی لذت می‌بریم، بدین‌معناست كه آن صدا با قوة شنوایی ما درك شده است و با آن تناسب و تلائم یافته است. به همین دلیل ما با چشممان از صدای خوب لذت نمی‌بریم؛ چون امواج صوتی توسط چشم درك نمی‌شوند؛ چه‌ رسد كه تلائم و تناسبی بین آن دو رخ دهد. با این وصف، در ارتباط با هر لذتی، اگر كسی حس متناسب با آن لذت را نداشته باشد، از درك آن عاجز خواهد بود. اگر كسی چشم نداشته باشد، از دیدنی‌های زیبا لذت نمی‌برد.(196)
دستة دیگری از نیازهای انسان و لذت‌هایی كه پس از تأمین آنها حاصل می‌شود، روحی و روانی است. این نیازها در مكاتب گوناگون روان‌شناسی بررسی شده‌اند. برخی از نیازهای انسان، نظیر نیاز به غذا، از هنگام تولد ظهور می‌یابند و برخی از نیازها به‌تدریج و با پشت ‌سر گذاشتن مراحلی از رشد انسان و شكوفا شدن استعدادها ظهور می‌یابند. برخی از نیازها موقتی و موسمی هستند و در دورة خاصی از حیات انسان پدید می‌آیند؛ اما بخشی از نیازهای انسان همیشگی است و تا پایان عمر تداوم دارد؛ چون غریزه‌ای كه برانگیزانندة آن نیاز است تا پایان عمر فعال است؛ مانند نیاز به غذا كه تا پایان حیات انسان باقی است.
﴿ صفحه 304 ﴾
چنان‌كه گفتیم بازی با اسباب‌بازی و عروسك مربوط به دوران كودكی است و كودك تا حدود ده‌سالگی به آنها علاقه نشان می‌دهد و پس‌ از آن به ‌سراغ بازی‌های دیگری می‌رود؛ مثلاً پسرها به بازی فوتبال علاقه نشان می‌دهند و بازی‌های كودكانه را فروتر از شأن خود می‌دانند. اگر كسی پس ‌از پشت ‌سر گذاشتن دوران كودكی، باز به اسباب‌بازی و عروسك علاقه نشان دهد، این رفتار ازروی عادت و برخلاف طبیعت و ناشی از نقص روانی و تربیتی است. چون به‌طور طبیعی وقتی عقل انسان مراحلی از رشد را گذراند، به كارهایی كه متناسب با او نیست دست نمی‌زند و اگر برحسب عادت منفی به آنها دست زد، از كردة خود خجل می‌شود و عذرخواهی می‌كند. البته تشخیص لذت‌ها و نیازهای فصلی و موسمی و تعیین دامنة زمانی آنها بر عهدة روان‌شناسان است؛ اما به‌هر‌روی مشخص است كه انسان با ارتقای موقعیت و شأن و رشد عقلانی‌اش، دیگر برخی از لذت‌ها را فروتر از شأن خود می‌داند. چنان‌كه شخص صاحب شأن و موقعیت والای اجتماعی، در شأن خود نمی‌داند كه مشاغل نازل متناسب با طبقات فرودست جامعه را داشته باشد. البته ازنظر اسلام هر كاری محترم و ارزشمند است؛ اما در ارزش‌گذاری اجتماعی، مأمور نظافت كوچه و خیابان را در سطح فرماندار و سایر مقامات شهری قرار نمی‌دهند و كار او را پست‌تر تلقی می‌كنند.