سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

معرفت ناب توحیدی در كلام امام صادق(ع)

سخن در آن است كه شناخت‌ها و برداشت‌ها از خداوند دارای مراتب گوناگون و گاه بسیار متفاوت‌اند. اما ما به‌بركت قرآن و معارف اهل بیتإِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ كُنْ فَیَكُونُ؛(128) «جز این نیست كه كار و فرمان او، چون چیزی را بخواهد، این است كه گویدش: باش، پس می‌باشد».
تازه آنچه ما از قرآن و معارف الهی و به‌مدد براهین عقلی دربارة خدا شناخته‌ایم، عبارت از این است كه خداوند موجودی است كه عالم را آفریده و این خود مفهوم كلی و معرفتی حصولی و معرفتی غایبانه به خداوند است و بی‌تردید معرفت شهودی و حضوری به خدا ناب‌تر و كامل‌تر از آن معرفت حصولی است و به واقعیت و حقیقت توحید نزدیك‌تر می‌باشد. پس چنان‌كه در روایات نیز بدان اشاره شده، آنچه ما از ظاهر
﴿ صفحه 202 ﴾
روایات و آیات و براهین عقلی استفاده می‌كنیم، شناختی ناقص و غایبانه از خداوند است و به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند حقیقت و واقعیت توحید را به ما بنمایاند. البته ضعف و نقص فهم و عقل بشر از شناخت خداوند نباید ما را از تعمق، تدبر و مطالعة عالمانه دربارة خداوند بازدارد؛ چنان‌كه افراد تن‌پرور و راحت‌طلب با استناد به چنان تعابیری كه در روایات و آیات وجود دارد از تفكر دربارة خداوند خودداری می‌كنند و می‌گویند ما نمی‌توانیم خداوند را بشناسیم، پس نباید به‌دنبال گسترش معرفت خود دربارة خداوند باشیم.
در كتاب ارزشمند دَخَلَ علیه رَجُلٌ، فَقَالَ لَهُ: مِمَّنِ الرَّجُلُ؟ فَقَالَ: مِنْ مُحِبِّیكُمْ وَمَوَالِیكُمْ. فَقَالَ لَهُ جَعْفَرٌ: لا یُحِبُّ اللَّه عَبْداً حَتَّى یَتَوَلاهُ، وَلا یَتَوَلاهُ حَتَّى یُوجِبَ لَهُ الْجَنَّةَ. ثُمَّ قَالَ لَهُ: مِنْ أَیِّ مُحِبِّینَا أنْتَ؟ فَسَكَتَ الرَّجُل؛ مردی بر امام صادق(علیه السلام)، وارد شد و حضرت پرسید: این مرد از چه كسانی است؟ آن مرد عرض كرد: از دلدادگان و دوستداران شما. امام صادق(علیه السلام) فرمود: خدا بنده‌‌ای را دوست نمی‌دارد، مگر آنكه ولیّ او شود، و خدا ولیّ کسی نمی‌شود، مگر آنكه بهشت را بر او واجب گرداند. سپس به او فرمود: تو از كدام دوستان مایی؟ آن مرد خاموش ماند.
آن‌گاه سَدیر صیرفی، از روات معروف در فقه، از حضرت پرسید:
وَكَمْ مُحِبُّوكُمْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ؟ فَقَالَ: عَلَى ثَلاثِ طَبَقَاتٍ، طَبَقَةٌ أَ حَبُّونَا فِی الْعَلانِیَةِ وَلَمْ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ، وَطَبَقَةٌ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ وَلَمْ یُحِبُّونَا فِی الْعَلانِیَةِ،
﴿ صفحه 203 ﴾
وَطَبَقَةٌ یُحِبُّونَا فِی السِّرِّ وَالْعَلانِیَةِ هُمُ النَّمْطُ الأَعْلَى، شَرِبُوا مِنَ الْعَذْبِ الْفُرَاتِ وَعَلِمُوا تَأْوِیلَ الْكِتَابِ وَفَصْلَ الْخِطَابِ وَسَبَبَ الأَسْبَابِ فَهُمُ النَّمْطُ الأَعْلَى، الْفَقْرُ وَالْفَاقَةُ وَأنْوَاعُ الْبَلاءِ أَسْرَعُ إِلَیْهِمْ مِنْ رَكْضِ الْخَیْلِ، مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا وَفُتِنُوا فَمِنْ بَیْنِ مَجْرُوحٍ وَمَذْبُوحٍ مُتَفَرِّقِینَ فِی كُلِّ بِلادٍ قَاصِیَةٍ. بِهِمْ یَشْفِی اللَّهُ السَّقِیمَ وَیُغْنِی الْعَدِیمَ، وَبِهِمْ تُنْصَرُونَ وَبِهِمْ تُمْطَرُونَ وَبِهِمْ تُرْزَقُونَ، وَهُمُ الأَقَلُّونَ عَدَداً الأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً وَخَطَرا؛ ای زادة پیامبر، دوستان شما چند دسته و گروه‌اند؟ فرمود: سه دسته و گروه‌اند: 1. گروهی كه آشكارا ما را دوست دارند؛ اما در نهان دوستمان ندارند؛ 2.گروهی كه در نهان ما را دوست دارند و در عیان دوست ندارند؛ 3. وگروهی كه در نهان و عیان، ما را دوست دارند، و ایشان گروه برتر و والا می‌باشند، و از زمزم زلال و گوارای حقیقت نوشیدند و تفسیر قرآن و فصل‌الخطاب و سبب اسباب را دانستند. آگاه باشید كه ایشان گروه برتر و والایند و فقر و ناداری و بلاهای گوناگون شتابان‌تر از تاختن اسب بر سر ایشان بتازد، سختی و تنگ‌دستی در برشان گیرد و بلرزند و دچار فتنه شوند و زخم‌دار و سر از بدن جدا شده در سرزمینی دوردست پراكنده شوند. به‌بركت آنان خدا بیمار را شفا دهد و نادار را توانگر كند و به‌وسیلة ایشان شما پیروز شوید و باران بر شما ببارد و روزی یابید؛ و آنان به شماره، كمترین افراد و در منزلت و اهمیت نزد خدا بزرگ‌ترین مردم‌اند.
وَالطَّبَقَةُ الثَّانِیَةُ النَّمْطُ الأَسْفَلُ أَ حَبُّونَا فِی الْعَلانِیَةِ وَسَاروُا بِسیِرَةِ الْمُلُوكِ فَأَلْسِنَتُهُمْ مَعَنا وسُیُوفُهُم عَلَیْنَا. وَالطَّبَقَةُ الثَّالِثَةُ النَّمْطُ الأَوْسَطُ أحَبُّونَا فی السِرِ وَلَمْ یُحبُّونَا فِی الْعَلانیَة وَلَعَمْری لَئِنْ كَانُوا أحَبوُّنَا فِی السِّرِ دوُنَ الْعَلانِیَةِ فَهُمُ
﴿ صفحه 204 ﴾
الصَّوَّامُونَ بِالنَّهارِ أَلْقَوَّامُونَ بِالْلَّیْلِ تَرَی أثَرَ الرَّهْبانِیَّةِ فِی وُجُوهِهِم أَ هْلُ سِلْمٍ وَاِنْقِیادٍ؛ و گروه دوم كه طراز پایین‌اند ما را آشكارا دوست دارند و به‌روش پادشاهان عمل می‌كنند. زبانشان با ماست و شمشیرشان برضد ما. گروه سوم كه طراز میانه‌اند، ما را در نهان دوست‌ دارند، ولی آشكارا اظهار دوستی نمی‌كنند. به جانم قسم، هرچند ما را [تنها] در نهان دوست می‌دارند، بی‌آنكه آشكارا اظهار دوستی كنند، ولی روزه‌داران در روز و نمازگزاران در شب‌اند و اثر پارسایی را در رخسارشان می‌بینی و اهل سازگاری و فرمان‌برداری [ازما] هستند.
إِنَّ لِمُحِبِّینَا فِی السِّرِّ وَالْعَلانِیَةِ عَلامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا. قَالَ الرَّجُلُ: وَمَا تِلْكَ الْعَلامَاتُ؟ قَالَ: تِلْكَ خِلالٌ أوَّلُهَا أَنَّهُمْ عَرَفُوا التَّوْحِیدَ حَقَّ مَعْرِفَتِهِ وَأحْكَمُوا عِلْمَ تَوْحِیدِهِ وَالإِیمَانُ بَعْدَ ذَلِكَ بِمَا هُوَ وَمَا صِفَتُهُ، ثُمَّ عَلِمُوا حُدُودَ الإِیمَانِ وَحَقَائِقَهُ وَشُرُوطَهُ وَتَأْوِیلَه ؛ آن مرد عرض كرد: من از دوستداران شما در عیان و نهانم. امام صادق(علیه السلام) فرمود: دوستان ما در نهان و عیان نشانه‌هایی دارند كه بدان شناخته می‌شوند. آن مرد عرض كرد: آن نشانه‌ها كدام است؟ حضرت فرمود: چند خصلت است؛ نخست آنكه توحید و یكتاپرستی را چنان كه باید شناخته‌اند و دانش یكتاپرستی را نیك آموخته‌اند و پس‌ از آن به ذات و صفات خدا ایمان دارند. سپس حدود ایمان و حقایق و شروط و تفسیر آن را دانسته‌اند.
پس‌ از آنكه حضرت، شناخت راستین و حقیقی توحید و استحكام بخشیدن به این معرفت و نیز معرفت به ذات و صفات الهی و ایمان به آنها و همچنین شناخت حدود و حقایق ایمان و شرایط آن و بسنده نكردن به ایمان سطحی را اولین نشانة
﴿ صفحه 205 ﴾
دوستان نهان و آشكار خود ذكر كردند، سدیر صیرفی عرض كرد: ای فرزند رسول خدا، ما تاكنون نشنیده بودیم كه شما ایمان را این‌سان توصیف كنید. حضرت در پاسخ فرمود: آری ای سدیر، پرسنده را نرسد، قبل از آنكه بداند به چه كسی باید ایمان داشت و متعلق ایمان چیست، بپرسد كه ایمان چیست. آن‌گاه سدیر عرض كرد: ای فرزند رسول خدا، اگر صلاح می‌دانی، سخنی را كه فرمودی تفسیر فرمای. حضرت در پاسخ فرمود:
وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِه» ؛(129)هركه پندارد خدا را به انگاشتن دل‌ها و توهماتش می‌شناسد، مشرك است (چون او درواقع انگاشته و اوهام خود از خدا را خدا تلقی می‌كند و آن را می‌پرستد و این نوعی شرك است). هركه پندارد خدا را به نام بی‌معنا می‌پرستد، درواقع به بطلان پندار خود اقرار كرده، زیرا نام، حادث و نوپدید است. هركه پندارد كه نام و معنا را باهم می‌پرستد، به‌راستی با خدا شریكی قرار داده است (چون اسم، مخلوق و ساختة انسان است و پرستش آن، شرك است. عبادتحقیقی آن است كه مسما و معنا را از ورای اسم، شناسد و عبادت كند). هركه معنا را بدون دریافت و ادراك، بلكه به توصیف می‌پرستد، درحقیقت
﴿ صفحه 206 ﴾
حواله به غایب داده است. هركه پندارد صفت و موصوف را باهم می‌پرستد، یكتایی و توحید را باطل دانسته است، چون صفت غیر از موصوف است. هركه پندارد موصوف را به صفت می‌افزاید، همانا بزرگ را كوچك كرده (و بی‌نهایت را در محدود گنجانده) و هیچ‌یك خدا را چنان‌كه سزاوار اوست نشناختند و ارج ننهادند.
: بَابُ الْبَحْثِ مُمْكِنٌ وَطَلَبُ الْمَخْرَجِ مَوْجُودٌ. إِنَّ مَعْرِفَةَ عَیْنِ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ، وَمَعْرِفَةَ صِفَةِ الْغَائِبِ قَبْلَ عَیْنِهِ. قِیلَ: وَكَیْفَ نَعْرِفُ عَیْنَ الشَّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ؟ قَال : تَعْرِفُهُ وَتَعْلَمُ عِلْمَهُ وَتَعْرِفُ نَفْسَكَ بِهِ وَلا تَعْرِفُ نَفْسَكَ بِنَفْسِكَ مِنْ نَفْسِكَ وَتَعْلَمُ أَ نَّ مَا فِیهِ لَهُ وَبِهِ كَمَا قَالُوا إِنَّكَ لأنْتَ یُوسُفُ، قالَ أ نَا یُوسُفُ وَهَذَا أ خِی».(130) ما كانَ لَكُمْ أ نْ تُنْبِتُوا شَجَرَها؟»(131) یَقُولُ لَیْسَ لَكُمْ أَ نْ تَنْصِبُوا إِمَاماً مِنْ قِبَلِ أ نْفُسِكُمْ تُسَمُّونَهُ مُحِقّاً بِهَوَى أ نْفُسِكُمْ وَإِرَادَتِكُم؛(132) عرض شد: پس راه توحید و یكتاپرستی چیست؟ امام(علیهم السلام) فرمود: كاوشگری و تحقیقْ ممكن و ره‌جویی و امكان نیل به آن معرفتْ فراهم است. به‌راستی شناخت «خود» حاضر، پیش از صفتش و شناخت صفت غایب، پیش از «خود» او صورت گیرد. گفته شد: چگونه «خود»‌حاضر را پیش از صفتش بشناسیم؟ فرمود: او را می‌شناسی و علمش را می‌دانی و خودت را نیز به‌وسیلة او می‌شناسی و خود را به‌وسیلة خود و از پیش خود
﴿ صفحه 207 ﴾
نمی‌شناسی،(133) و می‌دانی كه به‌راستی هرچه در اوست از آنِ او و مختص به اوست، چنان‌كه (برادران یوسف) به یوسف گفتند: «آیا تو خود یوسفی؟ گفت: آری، من یوسفم و این برادر من است». پس یوسف را به خود او شناختند و به‌وسیلة دیگری او را نشناختند و از پیش خود و به پندار دل اثباتش نكردند. نبینی كه خدا می‌فرماید: «شما را نرسد كه از پیش خود درختان آن [باغ‌های بهشت] را برویانید».‌ می‌فرماید: شما حق ندارید از پیش خود امامی بگمارید و او را به هوای نفس و ارادة دلخواه خود برحق بخوانید.

بازشناسی معرفت شهودی خدا از معرفت غایبانة او

چنان‌كه ملاحظه شد حدیث مزبور مضامینی بلند و بسیار دقیق دارد و به‌خصوص فهم ذیل آن حدیث، بسیار دشوار است و نیازمند تحقیق جامعی می‌باشد. در فرازی از آن حدیث از امام صادق اِنَّ مَعْرِفَةَ عَیْنِ الشّاهِدِ قَبْلَ صِفَتِهِ وَمَعْرِفَةَ صِفَةِ الغَائِبِ قَبْلَ عَیْنِهِ؛ «به‌راستی شناخت «خود» حاضر پیش از صفتش و شناخت صفت غایب پیش از «خود» او صورت می‌گیرد».
﴿ صفحه 208 ﴾

چون وقتی عین خارجی كسی، نزد ما حاضر است و او را مشاهده می‌كنیم، نزد ما شناخته‌شده است و او را از دیگر چیزها تمیز می‌دهیم. در‌این‌صورت كه ما او را نزد خود می‌یابیم و مشاهده می‌كنیم، نیازی نداریم كه ازطریق اوصافش او را بشناسیم. آن‌گاه پس ‌از آنكه با مشاهدة عین خارجی چیزی، او را متمایز از غیر آن یافتیم و به تشخیص و تمیز او راه یافتیم و برای این منظور، نیازی به ‌واسطه قرار دادن اوصاف نداشتیم، سراغ اوصاف آن می‌رویم و پس‌ از آنكه صفاتش را شناختیم، دانش خود را به احوال آن كامل كرده‌ایم. پس شناخت ما به عین خارجی و حاضر، به‌وسیلة مشاهده و درك حضوری او حاصل می‌شود و بدین ‌وسیله ما آن را تشخیص و تمیز می‌دهیم و پس ‌از مشاهدة آن، با ذكر صفاتش آن را برای دیگری كه آن را ندیده معرفی می‌كنیم.
اما اگر كسی ازنظر ما غایب باشد، ما او را به‌وسیلة صفاتش می‌شناسیم و از این طریق، تنها به شناختی مفهومی و شناخت اموری كلی دربارة آن شخص دست می‌یابیم، و این شناخت موجب تمیز و تشخیص كامل آن شخص از دیگری نمی‌شود. «از اینجا آشكار می‌شود كه یكتاشناسی خدای سبحان، چنان‌كه بایدوشاید، آن است كه نخست عین و خود او شناخته شود، سپس برای تكمیل ایمان به او، صفاتش شناخته شود؛ نه‌آنكه خدا به‌توسط صفات و افعالش شناخته شود تا حق یكتاشناسی او چنان‌كه باید، ادا نگردد. خداوند متعال از هرچیز، بی‌نیاز است و همه‌چیز، قائم به اوست، صفاتش نیز قائم به اوست و همه‌چیز ازقبیل زندگی، دانش، قدرت، آفرینش، روزی‌سازی، تقدیر، هدایت و توفیق، همه از بركات صفات اوست؛ پس همه، قائم به او و مملوك او و ازهرجهت نیازمند به اویند. پس راه حقیقی شناخت، این است كه نخست خود او شناخته شود و سپس صفاتش و آن‌گاه از شناخت صفات به خصوصیات آفریدگانش راه یافته شود؛ نه برعكس. اگر ما خدا را به‌‌وسیله‌ای غیر از خودش بشناسیم، او را به‌حقیقت نشناخته‌ایم. اگر چیزی از آفرینش او را نه به‌‌وسیلة شناخت خودش، بلكه ازطریق دیگر بشناسیم، این
﴿ صفحه 209 ﴾
شناختی كه برای ما حاصل شده، جدا از خدای‌تعالی، و ناپیوسته به اوست و این دیگری، هرچه باشد، در ارزیابی وجود و هستی، نیازمند به واجب‌الوجود است. پس باید پیش‌ از هرچیز خداوند سبحان شناخته شود و سپس هر آن چیزی كه نیازمند به اوست شناخته شود، تا معرفت و شناختی شایسته و بایسته حاصل آید».(134)

عظمت معرفت شهودی خدا و امكان دستیابی بدان

امام صادق(علیه السلام) فرمودند كه دوستان واقعی ما معرفتشان به خداوند ازطریق شهود و علم حضوری حاصل می‌شود؛ نه‌آنكه ازطریق صفات، خداوند را بشناسند تا معرفتشان غایبانه و منحصر به شناخت ازطریق مفاهیم باشد. وقتی آنان با خداوند سخن می‌گویند، با همة وجود، خداوند را درك می‌كنند؛ گویا او را می‌بینند. از این سخن استفاده می‌شود كه افزون بر شناخت غایبانه كه با توجه به مفاهیم صفات حاصل می‌آید، می‌توان به معرفت شهودی خداوند و درك حقیقت او نیز نائل شد و بی‌تردید این شناخت، متفاوت با شناختی است كه به‌وسیلة مفاهیم كلی حاصل می‌شود، و برتر از آن است. این شناخت با توفیق الهی و در پرتو نوری كه خداوند به قلب انسان می‌تاباند به‌ وجود می‌آید. این شناخت، ادراك حضوری خداست. البته نه ادراك با چشم و دیگر اندام حسی؛ زیرا خداوند جسم نیست كه بتوان او را با حواس ظاهری درك كرد؛ بلكه ادراكی است باطنی كه با دل و قلب مصفاشده به نور الهی، حاصل می‌آید. در پی این شناخت و ادراك، انسان احساس می‌كند كه خداوند نزد اوست و با او سخن می‌گوید. البته انسان از توصیف و بیان این ادراك و شهود حضوری خداوند عاجز است و نمی‌تواند با الفاظ و تعابیر، آن را بیان كند. این شناخت توحیدی، همان شناخت كامل یكتاپرستی است كه پیشوایان
﴿ صفحه 210 ﴾
إِلَهِی بِكَ عَرَفْتُكَ وَبِكَ اهْتَدَیْتُ إِلَى أَمْرِكَ وَلَوْ لا أَنْتَ لَمْ أَدْرِ مَا أَنْت ؛(135)«خدایا، من به‌‌وسیلة خودت تو را شناختم و به راهنمایی تو به فرمان و خواست تو راه یافتم و اگر یاری تو نبود نمی‌دانستم كه تو كیستی».
﴿ صفحه 211 ﴾
روشن شد آنچه دربارة معرفت و شناخت خدا به‌‌وسیلة براهین عقلی در كتاب‌های فلسفی و كلامی آمده، فراتر از سلسلة مفاهیمی دربارة صفات خدا نیست، و شناخت حقیقی خداوند با این مفاهیم حاصل نمی‌شود؛ بلكه با شهود و درك حضوری خداوند به ‌دست می‌آید و در پی این شناخت و ادراك، انسان ارتباط واقعی و آگاهانه با خداوند برقرار می‌كند. این معرفت ناب، ویژة اولیای خدا و دوستان آشكار و نهان اهل‌بیت(علیهم السلام) است و در پرتو این معرفت، آنان به مقام عالی و والایی دست یافته‌اند و مایة نزول بركت و رحمت بر دیگران شده‌اند؛ تا آنجا كه به‌یمن وجود ایشان، دیگران آمرزیده می‌شوند و دعاها به اجابت می‌رسد. راه رسیدن به این معرفت، اطاعت از خدا و پیامبر(صلى الله علیه وآله) و تسلیم دربرابر خواست خدا و ترجیح آن برخواسته‌های دل است.
﴿ صفحه 213 ﴾