سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار چهل‌و‌نهم: جستاری در چیستی و گسترة معرفت خدا (2)

عجز از شناخت خدا در آموزه‌های دینی

چنان‌كه گذشت، مناجات عارفان با این جمله آغاز می‌شود: إِنّیِ لاَ اُحْصیِ ثَناءً عَلَیْكَ أنتَ كَمَا أثْنَیْتَ عَلیَ نَفْسِكَ؛(122) «من توانایی ندارم كه به احصای حمد و ثنای تو پردازم و تو چنان هستی كه خود، خویش را ستوده‌ای».
یا آنكه امیر مؤمنان(علیه السلام) در كلام نورانی‌شان می‌فرمایند:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ، وَلا یُحْصِی نِعَمَهُ الْعَادُّونَ، وَلا یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ، الَّذِی لا یُدْرِكُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ، وَلا یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ، الَّذِی
﴿ صفحه 196 ﴾
لَیْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ، وَلا نَعْتٌ مَوْجُودٌ، وَلا وَقْتٌ مَعْدُودٌ؛(123) سپاس خداوندی را كه سخنوران از ستودن او عاجزند و شمارندگان و حسابگران از شمارش نعمت‌های او ناتوان و تلاشگران از ادای حق او درمانده‌اند؛ خدایی كه افكار ژرف‌اندیش، ذات او را درك نمی‌كنند و دست غواصان دریای علوم به او نخواهد رسید. پروردگاری كه برای کمالاتش حد و مرزی وجود ندارد و او را صفتی [زائد بر ذات] نیست، و برای خدا وقتی معین و سرآمدی مشخص نمی‌توان یافت.
همچنین رسول خدامَا عَبَدْناكَ حَقَّ عِباَدتِكَ وَمَا عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ؛(124) «خدایا آن‌گونه كه شایستة عبادتی، ما تو را عبادت نكرده‌ایم و آن‌گونه كه شایستة توست، ما تو را نشناخته‌ایم».

ناممكن دانستن شناخت خدا با ارائه برداشتی جسمانی از خدا

با توجه به آنكه مضامین فوق به‌صورت متواتر در روایات گوناگون آمده است، برخی از علمای اهل‌سنت و برخی از علمای شیعه بر آن‌اند كه ما نباید دربارة خداوند سخن بگوییم و به معرفی ذات و صفات او بپردازیم. ما تنها می‌توانیم به بیان آنچه در قرآن دربارة خدا آمده بسنده كنیم، آن هم ازآن‌جهت كه در قرآن آمده و با توجه به آنكه قادر به فهم آنها نیستیم و علم به آنها اختصاص به خداوند دارد. پس ما هیچ‌گونه معرفتی به خداوند و صفات او نداریم و نباید دراین‌‌باره سخن گوییم. درست در نقطة مقابل، برخی گفته‌اند آنچه در قرآن دربارة خداوند آمده، درست به همان معنایی است كه ما در مكالمات خودمان برداشت می‌كنیم و آنها تأویل و معنای دیگری فراتر از آنچه ما در
﴿ صفحه 197 ﴾
تعابیر عادی از آنها فهم می‌كنیم ندارند. برای مثال اگر در قرآن از وَلِتُصْنَعَ عَلَى عَیْنِی؛(125)اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ(126) بیانگر آن است كه خداوند از سنخ نور است و همچنین آیة مشَبّهه» گفته می‌شود. یكی از علما و بزرگان این گروه، ابن‌تیمیه است كه امام و پیشوا و شیخ‌الاسلام آنان می‌باشد و وهابیت عقاید و تفكراتش را براساس آرا و نظریات ابن‌تیمیه سامان داده است. دربارة او نقل شده است كه در مسجد دمشق بر فراز منبر درس می‌داد و ازجمله گفت در روایتی آمده است كه خداوند متعال شب‌های جمعه از آسمان نازل می‌شود و نزد بندگانش می‌آید و به آنها بركت می‌دهد. پس ‌از پله‌های منبر پایین آمد و گفت همان‌طور كه من از منبر پایین آمدم، خداوند نیز از آسمان پایین می‌آید.
دربین عوام نیز كه فاقد بلوغ فكری و فهم كافی و صحیح هستند و درنتیجه معرفت صحیح و كافی به خداوند ندارند، گاهی مشاهده می‌شود خداوند را نوری می‌دانند كه در آسمان‌هاست و نمی‌توانند تصوری فراتر از این دربارة خدا داشته باشند. البته از این افراد كه به بلوغ عقلی دست نیافته‌اند، بیش‌ازاین نمی‌توان انتظار داشت و فهم عالم
﴿ صفحه 198 ﴾
مجردات و خدای مجرد برای آنان دشوار است. مولوی در مثنوی داستان برخورد حضرت موسی(علیه السلام) با چوپان ساده‌دل كه فهم و درك بسیار عامیانه و آمیخته با شرك و تجسیم از خداوند داشت، نقل می‌كند و می‌گوید:
دید موسی یك شبانی را به راه
كاو همی گفت ای خدا و ای‌ اله
تو كجایی تا شوم من چاكرت
چارقت دوزم كنم شانه سرت
وقتی حضرت موسی این نجوای شرك‌آلود آن چوپان با خداوند را شنید به توبیخ و سرزنش او پرداخت:
گفت موسی‌، های خیره‌سر شدی
خود مسلمان‌ناشده كافر شدی
این چه راز است و چه كفر است و فشار
پنبه‌ای اندر دهان خود فشار
گفت ای موسی دهانم دوختی
وز پشیمانی تو جانم سوختی
جامه را بدرید و آهی كرد تفت
سر نهاد اندر بیابان و برفت
وحی آمد سوی موسی از خدا
بندة ما را ز ما كردی جدا
تو برای وصل كردن آمدی
نی برای فصل كردن آمدی
در برخی از روایات نیز به این برداشت عامیانه و شرك‌آلود و همسان‌انگاری خدا با موجودات مادی اشاره شده است و ازجمله امام باقر(علیه السلام) می‌فرمایند:
كُلَّما مَیَّزْتُموُهُ بِأُوهَامِكُم فی أَ دَقّ مَعَانیه مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ مِثلُكُم مَرْدُودٌ إلَیْكُم، ولَعَلَّ الَّنمْلَ الصِّغَارَ تَتَوَهَّمُ أَنَّ لَلّهِ تَعَالىَ زُبَانِیَتَیْنِ، فَإِنَّ ذلكَ كَمَالُهاَ وَیَتَوَهَّمُ أّنَّ عَدَمَهَا نُقصانٌ لِمَنْ لاَ یَتَصِفُ بِهِمَا، وَهَذَا حالُ الْعُقَلاءِ فیمَا یَصِفُونَ اللهَ تعاَلَى بِهِ ؛(127) هرآنچه با افكار و اوهام خود با دقیق‌ترین معانی‌ای كه دربارة خداوند برداشت كردید، مخلوق و مصنوعی چون شماست و به شما برگشت داده می‌شود [ساحت خداوند از آن مبراست] و شاید مورچة
﴿ صفحه 199 ﴾
ریز نیز تصور كند كه خداوند دارای دو شاخك است. همانا داشتن دو شاخك برای مورچه كمال است و تصور می‌كند كه فقدان آنها باعث نقصان كسی است كه از آنها بی‌بهره است. این وضعیت و حال عقلا دربارة آن چیزی است كه خداوند را بدان توصیف می‌كنند.