سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

راه‌های تحصیل ادراك آگاهانه و توجه به خداوند

شایسته آن است كه انسان با اختیار و در شرایط عادی، توفیق به‌یادسپاری معرفت حضوری به ربوبیت الهی را به دست آورد و آن معرفت ناآگاهانه را به معرفتی آگاهانه مبدل سازد. اكنون پرسش آن است كه چگونه انسان می‌تواند آن ادراك ناآگاهانه را به ادراكی آگاهانه مبدل گرداند؟ پاسخ این است كه برای این منظور، دو راه پیش روی ماست: راه اول استفاده از براهین و استدلالات عقلی، نظیر برهان نظم و برهان صدیقین است. وقتی به‌وسیلة استدلال عقلی، وجود خداوند و ربوبیت و سایر صفات الهی ثابت شد، انسان به آفریدگار هستی عالِم می‌گرود. اما این براهین چیزی فراتر از مفاهیم ذهنی در اختیار انسان نمی‌نهند و ازطریق آنها انسان به ادراكی غایبانه از خداوند دست می‌یابد؛ نظیر آنكه برای ما ثابت شود كه اكنون كسی در خیابان راه می‌رود كه علم حصولی حاصل از آن با مشاهدة عینی او متفاوت است. وقتی انسان با برهان و استدلال پی ببرد كه خدایی هست كه او را روزی می‌دهد، اما ارتباطی با او برقرار نكند و دركی حضوری از او نداشته باشد، نمی‌تواند نیاز فطری خود به خداوند را تأمین سازد.
راه دوم این است كه انسان به‌گونه‌ای با خداوند ارتباط برقرار كند كه گویی او را می‌بیند و با همة وجود، او را درك می‌كند. البته این ارتباط و شهود و ادراك حضوری كه در پرتو آن به دست می‌آید، دارای مراتب است و عالی‌ترین مرتبة آن در این امت
﴿ صفحه 193 ﴾
برای امیرالمؤمنینلَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ یَقیناً؛(120) «اگر پرده برداشته شود بر یقین من افزوده نمی‌شود». فاصلة آنچه ما دربارة خدا می‌دانیم با آنچه آن حضرت از خداوند می‌دانست و درك می‌كرد، از زمین تا آسمان است. افراد مؤمن معمولی نیز گاهی چنان غرق در عبادت خدا می‌شوند كه گویا او را نزد خود حاضر می‌یابند و رودررو با او سخن می‌گویند و در آن حال، خود را نیز فراموش می‌كنند. این حال به‌ندرت برای افراد عادی رخ می‌دهد، اما امیر مؤمنان مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أرَهُ؛(121) «من خدایی را كه نبینم پرستش نمی‌كنم».
پس فاصلة ما با شخصیتی چون امیر مؤمنان(علیه السلام) بسیار زیاد است و پیروان و شیعیان راستین آن حضرت با سعی و تلاش و پیمودن راه ایشان می‌توانند به بخش اندكی از مراتب و درجات معنوی آن حضرت نائل شوند. البته برخی ادعای دوستی ایشان را دارند، اما نه‌تنها در مسیر آن حضرت حركت نمی‌كنند، بلكه روز‌به‌‌روز بر انحراف و انحطاط آنها افزوده می‌شود و پرده‌های حجاب و تاریكی بیشتری بر قلبشان سایه می‌افكند. در مراحل آغازین زندگی قلبشان تاحدی پاك و باصفاست، اما پس ‌از آن براثر گناهانی كه پیوسته مرتكب می‌شوند، قلبشان تاریك‌تر می‌گردد و از حق دورتر می‌شوند؛ آن‌سان كه گاهی برگشت به حق برای آنان بسیار دشوار می‌گردد. اگر گفته می‌شود كه اهل‌بیت(علیهم السلام) به عالی‌ترین مراتب معرفت حقیقی و عرفان خدا نائل گشتند، آن عرفان و شناخت و معرفت را آنان در سایة عبادت خالصانة خداوند فراهم آوردند. آن‌گاه در پرتو آن عرفان ناب، همه‌چیز دربرابر عظمت و شكوه الهی رنگ می‌بازد و بی‌اعتبار می‌شود. البته عرفان چون هر كالای كمیاب و ارزشمندی، بدل و نمونه‌های تقلبی فراوانی از آن
﴿ صفحه 194 ﴾
عرضه می‌شود. كوزة سفالی، جنس تقلبی ندارد، چون كوزه كالایی كم‌ارزش است و مادة آن كه گل است نیز فراوان یافت می‌شود و ازاین‌جهت كسی درصدد برنمی‌آید كه جنس تقلبی آن را عرضه كند. اما طلا و مروارید چون ارزشمند‌ و گران‌قیمت است، نمونه‌های تقلبی فراوان از آن عرضه می‌شود و غالباً برای كالاهای قیمتی و كمیاب، جنس‌های بدلی و تقلبی، بیشتر از جنس‌های اصلی است. عرفان ناب علوی بسیار كمیاب و ارزشمند است، اما عرفان‌های كاذب و قلابی در گوشه‌گوشة جهان، فراوان عرضه می‌شود. عده‌ای به‌دلیل افزایش گرایش مردم و به‌خصوص جوانان به عرفان، پیوسته درصدد ارائة معجونی از آداب‌ورسوم انحرافی به نام عرفان برمی‌آیند و فرقه‌های مختلف برای به دام كشیدن مردم، عرفان‌های گوناگون با اسم‌های متنوعی عرضه می‌كنند كه همة آنها باعث انحراف و فساد جامعه می‌شوند. ما اگر درصدد شناخت عرفان ناب علوی هستیم، باید آن را در لابه‌لای دعاها و مناجات‌ها و ازجمله مناجات عارفین جست‌وجو كنیم.
به‌حمدالله و به‌بركت انقلاب اسلامی، امروزه عرفان متقاضی و طالب فراوانی دارد و به‌دلیل این تقاضای زیاد و رو به‌ رشد و عرضه نشدن عرفان ناب و اصیل، عرفان‌های كاذب و قلابی فراوانی در جامعه عرضه می‌شود. ما باید باور كنیم كه حقیقت محض و معارف اصیل و ناب در دستگاه اهل‌بیت(علیهم السلام)یافت می‌شود و جای دیگر خبری نیست. آنچه دیگران عرضه می‌كنند یا مخلوطی از معارف اهل‌بیت(علیهم السلام)و معارف انحرافی است كه به‌صورت عرفان ناخالص عرضه می‌شود، نظیر طلایی كه نیم آن طلا و نیم دیگر آن مس است؛ یا یك‌پارچه عاری از حقیقت و فاسد و نمایشگر راه شیطان است. پس جا دارد كسانی كه طالب عرفان حقیقی الهی هستند به جست‌وجو در معارف بلند و ازجمله مناجات‌های اهل‌بیت(علیهم السلام) بپردازند و از مضامین آنها كمال استفاده را ببرند تا از این گذر به معارف ناب الهی و عرفان اصیل علوی دست یابند.
﴿ صفحه 195 ﴾

گفتار چهل‌و‌نهم: جستاری در چیستی و گسترة معرفت خدا (2)

عجز از شناخت خدا در آموزه‌های دینی

چنان‌كه گذشت، مناجات عارفان با این جمله آغاز می‌شود: إِنّیِ لاَ اُحْصیِ ثَناءً عَلَیْكَ أنتَ كَمَا أثْنَیْتَ عَلیَ نَفْسِكَ؛(122) «من توانایی ندارم كه به احصای حمد و ثنای تو پردازم و تو چنان هستی كه خود، خویش را ستوده‌ای».
یا آنكه امیر مؤمنان(علیه السلام) در كلام نورانی‌شان می‌فرمایند:
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لا یَبْلُغُ مِدْحَتَهُ الْقَائِلُونَ، وَلا یُحْصِی نِعَمَهُ الْعَادُّونَ، وَلا یُؤَدِّی حَقَّهُ الْمُجْتَهِدُونَ، الَّذِی لا یُدْرِكُهُ بُعْدُ الْهِمَمِ، وَلا یَنَالُهُ غَوْصُ الْفِطَنِ، الَّذِی
﴿ صفحه 196 ﴾
لَیْسَ لِصِفَتِهِ حَدٌّ مَحْدُودٌ، وَلا نَعْتٌ مَوْجُودٌ، وَلا وَقْتٌ مَعْدُودٌ؛(123) سپاس خداوندی را كه سخنوران از ستودن او عاجزند و شمارندگان و حسابگران از شمارش نعمت‌های او ناتوان و تلاشگران از ادای حق او درمانده‌اند؛ خدایی كه افكار ژرف‌اندیش، ذات او را درك نمی‌كنند و دست غواصان دریای علوم به او نخواهد رسید. پروردگاری كه برای کمالاتش حد و مرزی وجود ندارد و او را صفتی [زائد بر ذات] نیست، و برای خدا وقتی معین و سرآمدی مشخص نمی‌توان یافت.
همچنین رسول خدامَا عَبَدْناكَ حَقَّ عِباَدتِكَ وَمَا عَرَفْناكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ؛(124) «خدایا آن‌گونه كه شایستة عبادتی، ما تو را عبادت نكرده‌ایم و آن‌گونه كه شایستة توست، ما تو را نشناخته‌ایم».