سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

امید به لطف و كرم الهی و درخواست فرجام نیك و منزلگاه بهشت

وَقَدْ حَلَّ رَجائى بِحَرَمِ كَرَمِكَ وَحَطَّ طَمَعى بِفِنَاءِ جُودِكَ، فَحَقِّقْ فیكَ اَمَلى ، وَاخْتِمْ بِالْخَیْرِ عَمَلى ، وَاجْعَلْنِى مِنْ صَفْوَتِكَ الَّذینَ اَحْلَلْتَهُمْ بُحْبُوحَةَ جنَّتِكَ، وَبوَّأْتَهُمْ دَارَ كَرامَتِكَ، وَاَقْرَرْتَ اَعْیُنَهُمْ بِالنَّظَرِ اِلَیْكَ یَوْمَ لِقائِكَ، وَاَوْرَثْتَهُمْ مَنازِلَ الصِّدْقِ فِى جِوَارِك؛ امیدم به حریم كرمت بسته شده و طمعم در آستان جود و احسانت فرود آمده است. پس تو ای خدا، امید و آرزویم به لطف و كرمت را برآور و كارم را ختم به خیر گردان و مرا درزمرة بندگان خاص و برگزیده‌ات قرار ده؛ آنان كه در بهشت خود درآوردی و در منزل كرامت و عزتت جایگاه بخشیدی و دیده‌هایشان را به مشاهدة حسن و جمالت در روز ملاقاتت روشن كردی و وارث‌ منزل‌های راستین در جوار خود گردانیدی.
حضرت پس از آنكه فرمودند خدایا من دو وسیله برای توسل و تقرب به تو دارم كه عبارت‌اند از عواطف رحمت و شفاعت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، می‌فرمایند امید من در حریم لطف و كرم تو فرود آمده است؛ یعنی من از خود چیزی ندارم و چشمم فقط به لطف و كرم تو دوخته شده است. عواطف رحمت و شفاعت نیز ناشی از لطف و كرم تو و جلوه‌های آن هستند. كسی باورمندانه و از صمیم دل چنین می‌گوید كه هیچ امیدی
﴿ صفحه 146 ﴾
به‌جز به كرم و لطف خداوند نداشته باشد و اعمال، توسلات، مناجات‌ها، فعالیت‌های علمی و اجتماعی، او را امیدوار نسازند؛ چون معلوم نیست این امور پذیرفته شوند و باعث نجات انسان گردند. تنها در پرتو لطف و كرم الهی گرفتاری‌هایمان برطرف، و گناهانمان بخشوده می‌شود و با لطف و كرم اوست كه حوایج و نیازهای ما برآورده می‌گردد. بی‌تردید چنین دعایی كه برخاسته از فقر ذاتی و به هیچ انگاشتن داشته‌های خود و توجه محض به كرم و لطف الهی است، به اجابت می‌رسد.
حضرت از خداوند می‌خواهند فرجام و عاقبتشان را به خیر و هدایت ختم كند: وَمَنْ یَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِینِهِ فَیَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأولَئِكَ حَبِطَتْ أعْمَالُهُمْ فِی الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ؛(93) «و هركه از شما از دینش برگردد و كافر بمیرد، كارهایشان در این جهان و آن جهان تباه و نابود شود و همینان دوزخیان‌اند و در آن جاودانه‌اند».
﴿ صفحه 147 ﴾
همچنین خداوند دربارة زدودن گناهان به‌وسیلة تقوا می‌فرماید: تَتَّقُوا اللَّهَ یَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَیُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَیِّئَاتِكُمْ وَیَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ؛(94) «ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، اگر از خدا پروا داشته باشید برای شما مایة تمیز [میان حق و باطل] قرار می‌دهد و بدی‌هایتان را می‌زداید و شما را می‌آمرزد، و خدا دارای بخشش بزرگ است».
حضرت همچنین از خداوند می‌خواهند ایشان را درزمرة بندگان برگزیده و ممتازش قرار دهد كه آنان را در وسط بهشت، كه مركز ثقل نعمت‌ها و خیرات الهی است، و در منزلگاه كرامت جای داده و از احترام و لطف خود بهره‌مندشان ساخته است؛ آنان كه پیوسته چشمشان را با نگاه به جمال دلربای خویش روشن ساخته و وارثان منازل صدق در جوار خود قرارشان داده است. منازل صدق كه در قرآن از آنها به «مقصد صدق»(95) تعبیر می‌شود، جایگاه‌هایی در بهشت هستند كه به‌راستی شایستة منزل ‌گزیدن و قرار گرفتن مؤمن در آنها هستند و قرار و آرامش واقعی در آنها برای انسان حاصل می‌شود، چون در آن منزلگاه‌ها انسان در جوار خدا و در سایة مهر و محبت او قرار می‌گیرد.

دست نیاز به‌سوی پناه بی‌پناهان و یار بی‌كسان

اِلى سَعَةِ عَفْوِكَ مَدَدْتُ یَدى ، وَبِذِیْلِ كَرَمِكَ اَعْلَقْتُ كَفّى ، فَلا تُولِنِى الْحِرْمانَ وَلا تُبْلِنى بِالْخَیْبَةِ وَالْخُسْرانِ، یَا سَمیعَ الدٌّعاءِ، یا اَرْحَمَ الرَّاحِمین؛ ای خدایی كه هیچ‌كس بر
﴿ صفحه 148 ﴾
كریم‌تر از تو وارد نمی‌شود و حاجتمندان مهربان‌تر و بارحم‌تر از تو نیافته‌اند. ای بهترین كسی كه بی‌كسان در خلوت عنایتت راه یافتند و مهربان‌ترینی كه گریخته و طرد‌شده ازسوی دیگران به تو پناه گرفته است. ای خدای من، به‌سوی وسعت مقام عفوت دست دراز كرده‌ام و به ذیل كرم و احسانت چنگ زده‌ام. پس ای خدا، مرا محروم از خویش برمگردان و به ناامیدی و خسران مبتلا نساز، ای شنوای دعای خلق و ای مهربان‌ترین مهربانان.
در این فراز پایانی مناجات، حضرت خداوند را این‌گونه توصیف می‌كنند كه وارد‌شوندگان و مهمانان بر كریم‌تر و بزرگوارتر از او وارد نمی‌شوند و او معدن كرم و بزرگواری است. همچنین جویندگان و درخواست‌كنندگان رحمت و عنایت، رحیم‌تر و مهربان‌تر از او نمی‌یابند و او دارای رحمت و خیر بی‌نهایت است و هر جویندة خیر و رحمتی باید دست به‌سوی او دراز كند. همچنین برای هر تنهای غریبی كه خویشان و دوستان، او را از خویش رانده‌اند و كسی را ندارد كه با او انس گیرد و جویای حالش شود، خداوند بهترین كسی است كه می‌توان با او خلوت كرد و انس یافت و با او نجوا كرد و درد دل باز گفت. همچنین هركس كه از جایی رانده شده است و كسی نیست كه به او پناه دهد، تنها خداست كه پناهش می‌دهد و او تنها در مأمن آرامش‌بخش جوار الهی می‌آساید.
آن‌گاه حضرت در بیانی لطیف می‌فرمایند: إِلَی سَعَةِ عَفْوِكَ مَدَدْتُ یَدِی وَبِذِیْلِ كَرَمِكَ أغْلَقْتُ كَفِّی. بایسته‌ است كه ما مضامین این مناجات را در خود تمثل و تحقق بخشیم، تا واقعیت آنچه حضرت می‌فرمایند برایمان ملموس و محسوس شود. ازجمله اگر ما دو جملة اخیر ایشان را در خود تمثل بخشیم، حال كسی را خواهیم داشت كه در بلندی و لبة پرتگاه قرار گرفته و در آستانة سقوط است و زیر پایش نیز انبوهی از آتش است كه
﴿ صفحه 149 ﴾
اگر در آن سقوط كند، نابود می‌شود. آن‌گاه از آن بلندی در آتش می‌افتد، اما در میانة راه دستگیره و وسیله‌ای می‌یابد و بدان چنگ‌ می‌زند و خود را از نابودی حتمی می‌رهاند. حضرت می‌فرمایند: خدایا، من به عفو بی‌نهایت و كرم و بخشایش نامحدودت چنگ زدم؛ یعنی اگر عفو و بخشش و كرم تو نبود، گرفتار جهنم می‌شدم و راهی برای نجات از آن نداشتم. وقتی انسان در غفلت و ناآگاهی به سر برد، اعمال ناشایست، او را از خدا دور می‌سازند و فرجام آتش جهنم را برایش رقم می‌زنند. او با اعمال خود مسیر سقوط و انحطاطش را فراهم ساخته و برای خویش آتش سوزان جهنم را فراهم آورده است. چنین کسی اگر بخواهد از آن آتش جهنم و نابودی حتمی رهایی یابد، راهی جز توسل و چنگ انداختن به بخشش و كرم الهی ندارد، چون در پروندة اعمال او كارهای شایسته‌ای یافت نمی‌شوند كه امید داشته باشد باعث رهایی و نجات او گردند.

شرح مناجات مفتقرین

﴿ صفحه 153 ﴾