سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

تأمین سعادت انسان در پرتو رأفت و رحمت الهی

در پایان بحث نگاهی دوباره به بخش نخست مناجات متوسلین می‌افكنیم. مفهوم «عواطف» در جملة اول، امیال و جاذبه‌ها است. گرچه ما «عاطفه» را كه جمع آن «عواطف» است به‌معنای حالتی روانی به كار می‌بریم و نگاه روان‌شناختی به آن داریم؛
﴿ صفحه 139 ﴾
اما منظور از آن در سخن امام سجاد(علیه السلام) حالت روان‌شناختی نیست، بلكه میل و جاذبه است و منظور از «عواطف رأفتك» جاذبه‌ها و میل رأفت خدا به‌سوی بندگان است. اطلاق «عاطفه» بر حالت خاص روانی نیز ازآن‌جهت است كه عاطفة انسان نسبت به شخص دیگر، میل انسان در خدمت و توجه به او را برمی‌انگیزاند. منظور از «عوارف» كه جمع «عارفه» است، عطایا و آثار رحمت الهی است.
حضرت پس از آنكه می‌فرمایند ما تنها دو وسیله برای توسل و تقرب به خداوند داریم كه عبارت‌اند از جاذبه‌های مهربانی خدا و شفاعت رسول اكرم(صلى الله علیه وآله)، از خداوند می‌خواهند كه آنها را وسیلة آمرزش و سبب دستیابی به سعادت و رضوانش قرار دهد. شاید در ذكر آن دو وسیله و بیان اینكه ما به‌جز آن دو، وسیله‌ای برای تقرب به خدا نداریم و درخواست اینكه خداوند آن دو را سبب نیل به آمرزش و رضوانش قرار دهد، عنایتی وجود دارد و آن اینكه حتماً با تحقق آن دو وسیله، سعادت انسان تضمین می‌شود. باید مهر و رحمت الهی متوجه انسان شود، تا انسان مشمول شفاعت پیامبر(صلى الله علیه وآله) گردد. درصورتی انسان از شفاعت برخوردار می‌شود كه استعداد و ظرفیت برخورداری از آن را در خود فراهم آورد و در حفظش نیز بكوشد و این ظرفیت و استعداد بدون عواطف رأفت و رحمت الهی حاصل نمی‌شود. پس اول باید چتر رحمت الهی بر سر انسان سایه افكند، تا لیاقت بهره‌مندی از شفاعت در انسان پدید آید، آن‌گاه انسان با شفاعت به ساحل نجات و سعادت دست می‌یابد؛ البته شفاعت، پرتوی از رحمت الهی است و به آن بازگشت دارد.

﴿ صفحه 140 ﴾

گفتار چهل‌وپنجم: نجوای توسل‌جویندگان به معبود (2)

وسیلة توسل به خداوند از منظر پیشوایان معصوم(علیهم السلام)

با توجه به آنكه امشب، شب عرفه و ازجمله شب‌های باعظمت است و در این شب و نیز در روز عرفه بیش از سایر ایام عواطف و بارقه‌های رحمت الهی وزیدن می‌گیرد،‌ جا دارد كه اشاره‌ای داشته باشیم به پاره‌ای از دعاهایی كه به مناسبت روز عرفه وارد شده و در آن به مسئلة توسل پرداخته شده است. ازجمله دعاهایی كه برای روز عرفه وارد شده، دعای عرفة هَا اَنَا اَتَوَسَّلُ اِلَیْكَ بِفَقْرى اِلَیْكَ، وَكَیْفَ اَتَوَسَّلُ اِلَیْكَ بِمَا هُوَ مَحَالٌ اَنْ یَصِل
﴿ صفحه 142 ﴾
اِلَیْك؛(90) «آری، من به درگاهت به فقر و بیچارگی‌ام متوسل می‌شوم و چگونه فقر كه راهی به ساحت قدس تو ندارد، وسیلة من تواند بود؟»
اگر انسان بخواهد بین خود و دیگری، کسی یا چیزی را وسیله یا واسطه قرار دهد، باید آن واسطه برای كسی كه نزد او وساطت و شفاعت می‌شود، ارزش داشته باشد. ما اگر معتقدیم كه وجود مقدس پیامبر اكرم یَا أیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ؛(91) «ای مردم، شمایید نیازمندان به خدا، و خداست بی‌نیاز و ستوده».
پس ما آنچه از خود داریم فقر است و این فقر نمی‌تواند وسیلة ما به‌سوی خدا باشد، چون وسیله و واسطه باید عرضه‌شدنی در پیشگاه خداوند باشد و به‌اصطلاح به او برسد كه به‌پاسِ آن خداوند، رحمتش را نازل كند و عذابش را از ما بردارد. اما این فقر هیچ‌گاه
﴿ صفحه 143 ﴾
از ما جدا نمی‌شود و محال است كه به خداوند برسد، چون او غنی مطلق است و ساحتش مبرّا از فقر و نیاز است. ازاین‌رو، امام حسین(علیه السلام) در آن تعبیر لطیفی كه از آن حضرت نقل كردیم می‌فرمایند: من آنچه از خود دارم، فقر است و آن را وسیلة توسل به تو قرار می‌دهم، اما محال است كه این فقر به ساحت تو راه یابد؛ یعنی خدایا، من از خود چیزی ندارم كه آن را واسطه و وسیلة جلب عنایت و رحمتت قرار دهم و هرچه دارم از توست و آنچه را تو خود به من عنایت كرده‌ای، وسیله میان خود و تو قرار می‌دهم.
دعای امام زین‌العابدین(علیه السلام) در روز عرفه نیز از غرر ادعیه به شمار می‌آید و دارای چنان مضامین عالی و عظمتی است كه انسان را مبهوت می‌سازد و آن تعابیر زیبا همراه با ترتیب و نظم خاص تنها از امام معصوم قابل انشاست. جا دارد كه صبح روز عرفه، دعای عرفة امام سجاد(علیه السلام) را بخوانیم و عصر عرفه، دعای عرفة امام حسین(علیه السلام) را؛ باشد كه از معارف ناب و عرفان الهی نهفته در معارف اهل‌بیت(علیهم السلام) بیشتر بهره‌مند شویم و دلمان را با نورانیت این دعاها نورانی و مصفا گردانیم. در یكی از بخش‌های آن دعا، حضرت می‌فرمایند:
أللَّهُمَ إنَّكَ أیَّدْتَ دِینَكَ فِی كُلِّ أوَانٍ بِإِمَامٍ أقَمْتَهُ عَلَماً لِعِبَادِكَ وَمَنَاراً لِعِبَادِكَ وَمَنَاراً فِی بِلادِكَ بَعْدَ أنْ وَصَلْتَ حَبْلَهُ بِحَبْلِکَ وَجَعَلْتَهُ الذَرِیعَةَ إِلَی رِضْوَانِکَ وَافْتَرَضْتَ طَاعَتَهُ وَحَذَّرْتَ مَعْصِیَتَهُ وَأمَرْتَ بِامْتِثَالِ أوَامِرِهِ وَالأِنْتِهَاءِ عِنْدَ نَهْیِهِ وَألاَّ یَتَقَدَّمَهُ مُتَقَدَّمٌ وَلا یَتَأخَّرَ عَنْهُ مُتَأخَّرٌ فَهُوَ عِصْمَةُ اللاّئِذِینَ وَكَهْفُ الْمُؤْمِنیِنَ وَعُرْوَةُ الْمُتَمَسِّكِینَ وَبَهَاءُ الْعَالَمِین؛(92)بارخدایا، تو دین خود [(اسلام)] را در هر زمان و روزگاری به‌وسیلة امام و پیشوایی [(یكی از معصومین(علیهم السلام))] كه او را برای [(گمراهان)] بندگانت علامت [راهنما] و در شهرهایت نشانه [راه حق] برپا داشته‌ای، تأیید و كمك كرده‌ای پس از آنكه دوستی آن امام
﴿ صفحه 144 ﴾
را به پیمان [دوستی] خود پیوستی و او را سبب خشنودی [افاضة رحمت] خویش گرداندی. طاعت و فرمان‌بری از او را واجب كرده و از فرمان نبردن از او برحذر داشته‌ای و به فرمان‌بری از فرمان‌هایش و بازایستادن از نهی و بازداشتش و به اینكه كسی از او پیشی نگیرد [جز به پیروی از فرمان او از پیش خود كاری نكند] و از او واپس نماند [خلاف فرمانش قدمی برندارد] فرمان داده‌ای. پس اوست نگه‌دار پناه‌جویان به خود و پناه اهل‌ ایمان [در رهایی از تاریكی‌های نادانی و شبهات] و دستاویز چنگ‌زنندگان [به او] و جمال و نیكویی جهانیان.
در فراز مزبور، حضرت ارتباط و اتصال خاص امام معصوم به خداوند را بیان می‌كنند و ازجمله می‌فرمایند: أللّهُمَ فَاجْعَلْهُمَا لِِی سَبَباً إِلَی نَیْلِ غُفْرَانِكَ وَصَیِّرْهُمَا لِی وُصْلَةً إِلَی الْفَوْزِ بِرِضْوَانك؛ «خدایا، تو آن دو را برای من وسیلة آمرزش و سبب وصول به مقام سعادت و بهشت رضوانت قرار ده». امام همچنین، برخی از ویژگی‌های امام معصوم چون ضرورت اطاعت مردم از وی، انجام فرمان‌های او، بازایستادن از نهیش و عدم تقدم بر او را برمی‌شمارند. درسی كه ما از این دعای امام سجاد(علیه السلام) می‌گیریم این است كه همواره باید توجهات، دعاها و توسلاتمان، معطوف به اولیای خدا باشد و به یاد داشته باشیم كه همواره وسیلة حقیقی‌ای كه ما را به خداوند متصل می‌كند، امام معصوم است و توسل و شفیع قرار دادن او ما را به سعادت می‌رساند. همچنین از دعای آن حضرت برمی‌آید كه انسان در هر زمان و هر عصری باید در درجة اول به امام همان عصر و زمان توسل جوید. در برخی از روایات اشاراتی شده است به اینكه وقتی كسانی در زمان یكی از ائمة اطهار(علیهم السلام) به امام دیگری توسل جسته‌اند، آنان را به امام همان عصر و
﴿ صفحه 145 ﴾
زمان حواله داده‌اند. این مطلب گویای این است كه در هر زمان توسل و توجه به امام همان زمان اهمیت خاصی دارد. ما به هركس توسل می‌جوییم، نباید فراموش كنیم كه واسطة فیض الهی امام زمان4 است و به‌واسطة آن حضرت است كه بركات الهی به‌سویمان سرازیر می‌شود و از رحمت الهی بهره‌مند می‌شویم. پس نباید در دعاهایمان، توسل به آن حضرت را فراموش كنیم.