سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار چهل‌وچهارم: نجوای توسل‌جویندگان به معبود (1)

مفهوم وسیله، در آموزه‌های دینی

در ادامة مباحث گذشته و درارتباط ‌با شرح و بررسی مناجات‌های پانزده‌گانة امام سجاد(علیه السلام)، فرصت شرح و بررسی مناجات متوسلین فرا رسید. بسیاری از مفاهیمی كه در این مناجات ذكر شده، در سایر مناجات‌ها نیز به كار رفته‌اند. مطلب جدیدی كه در این مناجات طرح شده که یادی از آن در سایر مناجات‌ها نشده، مسئلة وسیله و توسل است. بر این اساس، لازم است قدری دربارة این مطلب توضیح دهیم:
درمورد معنای لغوی «وسیله» در لغت آمده است: الوسیله ما یتقرب به الی الغیر؛(83) «وسیله چیزی است كه بدان می‌توان به چیز دیگری دست یافت». در ادبیات و عرف ما «وسیله» مرادف با «سبب» است؛ اما در ادبیات عرب یكی از مصادیق آن به شمار می‌آید. در متون دینی و مذهبی «وسیله» چیزی است كه انسان با آن به خداوند تقرب پیدا می‌كند. كلمة «وسیله» آن هم با معنای عاملی كه
﴿ صفحه 132 ﴾
موجب تقرب به خداوند می‌شود دو بار در قرآن به كار رفته است. در یك‌جا خداوند می‌فرماید: یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛(84) «ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، از خدا پروا كنید و [برای نزدیكی] به او وسیله بجویید و در راهش جهاد كنید، باشد كه رستگار شوید».
در آیة دیگر خداوند می‌فرماید: أُ ولَئِكَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أیُّهُمْ أقْرَبُ وَیَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَیَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُوراً؛(85) «آنان [(جن و انس و ملایكه)] كه مشركان ایشان را [به خدایی] می‌خوانند، خود به‌سوی پروردگارشان وسیله‌ای می‌جویند [تا بدانند] كه كدامشان [به او] نزدیك‌تر است، و به بخشایش او امید دارند و از عذابش می‌ترسند، زیرا‌كه عذاب‌ پروردگارت درخور بیم و پرهیز است».
اگر ما وسیله‌ را به‌معنای تمام آنچه موجب تقرب به خداوند می‌شود در نظر بگیریم، همة اعمال خیر كه قربة‌الی‌الله انجام می‌پذیرند، وسیله و مقدمة تقرب به خداوند به شمار می‌آیند. با این تعریف عام از وسیله و توسل، همة بندگان مؤمن و شایستة خداوند که در طول زندگی‌شان، كاری جز برای تقرب به خداوند انجام نمی‌دهند تمام رفتار و كارهای آنها، عبادت و وسایل تقرب به خداوند به شمار می‌آیند. البتّه خداوند ابزارهای بدنی، فكری و روحی و نفسانی انجام اعمال خیر را در اختیار انسان قرار می‌دهد تا او بتواند وسیلة تقرب به خداوند را فراهم آورد. اگر انسان زبان نداشته باشد كه با آن ذکر بگوید یا چشم نداشته باشد که با آن قرآن بخواند و نیز دست و پا نداشته باشد که برای انجام عبادت از آنها استفاده كند، كاری از او ساخته نیست. همچنین اگر ابزارهای علمی و معرفتی در اختیارش نباشد و از راه عقل یا شرع راه صحیح را نشناسد، راه به جایی نمی‌برد.
﴿ صفحه 133 ﴾
اگر دارای اعضا و جوارح سالمی باشد و معرفت و شناخت لازم به عبادات و راه بندگی خدا داشته باشد، اما اراده، همت و آمادگی روحی برای اقدام نداشته باشد، درصدد انجام اعمال قربی برنمی‌آید. پس هیچ كار خیری كه وسیلة تقرب به خداست، بدون توفیق و لطف او تحقق نمی‌یابد.

مقام وساطت و شفاعت پیامبر و اهل‌بیت(علیهم السلام)

مهم‌ترین و ارزشمندترین وسایط و وسایل تقرب به خداوند، انبیا و اولیای خدا هستند و بالاتر از همه، وجود مقدس پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) است كه تمام انسان‌ها در هر مرتبه‌ای به او نیازمندند. البته شناخت و معرفت ما به پایه‌ای نمی‌رسد كه درك كنیم ما چه نیازی به ‌آن حضرت داریم و ایشان چه نقشی در حیات و سعادت ما دارد؛ چه آنكه معرفت به آن حضرت دارای مراتب گوناگونی است و افراد انگشت‌شماری چون سلمان و ابوذر از عالی‌ترین مرتبة معرفت به ایشان بهره‌مند هستند و گزافه نیست كه بگوییم معرفت ما به مراتب كمال آن حضرت، درحد قطره‌ای از دریاست.
ازجمله بركات و ثمرات وجود مقدس پیامبر اكرم(صلى الله علیه وآله) بر امت اسلام این است كه اگر كسی با ایمان از دنیا برود و بتواند تا لحظة مرگ، ایمانش را حفظ كند، درصورتی‌كه گناهانی از او باقی مانده و بخشیده نشده باشند، در قیامت با شفاعت آن حضرت آمرزیده می‌شوند. با شفاعت ایشان در روز قیامت، همة مؤمنان وارد بهشت می‌شوند و اگر كسی اعمالی نداشته باشد كه او را مستحق رحمت الهی و بهشت گرداند، به‌شرط آنكه ایمانش محفوظ باشد، مشمول لطف و عنایت رسول خدا(صلى الله علیه وآله) می‌شود و از جهنم نجات پیدا می‌كند. خداوند با رحمت بی‌نهایت خود به رسول خدا(صلى الله علیه وآله) عالی‌ترین مقامات را عطا كرد و ازجمله او را مظهر تمام و كمال رحمتش قرار داد و مقام شفاعت را به او ارزانی داشت. مقام شفاعت، یكی از ثمرات وجود آن حضرت است و خیل بی‌شماری
﴿ صفحه 134 ﴾
از مؤمنان و موحدان از شفاعت ایشان بهره‌مند می‌شوند. خداوند دربارة مقام شفاعت آن حضرت می‌فرماید: وَلَسَوْفَ یُعْطِیكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى؛(86) «و به‌زودی پروردگارت به تو بخششی خواهد كرد كه خشنود شوی».
در برخی از روایات تصریح شده كه آیة شریفه، ناظر به بخشش مقام شفاعت به آن حضرت است. در روایتی محمدبن‌حنفیه از حضرت علیأشفع لأمتی حتّی ینادی ربّی: رضیت یا محمّد؟ فأقول: رَبّ رَضِیتُ؛ «آن‌قدر برای امتم شفاعت می‌كنم، تا خداوند بفرماید: یا محمد، آیا راضی شدی؟ می‌گویم: خداوندا، راضی شدم».
سپس حضرت علی(علیه السلام) خطاب به اهل عراق می‌فرمایند:
شما مردم عراق می‌گویید كه امیدبخش‌ترین آیه در قرآن، آیة وَلَسَوْفَ یُعْطِیكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى است كه شفاعت بر امت محمد(صلى الله علیه وآله) در آن قرار داده شده است.(87)
بنگرید كه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) چه مقام و منزلتی نزد خداوند دارد و تحصیل رضایت و خشنودی‌اش برای خداوند چقدر مهم است كه او به‌واسطة آن حضرت، آن‌قدر از كسانی كه استحقاق بخشیده شدن را ندارند، می‌بخشد تا او راضی شود. طبیعی است كه
﴿ صفحه 135 ﴾
همة مؤمنان، مورد عنایتِ آن مظهرِ رحمت الهی قرار می‌گیرند و خداوند از مجرای شفاعت آن حضرت، بندگانش را مشمول لطف و مغفرت خود قرار می‌دهد. خداوند عبادات، خدمت به خلق و جهاد فی‌سبیل‌الله را وسایل قرب به خویش و بهره‌مندی از ثواب و پاداش الهی قرار داده است. آن‌گاه اگر كسی درحد كافی از آن وسایل، توشه برنگرفت و مستحق بخشش الهی نبود، خداوند وسیلة شفاعت پیامبر را در اختیارش قرار داده تا از آن طریق مشمول بخشش الهی قرار گیرد و وارد بهشت شود. همة این وسایل و راه‌ها برای نجات انسان‌ها و بهره‌مندی آنها از رحمت الهی قرار داده شده‌اند. بر ‌این ‌اساس، چیزی جز رحمت الهی موجب تقرب ما به خدا و نیل به رضوان الهی و بهره‌مندی از نعمت‌های بهشتی نخواهد شد. آن رحمت، گاهی از راه اعمال قربی و عبادی و گاهی ازطریق شفاعت رسول خدا و اهل‌بیت آن حضرت(صلى الله علیه وآله) در اختیار ما قرار می‌گیرد. با توجه به اینكه ما دو راه برای تقرب به خداوند داریم: یكی جلب رحمت الهی ازطریق عبادت و بندگی‌اش و دیگری از طریق انجام دادن کارهایی که استحقاق شفاعت رسول خدا(صلى الله علیه وآله)، را پیدا کنیم. به این معنا كه ما هرچه داریم از رسول خداست و برنامه‌های عبادی و اعمال قربی نیز به طفیل وجود آن حضرت در اختیار ما قرار گرفته است. امام سجاد(علیه السلام)، در طلیعة مناجات متوسلین می‌فرمایند:
اِلهى لَیْسَ لى وَسیلَةٌ اِلَیْكَ اِلاَّ عَواطِفُ رَاْفَتِكَ، وَلاَ لىِ ذَرِیعَةٌ اِلَیْكَ اِلاَّ عَوَارِفُ رَحْمَتِكَ، وَشَفاعَةُ نَبِیِّكَ نَبِىِّ الرَّحْمَةِ، وَمُنْقِذِ الْأُمَّةِ مِنَ الْغُمَّةِ، فَاجْعَلْهُما لى سَبَباً اِلى نَیْلِ غُفْرانِكَ وَصَیِّرْهُما لى وُصْلَةً اِلىَ الْفَوْزِ بِرِضْوانِك؛ خدایا، مرا به‌سوی تو وسیله‌ای جز جاذبه‌های مهربانی‌ات نیست و دستاویزی جز عطایای رحمت و شفاعت پیامبر رحمتت كه نگه‌دار امت از رنج و گرفتاری دو عالم است، ندارم. پس تو این دو را برای من وسیلة آمرزش و سبب وصول به مقام سعادت و بهشت رضوانت قرار ده.
﴿ صفحه 136 ﴾