سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

شرح مناجات متوسلان

﴿ صفحه 131 ﴾

گفتار چهل‌وچهارم: نجوای توسل‌جویندگان به معبود (1)

مفهوم وسیله، در آموزه‌های دینی

در ادامة مباحث گذشته و درارتباط ‌با شرح و بررسی مناجات‌های پانزده‌گانة امام سجاد(علیه السلام)، فرصت شرح و بررسی مناجات متوسلین فرا رسید. بسیاری از مفاهیمی كه در این مناجات ذكر شده، در سایر مناجات‌ها نیز به كار رفته‌اند. مطلب جدیدی كه در این مناجات طرح شده که یادی از آن در سایر مناجات‌ها نشده، مسئلة وسیله و توسل است. بر این اساس، لازم است قدری دربارة این مطلب توضیح دهیم:
درمورد معنای لغوی «وسیله» در لغت آمده است: الوسیله ما یتقرب به الی الغیر؛(83) «وسیله چیزی است كه بدان می‌توان به چیز دیگری دست یافت». در ادبیات و عرف ما «وسیله» مرادف با «سبب» است؛ اما در ادبیات عرب یكی از مصادیق آن به شمار می‌آید. در متون دینی و مذهبی «وسیله» چیزی است كه انسان با آن به خداوند تقرب پیدا می‌كند. كلمة «وسیله» آن هم با معنای عاملی كه
﴿ صفحه 132 ﴾
موجب تقرب به خداوند می‌شود دو بار در قرآن به كار رفته است. در یك‌جا خداوند می‌فرماید: یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ؛(84) «ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، از خدا پروا كنید و [برای نزدیكی] به او وسیله بجویید و در راهش جهاد كنید، باشد كه رستگار شوید».
در آیة دیگر خداوند می‌فرماید: أُ ولَئِكَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أیُّهُمْ أقْرَبُ وَیَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَیَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُوراً؛(85) «آنان [(جن و انس و ملایكه)] كه مشركان ایشان را [به خدایی] می‌خوانند، خود به‌سوی پروردگارشان وسیله‌ای می‌جویند [تا بدانند] كه كدامشان [به او] نزدیك‌تر است، و به بخشایش او امید دارند و از عذابش می‌ترسند، زیرا‌كه عذاب‌ پروردگارت درخور بیم و پرهیز است».
اگر ما وسیله‌ را به‌معنای تمام آنچه موجب تقرب به خداوند می‌شود در نظر بگیریم، همة اعمال خیر كه قربة‌الی‌الله انجام می‌پذیرند، وسیله و مقدمة تقرب به خداوند به شمار می‌آیند. با این تعریف عام از وسیله و توسل، همة بندگان مؤمن و شایستة خداوند که در طول زندگی‌شان، كاری جز برای تقرب به خداوند انجام نمی‌دهند تمام رفتار و كارهای آنها، عبادت و وسایل تقرب به خداوند به شمار می‌آیند. البتّه خداوند ابزارهای بدنی، فكری و روحی و نفسانی انجام اعمال خیر را در اختیار انسان قرار می‌دهد تا او بتواند وسیلة تقرب به خداوند را فراهم آورد. اگر انسان زبان نداشته باشد كه با آن ذکر بگوید یا چشم نداشته باشد که با آن قرآن بخواند و نیز دست و پا نداشته باشد که برای انجام عبادت از آنها استفاده كند، كاری از او ساخته نیست. همچنین اگر ابزارهای علمی و معرفتی در اختیارش نباشد و از راه عقل یا شرع راه صحیح را نشناسد، راه به جایی نمی‌برد.
﴿ صفحه 133 ﴾
اگر دارای اعضا و جوارح سالمی باشد و معرفت و شناخت لازم به عبادات و راه بندگی خدا داشته باشد، اما اراده، همت و آمادگی روحی برای اقدام نداشته باشد، درصدد انجام اعمال قربی برنمی‌آید. پس هیچ كار خیری كه وسیلة تقرب به خداست، بدون توفیق و لطف او تحقق نمی‌یابد.